އެއުރެން ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ގަދަވެއްޖެނަމަ، އެއުރެންވާހުށީ ތިޔަބައިމީހުންނަށްހުރި ޢަދުއްވުން ކަމުގައެވެ. އަދި އެއުރެންގެ އަތްތަކާއި، ދޫތައް ނުބައިގޮތުގައި ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ފަތުރައިލާނެތެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ކާފިރުވާނެ ނަމައޭ ހިތައި، އެއުރެން އެކަމަށް އެދޭނެތެވެ. (2)

އެބައިމީހުން ތިޔަބައިމީހުންގެ އަތުން މޮޅުވެ ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ގަދަވެއްޖެނަމަ، ތިޔަބަމީހުންނާ ފާޅުގައި ޢަދާވާތްތެރިވާނެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ޤަތުލުކޮށް ހައްޔަރުކުރުމަށް އެބައިމީހުންގެ އަތްތައް ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ފަތުރާނެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހުތުރު އެއްޗެތި ކިއުމަށް އެބައިމީހުންގެ ދޫތައް ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ފަތުރާނެއެވެ. އަދި އެއަށްވުރެ ނުރައްކާތެރިކަން ބޮޑުކަމަކީ ތިޔަބައިމީހުން ކާފިރުވުމަށާއި، އިސްލާމްދީން ދޫކޮށް މުރުތައްދުވުމަށް އެބައިމީހުން އެދުމެވެ. ފަހެ، އެފަދަ ބަޔަކާ އެކުވެރިކަން ބޭއްވުމަކީ ދުނިޔެއާއި، ދީނަށް ގެއްލުންދެނިވި، ބޮޑުވެގެންވާ ކުށެކެވެ.

ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތްތިމާގެ މީހުންނާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ދަރިން، ޤިޔާމަތް ދުވަހުން ތިޔަބައިމީހުންނަކަށް މަންފާއެއް ނުކޮށްދޭނެތެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ މެދުގައި އެކަލާނގެ (އެދުވަހުން) ނިޔާކުރައްވާނެތެވެ. اللَّه އީ، ތިޔަބައިމީހުންކުރާ ކަންތައް މޮޅަށް ބައްލަވާވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (3)

އެބަޔަކަށްޓަކައި ތިޔަބައިމީހުން ކާފަރުންނާއި އެކުވެރިކަމުގެ ގުޅުން ބާއްވާ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތްތިމާގެ މީހުންނާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ދަރިން ޤިޔާމަތް ދުވަހު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފައިދާއެއް ކޮށްނުދޭނެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ފަރާތުން ގެއްލުމެއް ދުރުކޮށްނުދޭނެއެވެ. ﴿يَوْمَ يَفِرُّ ٱلْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ * وَأُمِّهِۦ وَأَبِيهِ﴾ ((އެއީ) މީހާ އޭނާގެ އަޚާގެ ކިބައިންނާއި، އޭނާގެ މަންމައާއި، ބައްޕަގެ ކިބައިން ފިލަންދާ ދުވަހެވެ.) އެ އުނދަގޫ ދުވަހު މާތް ﷲ އެކަލާނގެ ޢަދުލުވެރި ޙުކުމުން މުއުމިނުންނާއި ކާފަރުންގެ މެދުގައި ޙުކުމްކުރައްވައި، މުއުމިނުން ސުވަރުގެއަށް އަދި ކާފަރުން ނަރަކައަށް ވައްދަވާނެއެވެ. އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ޢަމަލުތައް ބައްލަވައިވޮޑިގެން އެޢަމަލުތަކަށް ޖަޒާދެއްވާނެއެވެ. މިއާޔަތްތައް ބާވައިލެއްވި ސަބަބު: މިއާޔަތްތައް ބާވައިލެއްވީ ޙާޠިބު ބްނު އަބީބަލްތަޢާއާ ބެހޭގޮތުންނެވެ. އެއީ މުހާޖިރުންގެ ތެރެއިން ބޭކަލެކެވެ. ބަދުރު ހަނގުރާމައިގައި ބައިވެރިވިއެވެ. ދެން މުޝްރިކުން ރަސޫލުﷲ ﷺ އާއެކު ކުރި ޢަހުދު އުވާލުމުން، ރަސޫލުﷲ ﷺ މައްކާ ފަތަޙަކުރައްވަން ވަޑައިގަންނަވަން ތައްޔާރުވެވެޑައިގަތުމުން، ޙާޠިބު މައްކާގެ މުޝްރިކުންނަށް ސިޓީއެއް ލިޔުނެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ އެބައިމީހުންނާ ހަނގުރާމައަށް ވަޑައިގަންނަވަން ތައްޔާރުވެވަޑައިގެންފިކަމާއި، އެބައިމީހުން އެކަމަށް ތައްޔާރުވެ ތިބުމަށް އަންގައެވެ. ދެން ދަތުރުކުރާ އަންހެނެއްގެ އަތަށް ސިޓީ ދީފައި ފޮނުވައިފިއެވެ. އެހިނދު ޖިބްރީލު عليه السلام ވަޑައިގެން ރަސޫލާ ﷺ އަށް އެ ޚަބަރު ދެއްވިއެވެ. عَن عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ عَلِيًّا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَا وَالزُّبَيْرَ وَالْمِقْدَادَ فَقَالَ ‏"‏انْطَلِقُوا حَتَّى تَأْتُوا رَوْضَةَ خَاخٍ، فَإِنَّ بِهَا ظَعِينَةً مَعَهَا كِتَابٌ، فَخُذُوا مِنْهَا‏"‏‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقْنَا تَعَادَى بِنَا خَيْلُنَا حَتَّى أَتَيْنَا الرَّوْضَةَ، فَإِذَا نَحْنُ بِالظَّعِينَةِ قُلْنَا لَهَا أَخْرِجِي الْكِتَابَ‏.‏ قَالَتْ مَا مَعِي كِتَابٌ‏.‏ فَقُلْنَا لَتُخْرِجِنَّ الْكِتَابَ أَوْ لَنُلْقِيَنَّ الثِّيَابَ، قَالَ فَأَخْرَجَتْهُ مِنْ عِقَاصِهَا، فَأَتَيْنَا بِهِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا فِيهِ مِنْ حَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ إِلَى نَاسٍ بِمَكَّةَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، يُخْبِرُهُمْ بِبَعْضِ أَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا حَاطِبُ مَا هَذَا ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لاَ تَعْجَلْ عَلَىَّ، إِنِّي كُنْتُ امْرَأً مُلْصَقًا فِي قُرَيْشٍ ـ يَقُولُ كُنْتُ حَلِيفًا وَلَمْ أَكُنْ مِنْ أَنْفُسِهَا ـ وَكَانَ مَنْ مَعَكَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ مَنْ لَهُمْ قَرَابَاتٌ، يَحْمُونَ أَهْلِيهِمْ وَأَمْوَالَهُمْ، فَأَحْبَبْتُ إِذْ فَاتَنِي ذَلِكَ مِنَ النَّسَبِ فِيهِمْ أَنْ أَتَّخِذَ عِنْدَهُمْ يَدًا يَحْمُونَ قَرَابَتِي، وَلَمْ أَفْعَلْهُ ارْتِدَادًا عَنْ دِينِي، وَلاَ رِضًا بِالْكُفْرِ بَعْدَ الإِسْلاَمِ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا إِنَّهُ قَدْ صَدَقَكُمْ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ دَعْنِي أَضْرِبْ عُنُقَ هَذَا الْمُنَافِقِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّهُ قَدْ شَهِدَ بَدْرًا، وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ اللَّهَ اطَّلَعَ عَلَى مَنْ شَهِدَ بَدْرًا قَالَ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ ‏"‏‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ السُّورَةَ ﴿يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَتَّخِذُوا۟ عَدُوِّى وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَآءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِم بِٱلْمَوَدَّةِ﴾ ‏ إِلَى قَوْلِهِ ﴿فَقَدْ ضَلَّ سَوَآءَ ٱلسَّبِيلِ﴾ (صحيح البخاري، كتاب المغازي، باب غزوة الفتح) (ޢުބައިދުﷲ ބިން އަބީރާފިޢުގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ޢަލީ رضي الله عنه ވިދާޅުވަނިކޮށް ތިމަން އަޑުއެހީމެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ތިމަންކަލޭގެފާނާއި އައްޒުބައިރު رضي الله عنه އާއި އަލްމިޤްދާދު رضي الله عنه ފޮނުއްވާފައި ވިދާޅުވިއެވެ. ރަޥްޟަތު ޚާޚް (މަދީނާގެ ކައިރީގައި އޮންނަ ބަގީޗާއެއް) އަށް ދާށެވެ. އެ ހިސާބުގައި ޖަމަލެއްގެ މަތީގައި ދަތުރުކުރާ އަންހެން ދަތުރުވެރިއަކު ވާނެއެވެ. އޭނާގެ އަތުގައި ސިޓީއެއް އޮންނާނެއެވެ. ފަހެ އޭނާގެ އަތުން އެ ސިޓީ ހޯދާށެވެ. ދެން ތިމަންމެނާއިގެން އަސް ބާރުދުވެލީގައި ދުވާޙާލު ތިމަންމެން ރައުޟަތު ޚާޚަށް ދިޔައީމެވެ. އެ ހިނދު ތިމަންމެނަށް ދަތުރުވެރި އަންހެންމީހާއާއި ދިމާވެއްޖެއެވެ. ދެން ތިމަންމެން އޭނާއަށް ބުނީމެވެ. ސިޓީ ނަގާށެވެ. އޭނާ ދެންނެވިއެވެ. ތިމަން އަތުގައި ސިޓީއެއް ނެތެވެ. ދެން ތިމަންމެން އޭނާއަށް ބުނީމެވެ. ސިޓީ ނަގާށެވެ. އެހެންނޫނީ އަހަރެމެން ކަނބުލޭގެ ހެދުން ބާލާނަމެވެ. ދެން، އޭނާ ބޮލުގެ އިސްތަށިގަނޑުގެ ތެރެއިން އެ ސިޓީ ނަގައިފިއެވެ. ދެން ތިމަންމެން އެސިޓީއާއިގެން ނަބިއްޔާ ﷺ ގެ އަރިހަށް އައިއިރު އެސިޓީގައި އޮތީ އެއީ ޙާޠިބުގެ ފަރާތުން މައްކާގެ ބައެއް މީހުންނަށް ބައެއް ކަންކަން އަންގަން ފޮނުވާފައި އޮތް ސިޓީއެއް ކަމުގައެވެ. ދެން ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. ޙާޠިބު އެވެ. މިއީ ކޮންކަމެއް ހެއްޔެވެ؟ ދެން އޭނާ ދެންނެވިއެވެ. މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ އެވެ. އަހުރެންނާ މެދު ކަލޭގެފާނު އަވަސްވެވަޑައިގެން ގޮތެއް ނުނިންމަވާށެވެ. އަހުރެންނަކީ ޤުރައިޝު ވަންހައާ ގުޅިގެން ހުރި މީހަކީމެވެ. (އެބަހީ، އެ ވަންހައިގެ މީހަކީމެއް ނޫނެވެ.) ކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައި ތިއްބެވި މުހާޖިރުންނަކީ އެބޭކަލުންގެ އަހުލުވެރިންނާ މުދާ ޙިމާޔަތްކުރާނޭ ގާތްތިމާގެ މީހުން މައްކާގައި ތިބި ބޭކަލުންނެވެ. އެހެންކަމުން، އަހުރެންގެ އާއިލާގެ މީހަކު އެކަން ކުރަން ނެތުމުން، އަހުރެން ބޭނުންވީ އަހުރެންގެ ގާތްތިމާގެ މީހުން ޙިމާޔަތްކޮށްދޭނޭ އެހީތެރިކަމުގެ އަތެއް ހޯދާށެވެ. އަހުރެން އެކަންކުރީ އިސްލާމްދީނުން މުރުތައްދުވާން ވެގެނެއް ނޫނެވެ. އަދި އިސްލާމްވުމަށްފަހު ކާފިރުކަމަށް ރުހިގެންނެއްވެސް ނޫނެވެ. އެހިނދު ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތުގައި އޭނާ އެބުނަނީ ތެދެވެ. އެހިނދު ޢުމަރު ﷺ ދެންނެވިއެވެ. އަހުރެންނަށް މި މުނާފިޤުގެ ކަނދުރާ ބުރިކޮށްލިޔަ ދެއްވާށެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އޭނާ ބަދުރު ހަނގުރާމައިގައި ބައިވެރިވިއެވެ. މާތް ﷲ ބަދުރު ހަނގުރާމައިގައި ބައިވެރިވިމީހުންނަށް ބައްލަވައިވޮޑިގެން "اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ" (ތިޔަބައިމީހުން ބޭނުން ކަމެއް ކުރާށޭ! ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ފާފަފުއްސަވައިފީމޭ) ވަޙީކުރައްވާފައިވެދާނެކަން ކަލޭގެފާނަށް އެނގިވަޑައިގެންފައި ވޭތޯއެވެ؟ ދެން މާތް ﷲ މިސޫރަތުގެ ﴿يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَتَّخِذُوا۟ عَدُوِّى وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَآءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِم بِٱلْمَوَدَّةِ﴾ ‏އިން ﴿فَقَدْ ضَلَّ سَوَآءَ ٱلسَّبِيلِ﴾ އާއި ހަމައަށް ބާވައިލެއްވިއެވެ.) (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 4274)

އިބްރާހީމުގެފާނާއި، އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައިވާ މީހުންގައި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރިވެތިވެގެންވާ ނަމޫނާއެއްވާކަން ކަށަވަރެވެ. (އެއީ) އެއުރެން، އެއުރެންގެ ޤައުމަށް ބުނިހިނދެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުންނާއި، اللَّه ފިޔަވައި ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރާ ތަކެތިން، ތިމަންމެން ބަރީއަވެގެންވަމުއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީނަށް ތިމަންމެން އިންކާރުކުރަމުއެވެ. ތިމަންމެންނާއި، ތިޔަބައިމީހުންނާ ދެމެދުގައި ޢަދާވާތްތެރިކަމާއި، ރުޅިވެރިކަންވަނީ އަބަދަށްޓަކައި ފާޅުވެފައެވެ. އެއްކައުވަންތަ اللَّه އަށް ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވެއްޖައުމަށް ދާންދެނެވެ. އިބްރާހީމުގެފާނު އެކަލޭގެފާނުގެ ބައްޕައަށް ވިދާޅުވި ބަސްފުޅު މެނުވީއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިބާއަށް ފާފަފުއްސެވުންއެދި ތިމަންކަލޭގެފާނު ދުޢާކުރައްވާހުށީމެވެ. (އެހެނެއްކަމަކު) اللَّه ގެ ޙަޟްރަތުން ތިބާއަށްޓަކައި އެއްވެސްކަމެއް ކޮށްދިނުމުގެ ބާރެއް ތިމަންކަލޭގެފާނަކަށް ލިބިގެނެއް ނުވެތެވެ. އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! ހަމައެކަނި، އިބަރަސްކަލާނގެއަށް އަޅަމެން ވަކީލުކޮށްފީމުއެވެ. އަދި ހަމައެކަނި، އިބަރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް އަޅަމެން ރުޖޫޢަވެ ތައުބާވެއްޖައީމުއެވެ. އަދި އެނބުރި ދިޔުންވަނީ، އިބަރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. (4)

މުއުމިނުންނޭވެ! ނަބީބޭކަލުންގެ ބަފައިކަލުން އަދި މާތް ﷲ ގެ ޚަލީލު އިބްރާހީމް عليه السلام އާއި އެކަލޭގެފާނަށް ތަބަޢަވީ މުއުމިނުންގެ ކިބައިގައި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރިވެތި ނަމޫނާއެއް ވާކަން ކަށަވަރެވެ. އެބައިމީހުންގެ މުޝްރިކު ޤައުމުގެ މީހުންނަށް އެބައިމީހުން ބުނި ހިނދުގައެވެ. އަހަރެމެން ތިޔަބައިމީހުންނާއި، ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރާ ބުދުތަކުގެ ކިބައިން ބަރީއަވެގެންވަމެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނާއެކު އޮތް ގުޅުން އަހަރެމެން ކަނޑައިފީމުއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީނަށް އަހަރެމެން ކާފިރުވެއްޖައީމެވެ. އަދި އަބަދަށްޓަކައި އަހަރެމެންނާއި ތިޔަބައިމީހުންނާ ދެމެދު ޢަދާވާތްތެރިކަމާއި، ރުޅިވެރިކަން ވަނީ ފާޅުވެފައެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ބުދުތަކަށް އަޅުކަން ކުރުން ދޫކޮށްލައި، އެއްކައުވަންތަ ﷲއަށް އެކަނި އަޅުކަންކުޅައުމަށް ދާންދެނެވެ. އޭރުން ޢަދާވާތްތެރިކަން ރަޙްމަތްތެރިކަމަށް އަދި ރުޅިވެރިކަން ލޯތްބަށް ބަދަލުވެގެން ދާނެއެވެ. ﴿إِلَّا قَوْلَ إِبْرَٰهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ﴾ ތިޔަބައިމީހުން އިބްރާހީމް عليه السلام އަށް ހުރިހާ ކަމެއްގައި ތަބަޢަވާށެވެ، އެކަލޭގެފާނުގެ ބައްޕާގެ ފާފަފުއްސެވުން އެދިވަޑައިގެން ދެންނެވި ދެންނެވުން ފިޔަވައެވެ. ފަހެ، އެކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން އެކަލޭގެފާނަށް ތަބަޢަނުވާށެވެ. ފަހެ، އެކަލޭގެފާނުގެ މުޝްރިކު ބައްޕާގެ ފާފަފުއްސެވުން އެދިވަޑައިގެން އެކަލޭގެފާނު ދެންނެވީ ބައްޕާއަށް ކުރައްވާފައިވާ ވަޢުދަކާއި ގުޅިގެންނެވެ. ﴿فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُۥٓ أَنَّهُۥ عَدُوٌّ لِّلَّـهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ﴾ (ފަހެ، އޭނާއަކީ اللَّه ގެ ޢަދާވާތްތެރިޔެއްކަން އެކަލޭގެފާނަށް ބަޔާންވެ އެނގިވަޑައިގަތްހިނދު، އޭނާގެ ކިބައިން އެކަލޭގެފާނު ބަރީއަވެވަޑައިގަތެވެ.) އެކަލާނގެ ބަސްފުޅު ﴿وَمَآ أَمْلِكُ لَكَ مِنَ ٱللَّـهِ مِن شَىْءٍ﴾ ގެ މުރާދަކީ އިބްރާހީމް عليه السلام އެކަލޭގެފާނުގެ ބައްޕާއަށް ވިދާޅުވިއެވެ. ބައްޕާ އީމާންނުވެއްޖެނަމަ ބައްޕާގެ ކިބައިން މާތް ﷲގެ ޢަޛާބުން އެއްވެސް މިންވަރެއް ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ދުރުކޮށް ނުދެއްވޭނެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ދުޢާގައި އިބްރާހީމް عليه السلام އާއި އެކަލޭގެފާނަށް ތަބަޢަވީ މީހުން ދެންނެވިފަދައިން ދަންނަވާށެވެ. އަޅަމެންގެ ހުރިހާ ކަމެއްގައި އަޅަމެން ވަކީލުކުރަނީ ހަމައެކަނި އިބަރަސްކަލާނގެއަށެވެ. އަޅަމެން ތައުބާވެ ރުޖޫޢަވަނީ ހަމައެކަނި އިބަރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. އަދި އާޚިރަތުގައިއަޅަމެން އެނބުރި ދިއުންވަނީ އިބަރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ.

އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! ކާފިރުވި މީހުންނަށް ފިތުނައެއް ކަމުގައި އަޅަމެން ނުލައްވާނދޭވެ! އަދި އަޅަމެންނަށް ފާފަފުއްސަވާނދޭވެ! އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! ހަމަކަށަވަރުން، އިބަރަސްކަލާނގެއީ، ޢަޒީޒުވަންތަ، ޙަކީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (5)

އަޅަމެންގެ މައްޗަށް ކާފަރުންނަށް ގަދަކަން ނުދެއްވާނދޭވެ. އަޅަމެންނަށް ކުޅަދާނަނުވާވަރުގެ ޢަޛާބުދީގެން އަޅަމެންގެ ދީނުން އެބައިމީހުން އަޅަމެން ބޭރުކޮށްފާނެއެވެ. އަދި އަޅަމެންގެ ފާފަފުއްސަވާނދޭވެ. ފަހެ، އިބަރަސްކަލާނގެއީ އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން އެހީތެރިކަމަށް އެދުނު މީހާ ނިކަމެތިނުވާނޭ ޢަޒީޒުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އަދި އެކަމުގައި މަޞްލަޙަތު ނެތް އެއްވެސް ކަމެއް ނުކުރައްވާ ޙިކްމަތްވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ނިދާ ތަކުރާރުކުރުމުގެ ބޭނުމަކީ މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތަށް ތަޟައްރުޢުވެރި ވުމެވެ.

އެބޭކަލުންގައި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރިވެތި ނަމޫނާއެއް ވާކަން ކަށަވަރެވެ. اللَّه އާއި، އާޚިރަތް ދުވަސް އެދޭކަމުގައިވީ މީހަކަށެވެ. އަދި ފުރަގަސްދީ އެނބުރިގަންނަ މީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ފުދިވޮޑިގެންވާ، ޙަމްދު ލިބިވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (6)

ފަހެ ކާފަރުންނާއި ޢަދާވާތްތެރިވުމުގައި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރިވެތި ނަމޫނާއެއް ވެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ނަމޫނާއަކީ އިބްރާހީމް عليه السلام އާއި އެކަލޭގެފާނަށް ތަބަޢަވީ މުއުމިނުންނެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އީމާންކަމުގައި ތެދުވެރި، މާތް ﷲ ގެ ދަރުމައަށް އެދޭ، އެކަލާނގެ ޢުޤޫބާތަށް ބިރުވެތިވާ މީހަކަށެވެ. އީމާންކަމަށް ފުރަގަސްދީ، ކާފަރުންނާއި އެކުވެރިވާ މީހާ ދަންނާށެވެ. ފަހެ، އޭނާ އާއި، އޭނާ ފަދަ އެހެން މީހުން ފިޔަވައި އެކަލާނގެ ފުދިވޮޑިގެން ވެއެވެ. އެކަލާނގެއީ އެކަލާނގެ ޒާތުފުޅުގައްޔާއި، ސިފަފުޅުތަކުގައި ޙަމްދު ލިބިވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. މާތް ﷲ ބަޔާންކޮށްދެއްވާފައި މިވަނީ އީމާންކަމުގެ ޝަރުޠުތަކުގެ ތެރޭގައި މާތް ﷲގެ ޢަދުއްވުން ދެކެ ރުޅިއައުމާއި، އެކަލާނގެ ވަލިއްޔުންނާއި އެކަލާނގެ ލޯބިވެވޮޑިގަންނަވާ މީހުން ދެކެ ލޯބިވުން ހިމެނޭކަމާއި، އާޚިރަތުގައި ނަސަބަކުން އަދި ޙަސަބަކުން ކުރާނެ ފައިދާއެއް ނެތްކަމާއި، ސަލާމަތްވާނޭ މީހަކީ މާތް ﷲ ސަލާމަތްކޮށްދެއްވި މީހަކު ކަމެވެ. މުއުމިނުން މާތް ﷲ ގެ އަމުރަށް ކިޔަމަންވެ، އެކަލާނގެ ރުއްސެވުން އަދައިގެން އެބައިމީހުންގެ މުޝްރިކު ބަފައިންނާއި، ދަރިންނާއި، ގާތްތިމާގެ މީހުންނާ ޢަދާވާތެރިވުމުން ޙާލަތު ބަދަލުވެ، ވަކިވެފައިވާ މީހުންނާއި އަލުން ގުޅޭނޭކަމަށް މާތް ﷲ އެބައިމީހުން ދަހިވެތިކުރެއްވިއެވެ. އެބައިމީހުންގެ ހިތް ހަމަޖައްސައިދެއްވުމަށެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

އެއުރެންކުރެ ތިޔަބައިމީހުން ޢަދާވާތްތެރިވި މީހުންނާއި، ތިޔަބައިމީހުންނާ ދެމެދުގައި اللَّه އެކުވެރިކަން ލައްވައިފާށިއެވެ! اللَّه އީ، ކުޅަދުންވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އަދި اللَّه އީ، ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ، ރަޙީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (7)

މާތް ﷲ ޙާލަތު ބަދަލުކުރައްވައި، ތިޔަބައިމީހުންނާއި ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ކާފިރުވި މީހުންނާ ދެމެދު ކުލުނާއި، ލޯބި ލެއްވުން އެކަށީގެންވެއެވެ. އެބައިމީހުން އިސްލާމްވެ ތިޔަބައިމީހުންނާއި އެބައިމީހުންނާ ދެމެދު ރުޅިވެރިކަން އުފެދުނު ސަބަބުތައް ނެތިގޮސްގެނެވެ. މާތް ﷲ އީ އެކަމަށް ކުޅަދުންވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެކަލާނގެއީ ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ، ތަނަވަސް ރަޙްމަތުގެ ވެރި ރަސްކަލާނގެއެވެ. މައްކާ ފަތަޙަވުމާއެކު މާތް ﷲ ވަނީ އެކަން ޙަޤީޤަތަކަށް ހައްދަވައިދެއްވައި، ވަކިވެފައި ތިބި ޢާއިލާތައް އެއްތަން ކުރައްވާފައެވެ. އަދި ރުޅިވެރިކަމުގެ ބަދަލުގައި ލޯބި އުފެދި، މީސްތަކުން ބައިބަޔަށް މާތް ﷲ ގެ ދީނަށް ވަނެވެ.

ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީނާހުރެ، ތިޔަބައިމީހުންނާ ހަނގުރާމަނުކުރާ، އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ގޮވަތި ގެދޮރުން ތިޔަބައިމީހުން ބޭރުކޮށްނުލާ މީހުންނަށް ތިޔަބައިމީހުން ހެޔޮކޮށްހިތައި، އަދި އެއުރެންނަށް ޢަދުލުވެރިގޮތުގައި ކަންތައް ކުރުން، اللَّه ތިޔަބައިމީހުންނަކަށް މަނައެއް ނުކުރައްވަތެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ޢަދުލުވެރިންދެކެ اللَّه ލޯބިވެވޮޑިގެންވެތެވެ. (8)

ތިޔަބައިމީހުން އީމަންވީކަމަށްޓައި ތިޔަބައިމީހުންނާ ހަނގުރާމަނުކުރާ، ތިޔަބައިމީހުން އިސްލާމްވީކަމަށްޓައި ތިޔަބައިމީހުންގެ ވަޒަނުން ތިޔަބައިމީހުން ބޭރުނުކުރާ މީހުންނަށް ތިޔަބައިމީހުން އިޙްސާންތެރިވެ، އެބައިމީހުންނާމެދު ޢަދުލުވެރިގޮތުގައި ކަންކުރުން މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް މަނާނުކުރައްވައެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުންގެ ބަހާއި، ޢަމަލުގައި ޢަދުލުވެރިވާ މީހުން ދެކެ މާތް ﷲ ލޯބިވެވޮޑިގެންވެއެވެ. ތަފްސީރު ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވާގޮތުގައި މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވީ އަސްމާ ބިންތު އަބީބަކްރު رضى الله عنهما އާ ބެހޭގޮތުންނެވެ. އަބޫބަކްރު رضي الله عنه އެކަމަނާގެ މަންމައާ ކައިވެނި ކުރައްވައިގެން އުޅުއްވާފައި، ޖާހިލިއްޔަ ޒަމާނުގައި ވަރިކުރެއްވިއެވެ. ދެން ޙުދައިބިއްޔާގެ ޞުލްޙައިގެ ދުވަސްވަރު އޭނާ މުޝްރިކެއްގެ ގޮތުގައި ހުރެ އޭނާގެ ދަރިކަނބަލުން އަސްމާއާއި ބައްދަލުކުރަން މަދީނާއަށް އައުމުން، އަސްމާ رضي الله عنها އޭނާ ވައްދަވަން ދެކޮޅު ހެއްދެވިއެވެ. އަދި އޭނާ ގެނައި ހަދިޔާވެސް ޤަބޫލުނުކުރެއްވިއެވެ. ދެން އެކަމަނާ ރަސޫލުﷲ ﷺ އަށް އެކަމާ ބެހޭގޮތުން ސުވާލުދެންނެވުމުން މާތް ﷲ މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވިއެވެ. ﴿لَّا يَنْهَىٰكُمُ ٱللَّـهُ عَنِ ٱلَّذِينَ لَمْ يُقَـٰتِلُوكُمْ فِى ٱلدِّينِ ..........﴾ ދެން މަންމަ ގަނޑުވަރަށް ވައްދަވައި، އޭނާގެ ހަދިޔާ ޤަބޫލުކުރައްވައި، އޭނާއަށް މާތްކޮށް ހިތްތެވުމަށް ރަސޫލުﷲ ﷺ އަސްމާ رضي الله عنها އަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. (މުސްނަދު އަޙްމަދް، ޖ: 26، ޞ: 37، ޙަދީޘު: 16111) عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَتْ قَدِمَتْ عَلَىَّ أُمِّي وَهْىَ مُشْرِكَةٌ، فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَاسْتَفْتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ ‏{‏إِنَّ أُمِّي قَدِمَتْ‏}‏ وَهْىَ رَاغِبَةٌ، أَفَأَصِلُ أُمِّي قَالَ ‏ "‏ نَعَمْ صِلِي أُمَّكِ ‏"‏‏.‏ (صحيح البخاري، كتاب الهبة وفضلها والتحريض عليها، باب الْهَدِيَّةِ لِلْمُشْرِكِينَ | صحيح مسلم، كتاب الزكاة، باب فضل النفقة والصدقة على الأقربين) (ހިޝާމު އޭނާގެ ބައްޕާގެ އަރިހުން، އޭނާ އަސްމާއު ބިންތި އަބީބަކްރް رضى الله عنهما ގެ އަރިހުން ރިވާކުރައްވާފައި ވެއެވެ. އެކަމަނާ ވިދާޅުވިއެވެ. ”ރަސޫލުﷲ ﷺ މުޝްރިކުންނާއެކު އަހުދުހިއްޕެވި ދުވަސްވަރު (ހުދައިބިއްޔާގެ ސުލްހައިގެ ދުވަސްވަރު) ތިމަންކަމަނާގެ މަންމަ މުޝްރިކެއްގެ ގޮތުގައި ހުރެ، ތިމަންކަމަނާއާއި ބައްދަލުކުރަން އައެވެ. ދެން ތިމަންކަމަނާ ހައްދަވަންވީ ގޮތަކަމާމެދު ރަސޫލުﷲ ﷺ އަރިހުގައި ސުވާލު ކުރައްވަމުން ތިމަންކަމަނާ ދެންނެވީމެވެ. ތިމަންގެ މަންމަ ތިމަންނާއާއި ބައްދަލުކުރަން ބޭނުންވެގެން (މަދީނާއަށް) އަތުވެއްޖެއެވެ. ތިމަން މަންމައަށް ހެޔޮކޮށް ހިތާންވީ ހެއްޔެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. އާނއެކެވެ. ކަމަނާގެ މަންމައަށް ހެޔޮކޮށް ހިތްތަވާށެވެ.“) (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 2620 | ޞަޙީޙު މުސްލިމް، ޙަދީޘު: 1003)

اللَّه، ތިޔަބައިމީހުންނަށް މަނާކުރައްވާކަން ކަށަވަރީ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީނާހުރެ ތިޔަބައިމީހުންނާ ހަނގުރާމަކޮށް، އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ގޮވަތިގެދޮރުން ތިޔަބައިމީހުން ނެރެލައި، އަދި ތިޔަބައިމީހުން ބޭރުކޮށްލުމަށް ވާގިވެރިވާ މީހުންނާ އެކުވެރިކަން ބެހެއްޓުމެވެ. އެއުރެންނާ އެކުވެރިކަން ބަހައްޓާ މީހުން (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެއުރެންނީ، ހަމަ އަނިޔާވެރިންނެވެ. (9)

މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް މަނާކުރައްވާކަން ކަށަވަރީ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޢަދާވާތްތެރިކަން ފާޅުކޮށް، ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީނުގެ ސަބަބުން ތިޔަބައިމީހުންނާ ހަނގުރާމަކޮށް، ތިޔަބައިމީހުންގެ ވަޒަނުން ތިޔަބައިމީހުން ބޭރުކުރުމުގައި މުޝްރިކުންނަށް އެހީތެރިވި މީހުންނާ އެކުވެރިކަން ބާއްވައި، އެބައިމީހުންނީ އެކުވެރިންކަމުގައްޔާއި، އެހީތެރިންކަމުގައި ހެދުމެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުންނާ ރަޙްމަތްތެރިކަން ބާއްވާ މީހާއީ އަމިއްލަ ނަފްސަށް އަނިޔާވެރިވެއްޖެ މީހެކެވެ. މާތް ﷲ ގެ ޢަޛާބަށާއި ކޯފާއަށް އޭނާ އެ ނަފްސު ހުށަހެޅީތީއެވެ.

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް މުއުމިން އަންހެނުން ހިޖުރަކޮށްފައި އަންނަހިނދު، ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން އެކަނބަލުން އިމްތިޙާނުކުރާށެވެ! އެކަނބަލުންގެ އީމާންކަން ހުރިގޮތް اللَّه ދެނެވޮޑިގަތުން ބޮޑެވެ. ފަހެ، އެކަނބަލުންނީ، (ޙަޤީޤަތުގައި) މުއުމިނުންކަން ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެނގިއްޖެނަމަ، ފަހެ، ކާފިރުންގެގާތަށް ތިޔަބައިމީހުން އެކަނބަލުން އަނބުރައި ނުފޮނުވާހުށިކަމެވެ! އެކަނބަލުން އެއުރެންނަށް ޙަލާލުވެގެނެއް ނުވެތެވެ. އަދި އެއުރެންވެސް އެކަނބަލުންނަކަށް ޙަލާލުވެގެނެއް ނުމެވޭމެއެވެ. އަދި އެއުރެން (ކާވެނީގެ ރަނުގެ ގޮތުގައި) ހޭދަކޮށްފައިވާ އެއްޗެއް ތިޔަބައިމީހުން އެއުރެންނަށް ދޭހުށިކަމެވެ! އަދި އެކަނބަލުންގެ ކާވެނީގެ ރަން އެކަނބަލުންނަށް ތިޔަބައިމީހުންދޭނަމަ، ތިޔަބައިމީހުން އެކަނބަލުންނާ ކާވެނި ކުރުމުގައި، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަކަށް ކުށެއް ނެތެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން، ކާފިރު އަންހެނުން އަނބިންގެ ގޮތުގައި ނުބައިތިއްބާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން (އެކަނބަލުންނަށް) ރަނުގެ ގޮތުގައި ދިން އެއްޗެއް އަތުލުމަށް ތިޔަބައިމީހުން (އެދި) ސުވާލުކުރާށެވެ! އަދި އެ ކާފިރުން ހޭދަކުރި އެއްޗެއް އަތުލުމަށް އެއުރެންވެސް (އެދި) ސުވާލުކުރާހުށިކަމެވެ! އެއީ اللَّه ގެ ޙުކުމްފުޅެވެ. އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ މެދުގައި ނިޔާކުރައްވަތެވެ. اللَّه އީ، މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ، ޙަކީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (10)

ޝިރުކުގެ ބިން ދޫކޮށް މުއުމިން އަންހެނުން ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް އަންނަ ހިނދު ތިޔަބައިމީހުން އެކަނބަލުންގެ އީމާންކަން އިމްތިޙާނު ކުރާށެވެ. ﴿ٱللَّـهُ أَعْلَمُ بِإِيمَـٰنِهِنَّ﴾ މި ޖުމްލަ އަކީ، އީމާންކަމުގެ ޙަޤީޤަތް ދެނެވޮޑިގެންވަނީ މާތް ﷲ ކަމާއި، އަހަރެމެންނަށް އޮތީ ހަމައެކަނި ބޭރުފުށަށް ބަލައިގެން ގޮތެއް ނިންމުންކަން ހާމަކުރެއްވުމަށް އައިސްފައިވާ އިޢުތިރާޟީ ޖުމްލައެކެވެ. ފަހެ، އެކަނބަލުން އިމްތިޙާނުކުރުމަށް ފަހު އެކަނބަލުންގެ އީމާންކަމަކީ ޙަޤީޤީ އީމާންކަމެއްކަން ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެނގިއްޖެނަމަ، ތިޔަބައިމީހުން އެކަނބަލުންގެ ކާފަރު ފިރިންގެ ގާތަށް އެކަނބަލުން އަނބުރައި ނުފޮނުވާށެވެ. އެހެނީ މުސްލިމް އަންހެނަކު މުޝްރިކަކަށް ޙަލާލު ނުވާނެއެވެ. އަދި އޭނާގެ ބާރުގެ ދަށުގައި ހުރެގެންވެސް ނުވާނެއެވެ. އަދި މުސްލިމް ފިރިހެނެއްގެ އަތްނބެއްގެ ގޮތުގައި މުޝްރިކު އަންހެނަކު ބަހައްޓައިގެން ނުވާނެއެވެ. ފަހެ، އިސްލާމްދީން ވަނީ އެ ދެމީހުން ވަކިކުރައްވާފައެވެ. އަދި ކައިވެނި ބިނާވެފައި އޮންނަނީ ލޯތްބާއި ކުލުނުގެ މައްޗަށެވެ. މުޝްރިކު މީހާ، އަނބިމީހާގެ ދީނާއި ހަނގުރާމަކޮށް، އޭނާގެ ޢަޤީދާއަށް ނަފުރަތު ކުރާއިރު އެ މުޝްރިކު މީހާއާއެކު މުސްލިމް އަނބިމީހާ ހުންނާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ އަދި އެކަނބަލުންގެ ކާފަރު ފިރިން އެކަނބަލުންގެ މައްޗަށް ކައިވެނީގެ ރަނުގެ ގޮތުގައި ހޭދަކުރި މުދާ އެބައިމީހުންނަށް އަނބުރައި ދޭށެވެ. ފަހެ، މުޝްރިކު މީހާއަށް އޭނާގެ އަނބިމިހާ ވަކިވުމުގެ ގެއްލުމާއި، ހޭދަކުރި ފައިސާ އަނބުރާ ނުލިބުމުގެ ގެއްލުމާ ދެގެއްލުން އެކުގައި ނުދޭށެވެ. މިއީ އިސްލާމްދީނާ ޢަދާވާތްތެރި މުޝްރިކުންނާމެދުވެސް އެ ދީނުގެ ޢަދުލުވެރިކަމެވެ. އަދި އެ މުހާޖިރު އަންހެނުންނަށް އެކަނބަލުންގެ ކައިވެނީގެ ރަން ދިނުމަށްފަހު ތިޔަބައިމީހުން އެކަނބަލުންނާ ކައިވެނިކުރުމުގައި ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަކަށް ކުށެއް ނެތެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ކާފަރު އަންހެނުން އަނބިންގެ ގޮތުގައި ނުބައިތިއްބާށެވެ. ފަހެ، އެކަނބަލުންނާއި ތިޔަބައިމީހުންނާ ދެމެދު ކައިވެނީގެ ގުޅުމެއް ނެތެވެ. ފަހެ، އެމީހެއްގެ އަނބިމީހާ ކާފަރެއްގެ ގޮތުގައި ހުރެއްޖެ މީހާ ދަންނާށެވެ! އެއީ އަތްނބަކު ކަމުގައި އޭނާ ބަލައިގެން ނުވާނެއެވެ. އިސްލާދީން އެ ދެމީހުން ވަކިކޮށްފައި ވާތީއެވެ. އަދި ކާފަރުންނާ ގުޅޭ އަންހެނުންނަށް ތިޔަބައިމީހުން ރަނުގެ ގޮތުގައި ދިން އެއްޗެއް ހޯދަން އެދޭށެވެ. އަދި މުސްލިމުންނާ ގުޅުނު މުހާޖިރު އަންހެނުންގެ ފިރިންގެ ގޮތުގައި ތިބި ކާފަރުންވެސް އެކަނބަލުންނަށް ރަނުގެ ގޮތުގައި ދިން އެއްޗެއް ހޯދަން އެދޭށެވެ. އެއީ މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނާ ތިޔަބައިމީހުންގެ މުޝްރިކު ޢަދުއްވުންނާ ދެމެދު ކުރައްވާ އެކަލާނގެ ޢަދުލުވެރި ޙުކުމެވެ. މާތް ﷲ އީ އަޅުތަކުންނަށް ރަނގަޅު ގޮތް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ، ޝަރުޢުކުރެއްވުމުގައި ޙިކްމަތްވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ވިދާޅުވިއެވެ. "ޙުދައިބިއްޔާގެ ޞުލްޙައިގައި އައިސްފައި ވެއެވެ. 'މުސްލިމުންގެ ތެރެއިން މައްކާގެ މުޝްރިކުން ގާތަށް ދިޔަ މީހަކު އަނބުރާ ނުފޮނުވޭނެއެވެ. މުޝްރިކުންގެ ތެރެއިން މީހަކު މުސްލިމުންގެ ގާތަށް ހިނގައްޖެނަމަ، އެމީހަކު އަނބުރާ އެބައިމީހުންގެ ގާތަށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ.' ދެން އުއްމު ކުލްޘޫމް ބިންތު ޢުޤްބާ ބްނު އަބީ މުޢީޠު އައެވެ. އެއީ ރަސޫލުﷲ ﷺ ހިޖުރަކުރެއްވުމަށް ފަހު މަދީނާއަށް ހިޖުރަކުރި ފުރަތަމަ އަންހެނާއެވެ. އޭނާގެ ފަހަތުން އޭނާގެ ދެ އަޚުން އައިސް ރަސޫލުﷲ ﷺ އަށް ދެންނެވިއެވެ. އަހަރެމެންގެ ޝަރުޠު އަހަރެމެންނަށް ފުރިހަމަކޮށް ދެއްވާށެވެ. އެހިނދު ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. އެ ޝަރުޠު ކަނޑައެޅިފައިވަނީ ފިރިހެނުންނަށެވެ. އަންހެނުންނަކަށް ނޫނެވެ. ދެން މާތް ﷲ މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވިއެވެ. އަންހެނަކު ހިޖުރަކޮށްފައި އަތުވެއްޖެނަމަ، އޭނާ ހިޖުރަކުރީ ފިރިމީހާއަށް ރުޅިއައިސްގެން ނޫންކަމަށާއި، ދުނިޔޭގެ ދަހިވެތިކަމުގައި ނޫންކަމަށާއި، މާތް ﷲ އާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާދެކެ ލޯބިވާތީއާއި އިސްލާމްދީން ބޭނުންވާތީ ކަމަށް އޭނާ ކުރެން ހުވާކުރުވައެވެ." (ތަފްސީރުލް ޤުރްޠުބީ، ސޫރަތުލް މުމްތަޙަނާ، އާޔަތް: 10)

އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ އަނބިންކުރެ މީހަކު، ތިޔަބައިމީހުން ދޫކޮށް ކާފިރުންގެ ގާތަށް ހިނގައްޖެނަމަ، ދެން ތިޔަބައިމީހުން ހަނގުރާމަކޮށް (ޣަނީމާގެ މުދާ ލިބުމުން) ފަހެ، އެއުރެންގެ ކިބައިން، އެއުރެންގެ އަނބިން ގޮސްފައިވާ މީހުންނަށް، އެއުރެން ރަނުގެ ގޮތުގައި ހޭދަކުރިފަދަ އެއްޗެއް ތިޔަބައިމީހުން (އެ ޣަނީމާއިން) ދޭށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން އެކަލާނގެއަށް އީމާންވެގެންވާ (ކަލާނގެ ކަމުގައިވާ) اللَّه އަށް ތިޔަބައިމީހުން ތަޤްވާވެރިވާށެވެ! (11)

މުސްލިމުންގެ ތެރެއިން މީހެއްގެ އަތްނބަކު ފިލައިގެން ކާފަރުންގެ ގާތަށް ހިނގައްޖެނަމަ، ދެން ތިޔަބައިމީހުން ކާފަރުންނާ ހަނގުރާމަކޮށް އެބައިމީން އަތުން ޣަނީމާ މުދާ ލިބުމުން އެމީހެއްގެ އަނބިމީހާ ފިލައިގެން ދިޔަ މީހާއަށް، އޭނާ ރަނުގެ ގޮތުގައި ދިން މިންވަރަށް ޣަނީމާ މުދަލުން ދޭށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ބަހާއި، ޢަމަލުގައި މާތް ﷲ އަށް ބިރުވެތިވާށެވެ. އަދި އެކަލާނގެއަށް ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވެ، އެކަލާނގެ ވޮޑިގެންވާކަމާއި، އެކަލާނގެ އެއްކައުވަންތަކަން ޤަބޫކޮށްގެން ތިބި ތިޔަބައިމީހުންގެ ކީރިތިވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ޢަޛާބާއި ބަދަލުހިއްޕެވުމަށް ތިޔަބައިމީހުން ބިރުވެތިވާށެވެ. ރިވާވެގެންވެއެވެ. ﴿وَسْـَٔلُوا۟ مَآ أَنفَقْتُمْ وَلْيَسْـَٔلُوا۟ مَآ أَنفَقُوا۟﴾ ބާވައިލެއްވުމުން މުސްލިމުން ތިމަންމެން މާތް ﷲގެ ޙުކުމަށް ރުހިއްޖައީމޭ ބުނެ، ހިޖުރަކުރި އަންހެނުންގެ ފަރާތުން އެކަނބަލުންގެ މުޝްރިކު ފިރިންނަށް ދޭން އަމުރުކުރެއްވި ރަނުގެ ފައިސާ އެބައިމީހުންނަށް ދިނެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ކާފަރު އަންހެނުންގެ ފަރާތުން އެބައިމީހުންގެ ފިރިންނަށް ރައްދުކުރަންޖެހޭ ރަނުގެ ފައިސާ ދިނުމަށް މުޝްރިކުން ދެކޮޅު ހެދިއެވެ. ދެން ޣަނީމާ މުދަލުން އެބައިމީހުންނަށް އެފައިސާ ދިނުމަށް މާތް ﷲ މުސްލިމުންނަށް އެންގެވީއެވެ. (ތަފްސީރުލް ޤުރްޠުބީ، ސޫރަތުލް މުމްތަޙަނާ، އާޔަތް: 11) މިއީ އީމާންކަމުގެ އަހުލުވެރިންނާއި، ކާފިރުކަމާއި ނުކިޔަމަންތެރިކަމުގެ އަހުލުވެރިންގެ ތަފާތެވެ.

އޭ ނަބިއްޔާއެވެ! އީމާންވެގެންވާ އަންހެނުން ކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް ބައިޢަތު ހިފުމަށް އަންނަހިނދު، އެކަނބަލުން اللًّه އާ އެއްވެސް އެއްޗެއް ޝަރީކުނުކުޅައުމަށާއި، އެކަނބަލުން ވައްކަން ނުކުޅައުމަށާއި، އެކަނބަލުން ޒިނޭ ނުކުޅައުމަށާއި، އެކަނބަލުންގެ ދަރިން ނުމެރުމަށާއި، އަދި އެކަނބަލުންގެ އަތްތަކާއި ފައިތަކާ ދެމެދަށް ބުހުތާން ދޮގު ވާހަކައެއް ހަދައިގެން ނުގެނައުމަށާއި (އެބަހީ: ނަހަލާލު ކުދިން ޙަލާލު ކުދިން ކަމުގައި ނުހެދުމަށާއި) އަދި އެއްވެސް ހެޔޮކަމެއްގައި ކަލޭގެފާނަށް އެކަނބަލުން އުރެދިނުގަތުމަށް، ފަހެ، ކަލޭގެފާނު އެކަނބަލުންނާ ބައިޢަތު ހިއްޕަވާށެވެ! އަދި އެކަނބަލުންނަށް ފާފަފުއްސެވުންއެދި ކަލޭގެފާނު اللَّه އަށް ދަންނަވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ، ރަޙީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (12)

ރަސޫލުﷲ ﷺ މައްކާ ފަތަޙަކުރެއްވުމުން، ފިރިހެނުން ބައިޢަތުހިފި ފަދައިން އިސްލާމްކަމުގެ މައްޗަށް އެކަލޭގެފާނަށް ބައިޢަތުހިފަން އެރަށުގެ އަންހެނުން އައެވެ. ދެން ރަސޫލުﷲ ﷺ އަންހެނުންގެ ކިބައިން ބައިޢަތު ހިއްޕަވަން ފެށްޓެވިއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ އެކަނބަލުންގެ ކިބައިން ބައިޢަތުހިއްޕެވީ މާތް ﷲ އަށް ޝިރުކުނުކުޅައުމަށާއި، ވައްކަމުގެ ފާފައަށް އަރައިނުގަތުމަށާއި، ޒިނޭގެ ފާފަނުކުރުމަށެވެ. ބައިޢަތު ހިފަން އައި މީހުންގެ ތެރޭގައި ހިންދު (އަބޫ ސުފްޔާންގެ އަނބިމީހާ) ހިމެނެއެވެ. (އޭނާއަކީ އުޙުދު ހަނގުރާމައިގެ ދުވަހު ޙަމްޒާ رضي الله عنه ގެ ބަނޑުފުޅު ފެޅި މީހާއެވެ.) އޭނާ އައީ ވަކި މީހަކު ނޭނގޭ ގޮތަށް ހަދައިގެންނެވެ. ދެން އެކަނބަލުންނަށް ރަސޫލުﷲ ﷺ ﴿أَن لَّا يُشْرِكْنَ بِٱللَّـهِ شَيْـًٔا وَلَا يَسْرِقْنَ﴾ ކިޔަވައިވިދާޅުވެދެއްވުމުން ހިންދު ދެންނެވިއެވެ. ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ އެވެ! ހަމަކަށަވަރުން އަބޫ ސުފްޔާނަކީ ދަހިވެތި މީހެކެވެ. އަހުރެން އޭނާގެ ފައިސާއިން ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ނަގަމެވެ. އަހުރެންނަށް އެކަން ހުއްދަވާނެ ހެއްޔެވެ؟ ދެން އަބޫ ސުފްޔާނު ބުންޏެވެ. ފާއިތުވެދިޔަ އެއްޗަކީ ޙަލާލު އެއްޗެކެވެ. ދެން ރަސޫލުﷲ ﷺ ހިނިވަރުނަކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނަށް އެކަނބުލޭގެ އެއީ ކާކުކަން އެނގިވަޑައިގަތެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު އެކަނބުލޭގެއަށް ވިދާޅުވިއެވެ. ތިޔައީ ހިންދު ބިންތު ޢުތުބާކަން ކަށަވަރެވެ. އޭނާ ދެންނެވިއެވެ. ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ އެވެ! އާދޭހެވެ. ފާއިތުވެދިޔަ ތަން ޢަފޫކޮށްދެއްވާށެވެ. މާތް ﷲ ކަލޭގެފާނަށް ޢަފޫކޮށްދެއްވާށިއެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު ﴿وَلَا يَزْنِينَ﴾ ކިޔަވައިވިދާޅުވުމުން ހިންދު ދެންނެވިއެވެ. މިނިވަން އަންހެނާ ޒިނޭކުރޭތޯއެވެ؟ ދެން އެކަލޭގެފާނު ﴿وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَـٰدَهُنَّ﴾ ކިޔަވައިވިދާޅުވުމުން އޭނާ ދެންނެވިއެވެ. އަހަރެމެން ކުޑަކުދިންގެ ގޮތުގައި އެބައިމީހުން ބަލައިބޮޑުކުރުމުން ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުން ޤަތުލުކުރައްވައިފީމުއެވެ. އެކަން ބޮޑަށް އެނގޭނީ ތިޔަބައިމީހުންނަށާއި އެބައިމީހުންނަށެވެ. (ހިންދުގެ ދަރިފުޅު ޙަންޡަލާ ވަނީ ބަދުރު ހަނގުރާމައިގައި ޤަތުލުވެފައެވެ.) އެވާހަކަ އަޑު އައްސަވާފައި ޢުމަރު رضي الله عنه ބާރަށް ހިނިފުޅުވެޑުވިއެވެ. އަދި ރަސޫލުﷲ ﷺ ހިނިވަރުނަކުރެއްވިއެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު ﴿وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَـٰنٍ يَفْتَرِينَهُۥ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ﴾ ކިޔަވައިވިދާޅުވުމުން ހިންދު ދެންނެވިއެވެ. މާތް ﷲ ގަންދީ ބުނަމެވެ. ބުހުތާން ދޮގު ހެދުމަކީ ހުތުރުވެގެންވާ ކަމެކެވެ. ސީދާވެގެންވާ ގޮތަށާއި ރިވެތި އަޚްލާޤަށް މެނުވީ މާތް ﷲ އަމުރުނުކުރައްވައެވެ. މިއާޔަތުގައި ބުހުތާންގެ މުރާދަކީ ފިރިމީހާގެ ދަރިއަކަށް ނުވާ ދަރިއަކު މިއީ ތިބާގެ ފަރާތުން ލިބުނު ދަރިއެކޭ ބުނެ، ފިރިމީހާ ނޫން އެހެން މީހެއްގެ ފަރާތުން ލިބޭ ދަރި ފިރިމީހާއަށް ނިސްބަތްކުރުމެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު ﴿وَلَا يَعْصِينَكَ فِى مَعْرُوفٍ﴾ ކިޔަވައިވިދާޅުވުމުން އޭނާ ދެންނެވިއެވެ. މާތް ﷲ ގަންދީ ބުނަމެވެ. އަހަރެމެން މިމަޖިލީހުގައި އިށީނދެ މިތިބީ އެއްވެސްކަމެއްގައި ކަލޭގެފާނަށް އުރެދެން ހިތުލައިގެންނެއް ނޫނެވެ.) (ތަފްސީރުއްޠަބަރީ، ސޫރަތުލް މުމްތަޙަނާ، އާޔަތް: 12) ދެން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿فَبَايِعْهُنَّ وَٱسْتَغْفِرْ لَهُنَّ ٱللَّـهَ ۖ إِنَّ ٱللَّـهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ﴾ އިސްވެދިޔަ ޝަރުޠުތަކުގެ މައްޗަށް ކަލޭގެފާނު އެކަނބަލުންގެ ކިބައިން ބައިޢަތު ހިއްޕަވާށެވެ. އަދި އެކަނބަލުންނަށްޓަކައި މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތުން ފާފަފުއްސެވުމަށާއި ރަޙްމަތަށް އެދިވަޑައިގަންނަވާށެވެ. ފަހެ މާތް ﷲ އީ ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ ތަނަވަސް ރަޙްމަތުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއެވެ. قَالَتْ عَائِشَةُ فَمَنْ أَقَرَّ بِهَذَا الشَّرْطِ مِنْهُنَّ قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏قَدْ بَايَعْتُكِ"‏‏.‏ كَلاَمًا يُكَلِّمُهَا بِهِ، وَاللَّهِ مَا مَسَّتْ يَدُهُ يَدَ امْرَأَةٍ قَطُّ فِي الْمُبَايَعَةِ، وَمَا بَايَعَهُنَّ إِلاَّ بِقَوْلِهِ‏.‏ (صحيح البخاري، كتاب الشروط، باب مَا يَجُوزُ مِنَ الشُّرُوطِ فِي الإِسْلاَمِ وَالأَحْكَامِ وَالْمُبَايَعَةِ) (ޢާއިޝާ رضي الله عنها ވިދާޅުވިއެވެ. ”އެ ކަނބަލުންގެ (މުއުމިން އަންހެނުންގެ) ތެރެއިން އެ ޝަރުޠުތައް ޤަބޫލުކުރި މީހެއް ވިއްޔާ އެކަލޭގެފާނު އޭނާއަށް "قَدْ بَايَعْتُكِ" (ތިމަންކަލޭގެފާނު ތިބާގެ ކިބައިން ބައިޢަތު ހިއްޕަވައިފީމެވެ.) ޙަދީޘުކުރައްވަނީއެވެ. (އެބަހީ އެކަލޭގެފާނު އެމީހަކަށް އެފަދައިން ދޫފުޅުން ވިދާޅުވަނީއެވެ.) މާތް ﷲ ގަންދީ ވިދާޅުވަމެވެ. ބައިޢަތުހިއްޕެވުމުގައި ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ އަތްޕުޅު އެއްވެސް އަންހެނެއްގެ އަތުގައި ބީހިފައި ނުވެއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ބަސްފުޅުން މެނުވީ އެކަލޭގެފާނު ބައިޢަތު ހިއްޕަވާފައި ނުވެއެވެ.“) (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: ޙަދީޘު: 2713) عَنْ أُمَيْمَةَ بِنْتِ رُقَيْقَةَ ، قُلْنَا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، أَلَا تُصَافِحُنَا ؟ قَالَ : "إِنِّي لَا أُصَافِحُ النِّسَاءَ ، إِنَّمَا قَوْلِي لِامْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ ، كَقَوْلِي لِمِائَةِ امْرَأَةٍ" (مسند أحمد بن حنبل، مسند العشرة المبشرين بالجنة) (އުމައިމާ ބިންތު ރުޤައިޤާގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ. ”ތިމަންމެން ދެންނެވީއެވެ. ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ އެވެ. ކަލޭގެފާނު އަހަރެމެންނާ އަތާއަތް ޖޯޑުކުރައްވައި ސަލާމްނުކުރައްވަންތޯއެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު އަންހެނުންނާ އަތާއަތްޖޯޑުކުރައްވައި ސަލާމްނުކުރައްވަމެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު އެއް އަންހެނަކަށް ޙަދީޘުކުރައްވާ ބަސްފުޅު ސަތޭކަ އަންހެނުންނަށް ފުދެއެވެ.“) (މުސްނަދު އަޙްމަދު ބިން ޙަންބަލް، ޙަދީޘު: 26384) ދެން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! އެބައެއްގެ މައްޗަށް اللَّه ކޯފާލައްވާފައިވާ ބަޔަކާ ތިޔަބައިމީހުން އެކުވެރިވެ ނޫޅޭށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެންވަނީ އާޚިރަތާމެދު މާޔޫސްވެގެންނެވެ. ކަށްވަޅުގެ އަހުލުވެރިންނާމެދު ކާފިރުން މާޔޫސްވީ ފަދައިންނެވެ. (13)

ދީނުގެ ޢަދުއްވުންކަމުގައިވާ ކާފަރުންނާ ތިޔަބައިމީހުން އެކުވެރިވެ ނުއުޅޭށެވެ. އަދި އެބައިމީހުންނީ ތިޔަބައިމީހުން ލޯބިވާ އެކުވެރިންކަމުގައި ނަހަދާށެވެ. އެހެނީ، އެބައިމީހުންނީ މާތް ﷲ އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ކޯފާލައްވައި، އެކަލާނގެ ރަޙްމަތުން ބޭރުކުރައްވާފައިވާ މީހުންނެވެ. އެބައިމީހުން ވަނީ އާޚިރަތާމެދު މާޔޫސްވެގެންނެވެ. މަރުވެފައިވާ އެބައިމީހުންގެ މީހުން އެނބުރި އަންނާނެކަމާމެދު ކާފަރުން މާޔޫސްވީ ފަދައިންނެވެ. އެބައިމީހުން މީހަކު މަރުވުމުން ބުނާކަމުގައި ވިއެވެ. މިއީ އަހަރެމެންނަށް އޭނާ ފެންނާނެ ފަހު ފަހަރެވެ. ދެން ދުވަހަކުވެސް އޭނާ އެނބުރި ނާންނާނެއެވެ. މިސޫރަތް ކާފަރުންނާ އެކުވެރިވުން މަނާކުރެއްވުމުން ފެށްޓެވި ފަދައިން މާތް ﷲ ސޫރަތް ނިންމަވާލައްވާފައި ވަނީވެސް ކާފަރުންނާ އެކުވެރިވުން މަނާކުރެއްވުމުންނެވެ. ފެށުމާއި ނިމުން އެއްގޮތް ކުރެއްވުމަށެވެ. އިންޒާރުކުރެއްވުމުގެ އެންމެ ފުރިހަމަ ސިފައިގައެވެ.