އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން اللَّه ގެ ޝިޢާރުތަކާއި، އަދި ޙުރުމަތްތެރި މައްސަރާއި، އަދި ގެފުޅަށް ހަދިޔާކުރާ ތަކެއްޗާއި، ގިލަފަތި އެލުވާފައިވާ ތަކެއްޗާއި، އެއުރެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ފަޟްލުވަންތަކަމާއި، ރުއްސެވުންއެދި، ޙުރުމަތްތެރިވެގެންވާ ގެފުޅަށް ޤަޞްސދުކޮށްގެން އަންނަމީހުންގެ ޙުރުމަތް ނުކަނޑާށެވެ! (މުރާދަކީ ޙައްޖުގެ އަޅުކަން ކުރުމަށް ކަނޑައެޅިގެންވާ ތަންތަނާއި، ކުރެވޭ އަޅުކަމަށް ޙުރުމަތްތެރިކޮށްހިތައި، އެކަމުގެ ތެރޭގައި ކުރުން މަނާކުރައްވާފައިވާ ކަންތައްތައް ހުއްދަ ނުކުރާށެވެ! އަދި ޙުރުމަތްތެރި މައްސަރުތަކުގައި މަނާކުރައްވާފައިވާ ހަނގުރާމަ ކުރުންފަދަ ކަންތައްތައް ހުއްދަ ނުކުރާށެވެ! ހަމައެފަދައިން، ގެފުޅަށް ހަދިޔާކުރާ ގެރި، ބަކަރި، ޖަމަލާއި، އެ ހަދިޔާކުރާ ތަކެތި، ފާހަގަކުރުމުގެ ގޮތުން ކަރުގައި ގިލަފަތި އަޅުވާފައިވާ ތަކެއްޗާއި، އަދި އެނޫންވެސް ތަކެތި އަތުލައި، އެ ތަކެއްޗަށް ގެއްލުންދިނުން ހުއްދަ ނުކުރާށެވެ! އަދި ގެފުޅަށް ދިޔުން ޤަޞްދުކޮށްގެންދާ މީހުންގެ މަގުގައި ހުރަސްއަޅައި ގެއްލުންދީހެދުން ހުއްދަ ނުކުރާށެވެ!) ތިޔަބައިމީހުން އިޙްރާމް ކަނޑައިފި ހިނދެއްގައި، ތިޔަބައިމީހުން ޝިކާރަކުރާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން ޙުރުމަތްތެރިވެގެންވާ މިސްކިތަށް (އެބަހީ: ކަޢުބަތުاللَّه ގެފުޅަށް) ތިޔަބައިމީހުން ދިޔަނުދީ ހުރަސްއެޅިކަމަށްޓަކައި، ބަޔަކުމީހުންގެ މައްޗަށް ތިޔަބައިމީހުންގައި އުފެދުނު ނުރުހުންތެރިކަމެއް އެއީ، އެހެންމީހުންގެ މައްޗަށް ނަހަމައިން ތިޔަބައިމީހުން ހައްދުފަހަނަޅައިދިޔުމުގެ ސަބަބެއްކަމުގައި މެދުވެރި ނުކުރާށެވެ! އަދި ހެޔޮކަންތައް ކުޅައުމާއި، ތަޤްވާވެރިވުމުގެ މައްޗަށް ތިޔަބައިމީހުން އެކަކު އަނެކަކަށް އެހީވެ، ވާގިވެރިވާށެވެ! އަދި ފާފަވެރިވުމާއި ޢަދާވާތްތެރިވުމުގެ މައްޗަށް، ތިޔަބައިމީހުން އެކަކު އަނެކަކަށް އެހީވެ، ވާގިވެރި ނުވާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް ތަޤުވާވެރިވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ ޢުޤޫބާތް ގަދަފަދަ ވެގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (2)

މާތް ﷲ ޙުރުމަތްތެރި ކުރައްވާފައިވާ ތަކެއްޗާއި، ކަންކަމުގެ ޙުރުމަތް ތިޔަބައިމީހުން ކަނޑައިނުލާށެވެ. އެއީ، ޙައްޖާއި، ރޯދައާއި، އެހެންވެސް އަޅުކަންތަކުގައި މާތް ﷲގެ އަޅުތަކުންގެ މައްޗަށް އެކަލާނގެ ޙަރާމްކުރައްވާފައިވާ ކަންކަމެވެ. އަދި ޙުރުމަތްތެރި ވެގެންވާ މައްސަރުތައް ކަމުގައިވާ ޛުލްޤަޢިދާ އާއި، ޛުލްޙިއްޖާ އާއި، މުޙައްރަމާއި، ރަޖަބުގައި ހަނގުރާމަކުރުން ތިޔަބައިމީހުން ހުއްދަނުކުރާށެވެ. އަދި ޙުރުމަތްތެރިވެގެންވާ ގެފުޅަށް ހަދިޔާކުރެވިފައިވާ ނަޢަމް ސޫފީގެ ޙުރުމަތް ކަނޑައިނުލާށެވެ. ވަކީން ޚާއްޞަކޮށް އެއީ ޙަރަމްގެ ފަޤީރުންނަށް ހަދިޔާކުރެވިފައިވާ އެއްޗެއްކަން ފާހަގަކުރުމުގެ ގޮތުން ކަރުގައި ގިލަފަތި އެޅުވިފައިވާ ނަޢަމް ސޫފިތަކެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން އެތަކެއްޗަށް ހުރަސް އަޅައި، ފޭރިގަތުން ފަދަ ކަންކަން ނުކުރާށެވެ. މިއީ އިބްރާހީމް عليه السلام ގެ ސުންނަތެވެ. عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ أَهْدَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّةً إِلَى الْبَيْتِ غَنَمًا فَقَلَّدَهَا.‏ (صحيح مسلم، كتاب الحج، باب اسْتِحْبَابِ بَعْثِ الْهَدْىِ إِلَى الْحَرَمِ لِمَنْ لاَ يُرِيدُ الذَّهَابَ بِنَفْسِهِ .......) (ޢާއިޝާ رضي الله عنها ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަމަނާ ވިދާޅުވިއެވެ. ”އެއްފަހަރަކު ރަސޫލު ﷲ ﷺ ގެފުޅަށް ކަންބަޅި ބަކަރިއެއް ހަދިޔާކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު އޭގެ ކަރުގައި ގިލަފަތި އެޅުއްވިއެވެ.) (ޞަޙީޙު މުސްލިމް، ޙަދީޘު: 1321) އަދި މާތް ﷲގެ ރަޙްމަތާއި ރުއްސެވުން އަދައިގެން ޙައްޖާއި، ޢުމްރާ އަދާ ކުރުމަށް ޙުރުމަތްތެރިވެގެންވާ ގެފުޅަށް ޤަޞްދުކޮށްގެން އަންނަ މީހުންނާއި ހަނގުރާމަކުރުން ތިޔަބައިމީހުން ހުއްދަނުކުރާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އިޙްރާމް ކަނޑައި ޙަލާލުވުމުން، ޝިކާރަކުރުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހުއްދަވެގެން ވެއެވެ. ޖާހިލިއްޔަ ޒަމާނުގައި ޢަރަބިން އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް ޙަމަލާދީ، މުދާ ފޭރި، ކުޑަކުދީން ވަގަށް ނަގައި އުޅުނެވެ. މަތިވެރި އިސްލާމީ ޝަރީޢަތް އައިސް އަނިޔާވެރިވުމާއި، އަނެކުންގެ ޙައްޤަށް އަރައިގަތުން މަނާކުރެއްވިއެވެ. މީސްތަކުންނަށް އެބައިމީހުންގެ މުދަލާއި ފުރާނައިގެ އަމާންކަން ލިބި، އަމާންކަމާއި، ހިތްހަމަޖެހުމުގައި އުޅުމުގެ މަގު ތަނަވަސްކޮށްދިނުމަށެވެ. އެހެންވެ، މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَـَٔانُ قَوْمٍ أَن صَدُّوكُمْ عَنِ ٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ أَن تَعْتَدُوا۟ ۘ وَتَعَاوَنُوا۟ عَلَى ٱلْبِرِّ وَٱلتَّقْوَىٰ ۖ وَلَا تَعَاوَنُوا۟ عَلَى ٱلْإِثْمِ وَٱلْعُدْوَٰنِ ۚ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ ۖ إِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلْعِقَابِ﴾ ތިޔަބައިމީހުން މައްކާއަށް ވަނުމަށް ހުރަސް އެޅި މީހުންގެ މައްޗަށް ތިޔަބައިމީހުން ހިތުގައި އުފެދުނު ރުޅިވެރިކަން އެއީ، އެބައިމީހުންގެ ޙައްޤަށް ތިޔަބައިމީހުން ނަހަމައިން އަރައިގަތުމުގެ ސަބަބެއް ކަމުގައި ވެގެން ނުވާނެއެވެ. އެއީ، ޙުދައިބިއްޔާގެ ޞުލްޙައިގެ ކުރިން މައްކާގެ މީހުން ރަސޫލުﷲ ﷺ އާއި މުސްލިމުން މައްކާއަށް ވަނުމަށް ހުރަސްއެޅި އިރުއެވެ. އޭ މުއުމިނުންނޭވެ! ހެޔޮކަންތައް ކުރުމަށާއި، ނުބައިކަންކަމާއި މުންކަރާތްތަކުން އެއްކިބާވެ، މާތް ﷲ އަށް ބިރުވެތިވުމަށް ތިޔަބައިމީހުން އެކަކު އަނެކަކަށް އެހީވެ، ވާގިވެރިވާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން މާތް ﷲއަށް ތަޤުވާވެރިވާށެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲއަށް އުރެދޭ މީހުންނަށް އެކަލާނގެ ޢަޛާބު ގަދަފަދަ ވެގެންވެއެވެ. މިތާގައި މާތް ﷲ މަގުދައްކަވާފައި މިވަނީ އިންސާނީ މަތިވެރި އުޞޫލަކަށެވެ. އެއީ، އިންސާނުންގެ މެދުގައި އެއްބަޔަކު އަނެއް ބަޔަކަށް އެހީތެރިވެ ވާގިވެރިވުން ހަމަހަމަކަމާއި، ޢަދުލުވެރިކަމުގެ މައްޗަށް ޤާއިމުވެފައި އޮތުމެވެ. އަބަދުވެސް އިންސާނާ، އަނެކާގެ ޢަޤީދާއަށާއި ގާތްތިމާގެކަމަށް ބެލުމެއްނެތި، ހައްޤާ އެކުގައި، އަނިޔާ ލިބޭ މީހާއާ އެކުގައި ވާ ގޮތަށެވެ. އެހެނީ، ޙައްޤާއި އިންޞާފު އެންމެންގެ މެދުގައި ހަމަހަމައަށް ހިނގަން ޖެހެއެވެ. އަދި އަނިޔާ ލިބޭ މީހާއީ އެންމެ ބޮޑު ޢަދުއްވު ކަމުގައި ވިޔަސް، އޭނާއަށް އިންޞާފު ލިބެން ޖެހެއެވެ. މިއީ ހާދަހާ މަތިވެރި އިލާހީ އިރުޝާދެކެވެ!

މުޅަތަކެއްޗާއި، (އޮހޮރޭ) ލެޔާއި، އޫރުމަހާއި، اللَّه ނޫން އެހެން ފަރާތެއްގެ ނަންގަނެ ކަތިލާ ތަކެއްޗާއި، ކަރުގައި ހިފައިގެން މަރައިލާ ތަކެއްޗާއި، ޖަހައި މަރައިލާ ތަކެއްޗާއި، އުސްތަނަކުން ވެއްޓި މަރުވާ ތަކެއްޗާއި، (އެހެން ޖަނަވާރެއްގެ) ދަޅުންޖަހައިގެން މަރުވާތަކެއްޗާއި، މިނިކާ ޖަނަވާރެއް (އެއްބައި) ކައިފައިވާ ތަކެތި، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޙަރާމްކުރައްވާފައިވެއެވެ. (މިތަކެތީގެ ތެރެއިން ފުރާނަހުއްޓައި އެއެއްޗެއް އަތުޖެހި ޝަރުޢީ ހަމައިގެ މަތިން) ތިޔަބައިމީހުން ކަތިލި އެއްޗެއް މެނުވީއެވެ. އަދި ބުދުތަކުގެ ނަންމައްޗަށް ކަތިލާ ތަކެއްޗާއި، أزلام މެދުވެރިކޮށްގެން ތިޔަބައިމީހުންގެ ނަޞީބު ހުރިގޮތާއި، ކަންތަކުގެ ރަނގަޅުގޮތް ބަލައިހެދުންވެސް، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޙަރާމްކުރައްވާފައިވެއެވެ. ފަހެ، އެކަންތައްތަކަކީ، ފާސިޤު ކަންތައްތަކެކެވެ. މިއަދު، ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީނާމެދު (އެބަހީ: އެ ދީނަށް ގެއްލުމެއް ދެވިދާނެ ކަމާމެދު) ކާފިރުން، ނާއުއްމީދު ވެއްޖެއެވެ. ފަހެ، އެއުރެންދެކެ ތިޔަބައިމީހުން ބިރު ނުގަންނާށެވެ! އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް ތިޔަބައިމީހުން ބިރުވެތިވާށެވެ! މިއަދު، ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީން، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފުރިހަމަކޮށްދެއްވައިފީމެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ނިޢުމަތް، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފުރިހަމަކޮށްދެއްވައިފީމެވެ. އަދި އިސްލާމްދީން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދީނެއްކަމުގައި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރުހިވޮޑިގެންފީމެވެ. ފަހެ، ބަނޑުހައިހޫނުކަމެއްގެ ތެރޭގައި ފާފައިގެ ފަރާތަށް ލެނބިގަތުމެއްނެތި (އިސްވެދިޔަ ޙަރާމް ތަކެތީގެ ތެރެއިން އެއްޗެއް ކެއުމަށް) މަޖުބޫރުވީ މީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ ރަޙީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (ނޯޓު: أزلام އަކީ، ފާލުބެލުމަށް ޖާހިލީ ޒަމާނުގައި ބޭނުންކޮށްއުޅޭ ދަނޑިކޮޅުތަކެކެވެ. ނުވަތަ ދުނިދަނޑިތަކެކެވެ.) (3)

މިތާނގައި މިވަނީ ކާބޯތަކެތީގެ ތެރެއިން ޙަރާމް ތަކެތި ބަޔާންކުރައްވާފައެވެ. މާނައީ އޭ މުއުމިނުންނޭވެ! ޝަރުޢީ ކަތިލުން ނޫން ގޮތަކުން މަރުވެފައިވާ ތަކެއްޗާއި، އޮހޮރޭ ލެއާއި، އޫރު މަހާއި، އަދި މާތް ﷲ ޙަރާމްކުރައްވާފައިވާ ހުރިހާ ގެއްލުންދެނިވި ނުބައި ތަކެއްޗާއި، މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތަކަށް ކަތިލެވިފައިވާ، ނުވަތަ ކަތިލުމުގައި މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތެއްގެ ނަން ގަނެވިފައިވާ ތަކެތި ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޙަރާމްކުރައްވައިފިއެވެ. މާތް ﷲ ނޫން އެހެން ފަރާތެއްގެ ނަމުގައި ކަތިލެވޭ ތަކެތި ޙަރާމްކުރެވުނީ "ރޫޙީ" ސަބަބަކަށް ޓަކައެވެ. އެއީ، މާތް ﷲ ނޫން އެހެން ފަރާތަކަށް އެނބުރުމުން ހިތް ސާފުވުމާއި، ނަފްސު ޠާހިރުވުމެވެ. މާތް ﷲ އޫރު ޙަރާމްކުރެއްވުމުގެ ބަދަލުގައި އޫރުގެ މަސް ޙަރާމްކުރެއްވި ކަމަށް ވަޙީކުރެއްވީ، އެއީ، ޝަރުޢީ ގޮތުން ޙަލާލު ކަތިލުމަކުން ކަތިލެވުނަސް އޭގެ ޒާތުގައި ޙަރާމް އެއްޗަކަށް ވާތީއެވެ. އެހެނީ، އެއީ އޭގެ ޒާތުގައި ނަޖިސް އެއްޗެކެވެ. އަދި ކަރުގައި ހިފައިގެން މަރައިލާ ތަކެއްޗާއި، (ޖާހިލިއްޔަ ޒަމާނުގައި އެބައިމީހުން ބަކަރި ފަދަ ތަކެތި ކައި އުޅުނީ ކަރުގައި ހިފައި މަރައިގެންނެވެ.) އެއްޗަކުން ޖަހައި މަރައިލާ ތަކެއްޗާއި، އުސްތަނަކުން ވެއްޓި މަރުވާ ތަކެއްޗާއި، އެހެން ޖަނަވާރެއްގެ ދަޅުން ޖެހުމުގެ ސަބަބުން މަރުވާ ތަކެއްޗާއި، ސިންގާ އާއި މިނިކާވަގު ފަދަ ވަލު ޖަނަވާރެއް ކައިފައި ވާ ތަކެތި ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޙަރާމްކުރައްވާފައި ވެއެވެ. މީގެ ތެރެއިން ފުރާނަ ހުއްޓައި ތިޔަބައިމީހުން އަތުޖެހި، ފުރާނަ ދިއުމުގެ ކުރިން ޝަރުޢީ ގޮތުން ޙަލާލު ކަތިލުމަކުން ކަތިލެވުނު އެއްޗެއް ފިޔަވައެވެ. އަދި ބުދުތަކުގެ ނަންމައްޗަށް ކަތިލެވޭ ތަކެތިވެސް ޙަރާމްކުރައްވާފައި ވެއެވެ. اَلنُّصُب އަކީ نِصَاب ގެ ޖަމްޢެވެ. އެއީ، އޭގެ މަތީގައި ބާއްވައި ބުދަތަކަށް ކުއްތަންވުމަށް ޖަނަވާރު ކަތިލެވޭ ހިލައެކެވެ. އަދި އަޒްލާމް ބޭނުންކޮށްގެން ނަޞީބު ހުރި ގޮތާއި، ކަންތައް ރަނގަޅުތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯ ބެލުން ވެސް ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޙަރާމްކުރައްވައިފިއެވެ. އަޒްލާމަކީ ތުނޑު ނުހަދައި، ފަހަތުގައި ފަތް ނުޖަހައި، ލަކުޑިން ހަދާފައި ހުންނަ ތީރެވެ. ޖާހިލިއްޔަ ޒަމާނުގައި ޢަރަބިން ދަތުރަކު ނުކުންނަ ނަމަ ނުވަތަ ވިޔަފާރިއެއް ފެށުމާއި، ކައިވެނިކުރުން ފަދަ މުހިއްމު ކަމެއް ކުރާނަމަ، މި ތީރުތައް ބޭނުންކޮށްގެން ނަސީބު ބަލައެވެ. މިކަމަށް ބޭނުންކުރަނީ ތިން ތީރެވެ. އެކަތީގައި ލިޔަނީ "އަހުރެންގެ ކަލާނގެ އަމުރުކޮށްފިއެވެ." ދެވަނަ ތީރުގައި ލިޔަނީ "އަހުރެންގެ ކަލާނގެ މަނާކޮށްފިއެވެ." އަދި ތިންވަނަ ތީރުގައި އެއްވެސް އެއްޗެއް ނުލިޔެ ދޫކޮށްލަނީ އެވެ. ދެން މި ތީރުތައް ކޮތަޅެއް ފަދަ އެއްޗަކަށް ލާފައި އޭގެ ތެރެއިން އެކަތި ނަގަނީއެވެ. އަމުރުކޮށްފައި އޮތް ތީރު ނެގިއްޖެ ނަމަ އެމީހަކު ގަސްތުކުޅަ ކަމަކާއިގެން ކުރިއަށް ދަނީއެވެ. މަނާކުރި ތީރު ނެގިއްޖެނަމަ، ކުރަން އުޅުނު ކަމެއް ދޫކޮށްލަނީއެވެ. އަދި ނުލިޔެ އޮތް ތީރު ނެގިއްޖެ ނަމަ، ދެވަނަ ފަހަރަށް ގުރުއަތު ނަގަނީއެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން މީހަކަށް ބޮޑު ކަމެއް ދިމާ ވެއްޖެ ނަމަ އެންމެ ބޮޑު ބުދު ހުބަލް ކައިރިއަށް އައިސް އޭގެ އެހީއަށް އެދެއެވެ. އަދި ތީރު ބޭނުންކޮށްގެން ގުރުއަތު ލާ މީހާއަށް ސަތޭކަ ދިރުހަމު ދީފައި ނަސީބު ބަލައެވެ. މިއީ މޮޔަކަމާއި ޖާހިލުކަމުން ކުރާ ކަންކަމެވެ. އެހެންކަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿ذَ‌ٰلِكُمْ فِسْقٌ ۗ ﴾ މާނައީ އަޒްލާމް ބޭނުންކޮށްގެން ނަސީބު ބެލުމަކީ ކިޔަމަންތެރިކަމުން ބޭރުވުމެވެ. އަދި ފާޅުގޮތުގައި މަގުފުރެދުމެވެ. އެއީ، ބުދުތައް އެއީ އަޑު ނީވޭ، ވާހަކަނުދެއްކޭ ހިލައަށް ވާއިރު، އެއަށް ޣައިބު އެނގޭކަން ޤަބޫލުކުރާތީއެވެ. ފަހެ، ޢާލަމްތަކުގެ ވެރި ﷲ ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތަކަށް ޣައިބު ނޭނގެއެވެ. މިއަދު މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފުރިހަމަކޮށްދެއްވި ހިސާބުން، ތިޔަބައިމީހުންނާމެދު ކާފިރުން ނާއުއްމީދު ވެއްޖެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން އެބައިމީހުންގެ ދެކޮޅުނުޖެހޭ ދީނަށް އަނބުރައި ގެންދެވިދާނެކަމާމެދު އުއްމީދު ކަނޑާލައިފިއެވެ. އެހެންކަމުން، ތިޔަބައިމީހުން މުޝްރިކުންނަށް ބިރުގަނެ، އެބައިމީހުންނަށް ޖެހިލުން ވާކަށް ނުޖެހެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޢިއްޒަތްދެއްވި ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ތިޔަބައިމީހުން ބިރުވެތިވާށެވެ. އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނަޞްރުދެއްވާނެއެވެ. މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވީ ރަސޫލުﷲ ﷺ ޢަރަފާތް ދުވަހު، ޢަރަފާތު ފަރުބަދައިގެ މަތީގައި ހުންނަވަނިކޮށެވެ. މާނައީ، ޙަލާލާއި، ޙަރާމް ވަކިން އެނގޭނޭހެން ބަޔާންކުރައްވައި، މިއަދު ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފުރިހަމަކޮށްދެއްވައިފީމެވެ. އަދި މައްކާ ފަތަޙަކޮށްދެއްވައި، ބައިބަޔަށް މީސްތަކުން ދީނަށް ވަންނަ ގޮތް ހައްދަވައި، ހިދާޔަތާއި، ތައުފީޤު ދެއްވައި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ނިޢުމަތް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފުރިހަމަކޮށްދެއްވައިފީމެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީނަކަށް އިސްލާމްދީން އިޚްތިޔާރުކުރައްވައިފީމެވެ. މިއަދަށް ފަހު ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެހެން އެއްވެސް ދީނެއް ޤަބޫލުފުޅު ނުކުރައްވާހުށީމެވެ. މާތް ﷲ މިކަމަށް އިޝާރާތްކުރައްވައި ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿ وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ ٱلْإِسْلَـٰمِ دِينًا فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِى ٱلْءَاخِرَةِ مِنَ ٱلْخَـٰسِرِينَ﴾ (އިސްލާމްދީން ފިޔަވައި އެހެން ދީނެއް އިޚްތިޔާރު ކުރި މީހާގެ ފަރާތުން މާތް ﷲ އެކަން ޤަބޫލުނުކުރައްވާނެއެވެ. އަދި ޤިޔާމަތް ދުވަހުން އޭނާ ވާހުށީ ގެއްލެނިވެގެންވާ މީހުންގެ ތެރެއިންނެވެ.) މިއާޔަތާ މެދު ޔަހޫދީން އަހަރުމެން މުސްލިމުންނަށް ޙަސަދަވެރިވެއެވެ. އެހެންވީއިރު، މުޅި ޤުރްއާނާ މެދު އެބައިމީހުން ކިހާވަރެއް ވާނެހެއްޔެވެ؟ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الْيَهُودِ قَالَ لَهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، آيَةٌ فِي كِتَابِكُمْ تَقْرَءُونَهَا لَوْ عَلَيْنَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ نَزَلَتْ لاَتَّخَذْنَا ذَلِكَ الْيَوْمَ عِيدًا‏.‏ قَالَ أَىُّ آيَةٍ قَالَ ﴿ٱلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلْإِسْلَـٰمَ دِينًا ۚ ﴾‏‏.‏ قَالَ عُمَرُ قَدْ عَرَفْنَا ذَلِكَ الْيَوْمَ وَالْمَكَانَ الَّذِي نَزَلَتْ فِيهِ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ قَائِمٌ بِعَرَفَةَ يَوْمَ جُمُعَةٍ‏.‏ (صحيح البخاري، كتاب الإيمان، باب زيادة الإيمان ونقصانه) (ޢުމަރު رضي الله عنه ގެ ކިބައިން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ޔަހޫދީންގެ މީހަކު އެކަލޭގެފާނަށް ދެންނެވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ޤުރްއާނުގައި އާޔަތެއް ކިޔަވަމުއެވެ. އަހަރުމެން ޔަހޫދީންގެ މައްޗަށް އެ އާޔަތް ބާވައިލެއްވުނުނަމަ، އެ ދުވަސް ޢީދަކަށް (އެއާ މެދު އުފާފާޅުކޮށް، ޚާއްޞަ ގޮތެއްގައި ފާހަގަކުރާ ދުވަހަކަށް) ހެދީމުހެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އެއީ ކޮން އާޔަތެއް ހެއްޔެވެ؟ އޭނާ ދެންނެވިއެވެ. އެއީ ﴿ٱلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلْإِسْلَـٰمَ دِينًا ۚ ﴾ މިއާޔަތެވެ. އެހިނދު ޢުމަރު رضي الله عنه ވިދާޅުވެއެވެ. "އަހަރުމެންނަށް އެ ދުވަހާ އެ އާޔަތް ބާވައިލެއްވުނު ތަން އެނގެއެވެ. އެދުވަހު ރަސޫލުﷲﷺއަށް އެ އާޔަތް ބާވައިލެއްވީ އެކަލޭގެފާނު ޢަރަފާތުގައި ހުންނަވަނިކޮށެވެ. ހުކުރު ދުވަހެއްގައެވެ." (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 45) މާނައީ އެއީ މުސްލިމުންނަށް ޢީދެއްގެ މައްޗަށް އައި ޢީދެކެވެ. ދެން ޙަރާމްތަކެތީގެ ވާހަކަ ފުރިހަމަކުރައްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿فَمَنِ ٱضْطُرَّ فِى مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِّإِثْمٍ ۙ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ﴾ބަނޑުހައިހޫނުކަން ބޮޑުވެގެންގޮސް އަމިއްލަ ފުރާނައަށް ނުރައްކާވެދާނެ ކަމުގެ ބިރު ހީވެއްޖެ ޙާލަތެއްގައި، ކާނެ އެހެން އެއްޗެއް ނުލިބިގެން، މީރުވެގެން ކާހިތުން ކެއުމުގެ ގަސްތެއް ނެތި، ހުއްދަ ދެއްވާފައިވާ މިންވަރު ފަހަނައަޅައި ނުގޮސް، އެއިން ބާވަތަކުން ކެއި މީހާއަށް މާތް ﷲ އަދަބެއް ނުދެއްވާނެއެވެ. އެއީ، ޒަރޫރީ ޙާލަތުގައި ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހިގެން ކުރިކަމަކަށް ވާތީއެވެ. މަނާކުރެވިފައިވާ ކަންކަން ޒަރޫރީ ހާލަތުގައި ހުއްދަވެއެވެ.

އެއުރެންނަށް ޙަލާލުކުރެއްވީ، ކޮން އެއްޗެއްތޯ ކަލޭގެފާނާ އެއުރެން ސުވާލުކުރެތެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ރަނގަޅު ތަކެތި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޙަލާލުކުރެއްވިއެވެ. އަދި ޝިކާރަކުރާ ޖަނަވާރާއި، ދޫނީގެ ތެރެއިން ޝިކާރަކުރުމަށް އެ ތަކެއްޗަށް ތިޔަބައިމީހުން އުނގަންނައިދޭ ޙާލު، ތިޔަބައިމީހުން އުނގަންނައިދިން ޖަނަވާރާއި، ދޫނީގެ ޝިކާރަ ޙަލާލުކުރެއްވިއެވެ. اللَّه ތިޔަބައިމީހުންނަށް އުނގަންނައި ދެއްވި ކަންތަކުގެ ތެރެއިން އެ ތަކެއްޗަށް، ތިޔަބައިމީހުން އުނގަންނައިދެމުއެވެ. ފަހެ، އެތަކެތި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހިފައިގެން ގެނެސްދޭ ތަކެތީގެ ތެރެއިިން ތިޔަބައިމީހުން ކާށެވެ! އަދި އެ ޝިކާރައިގެ މައްޗަށް اللَّه ގެ އިސްމުފުޅު ތިޔަބައިމީހުން ކިޔާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް ތަޤްވާވެރިވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ޙިސާބުބެއްލެވުން އަވަސްވެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (4)

އޭ މުޙައްމަދު ﷺއެވެ. ކާބޯތަކެތީގެ ތެރެއިން އެބައިމީހުންނަށް ހުއްދަކުރެވުނީ ކޮން އެއްޗެއްތޯ ކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުން ކަލޭގެފާނާ ސުވާލުކުރެއެވެ. ފަހެ، ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވާށެވެ. ގޯސްކަމެއް އަދި ގެއްލުމެއް ނެތް، ފައިދާއާއި މަންފާ ހުރި ރަނގަޅު ކޮންމެ އެއްޗެއް މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހުއްދަކުރެއްވިއެވެ. އަދި އިންސާނީ ނަފްސު އެއަށް ފަކުރުގަންނަ، އޫރާއި، ކުއްތާއާއި މީދާ ފަދަ ހަޑި މުޑުދާރު ކޮންމެ އެއްޗެއް ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޙަރާމްކުރެއްވިއެވެ. އެންމެ ފަހުގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ގެ ރަސޫލުކަމުގެ ވާހަކަ ބަޔާންކުރައްވަމުން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވި ފަދައިންނެވެ. ﴿يُحِلُّ لَهُمُ ٱلطَّيِّبَـٰتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ ٱلْخَبَـٰٓئِثَ﴾ (ރަނގަޅު ތަކެތި އެބައިމީހުންނަށް ޙަލާލު ކުރައްވައެވެ. އަދި ނުބައިވެގެންވާ ތަކެތި އެބައިމީހުންނަށް ޙަރާމްކުރައްވައެވެ.) އަދި ޝިކާރަކުރުމަށް ތިޔަބައިމީހުން ދަސްކޮށްދީފައިވާ ޝިކާރަކުރާ ކުއްތާއާއި ބާޒު ފަދަ ޖަނަވާރާއި ދޫނި ހިފާ ތަކެތި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހުއްދަކުރެއްވިއެވެ. އެ ތަކެއްޗަކީ އެއަށް ޝިކާރަކުރަން ދަސްކޮށްދިނުމުން އެ ޝިކާރަ ކުރާ ޖަނަވާރު ޒަޚަމްކޮށްފައި ނުކައި ދޫކޮށްލާ ތަކެއްޗެވެ. އަދި އެފަދަ ތަކެތި ކުރާ ޝިކާރަ ހުއްދަވާނީ އޭތި ހިފާފައި އެއިން ނުކާނަމައެވެ. އެހެންކަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ތިޔަބައިމީހުން ކުއްތާއަށް ތަކެތި ޝިކާރަކުރާނެ ގޮތް ދަސްކޮށްދެމުއެވެ. معلِّم (ލާމުގައި އިބިފިލި) އަކީ ކުއްތާ އަށް ދަސްކޮށްދޭ މީހާއެވެ. އަދި ޝިކާރަކުރަން އެއަށް ފޯރިދޭ މީހާއެވެ. މިގޮތަށް ބޭނުންކުރައްވާފައި މިވަނީ އެފަދަ ކަންކަން އެންމެ ގިނައިން ދަސްކޮށްދެވޭ ޖަނަވާރަކީ ކުއްތާ ކަމުގައި ވާތީއެވެ. މުއުމިނުންނޭވެ. ފަހެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ޝިކާރަކުރާ ޖަނަވާރާއި ދޫނި ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި ހިފައިގެން ގެންނަ ތަކެތި ތިޔަބައިމީހުން ކާށެވެ. އަދި އެފަދަ ޖަނަވާރާއި ދޫނި ހިފާ ތަކެތި ޙަލާލު ތަކެތި ކަމުގައި ހެދުމަށްޓަކައި، ތިޔަބައިމީހުން ކަތިލާއިރު ﷲ ގެ އިސްމުފުޅު ކިޔާ ފަދައިން އެކަލާނގެ އިސްމުފުޅު ކިޔާފައި އެތަކެތި ޝިކާރައަށް ފޮނުވާށެވެ. ޖަނާވާރަކަށް ނުވަތަ ދޫންޏަކަށް މިގޮތަށް ޝިކާރަކުރަން ދަސްވެފައިވާ ކަމުގެ ހެއްކަކީ ޝިކާރަކުރެވޭ އެއްޗަކާއި ދިމާއަށް ފޮނުވުމުން ދިއުމާއި، ހުއްޓާލަން އެންގުމުން ހުއްޓުމާއި، ޝިކާރަކުރެވޭ ޖަނަވާރު ނުކެއުމެވެ. މިތިން ޝަރުޠު ފުރިހަމަ ޖަނަވާރެއް ޝިކާރަކުރަން ފޮނުވުމުގެ ހަތަރުވަނަ ޝަރުޠަކީ ﷲގެ އިސްފުޅު ކިޔާފައި ފޮނުވުމެވެ. މި ހަތަރު ޝަރުޠު ހަމަވާ ގޮތަށް ޝިކާރަކުރެވޭ ޖަނަވާރު ކެއުން ހުއްދަވާނެއެވެ. އަންނަނިވި ޙަދީޘުގައި ވާފަދައިންނެވެ. عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِذَا أَرْسَلْتَ كَلْبَكَ الْمُعَلَّمَ فَقَتَلَ فَكُلْ، وَإِذَا أَكَلَ فَلاَ تَأْكُلْ، فَإِنَّمَا أَمْسَكَهُ عَلَى نَفْسِهِ ‏"‏‏. (صحيح البخاري، كتاب الوضوء، باب إِذَا شَرِبَ الْكَلْبُ فِي إِنَاءِ أَحَدِكُمْ فَلْيَغْسِلْهُ سَبْعًا) (ޢަދިއްޔު ބްނު ޙާތިމް رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު ﷲގެ ރަސޫލާ ﷺއަށް ސުވާލު ދެންނެވީމެވެ. އެ ހިނދު އިތުރު އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. "ތިބާ ޝިކާރަކުރަން ދަސްކޮށްދީފައިވާ ކުއްތާ ޝިކާރައަށް ފޮނުވުމުން އޭތި، ޝިކާރަކުރި ޖަނަވާރު މަރައިފިއްޔާ ތިބާ އެ ކާށެވެ. އެހެނަސް، އޭތި އެ ޖަނަވާރުން ކައިފިއްޔާ ތިބާ ނުކާށެވެ. އެހެނީ، އޭރުން އޭތި ޝިކާރަ އެކުރީ އޭތީގެ އަމިއްލަ ބޭނުމަށެވެ." (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 175) އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް މާތް ﷲ ޙަރާމްކުރައްވާފައިވާ ތަކެއްޗާމެދު މާތް ﷲއަށް ބިރުވެތިވާށެވެ. އެހެނީ މާތް ﷲގެ ޙިސާބުބެއްލެވުން އަވަސްވެފައި، އެކަލާނގެ އަށް އުރެދޭ މީހާއަށް ދެއްވާ ޢަޛާބުގެ ވޭން ގަދަވެގެން ވެއެވެ. މި އާޔަތުގައި އައިސްފައި މިވަނީ އިންޒާރުގެ ބަސްފުޅެކެވެ.

މިއަދު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރަނގަޅު ތަކެތި ޙަލާލުކުރައްވައިފިއެވެ. އަދި ފޮތް ލިބުނު މީހުންގެ ކާނާވެސް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޙަލާލުވެގެންވެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ކާނާ އެއުރެންނަށް ޙަލާލުވެގެންވެއެވެ. عفة ތެރި މުއުމިން އަންހެނުންނާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ކުރިން ފޮތް ލިބުނު މީހުންގެ ތެރެއިން މިނިވަން އަންހެނުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޙަލާލުވެގެންވެއެވެ. އެކަނބަލުންގެ ރަން ތިޔަބައިމީހުން އެކަނބަލުންނަށް ދީފިނަމައެވެ. ކާވެނީގެ ޢިއްފަތްތެރިކަން ހޯދާބަޔެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ޒިނޭކުރާ ބަޔެއްގެ ގޮތުގައެއް ނޫނެވެ. ސިއްރުން ޒިނޭކުރާ އެކުވެރި އަންހެނުން ގެންގުޅޭ ބަޔެއްގެ ގޮތުގައެއްވެސް ނޫނެވެ. އަދި އީމާންކަމަށް ކާފިރުވާމީހާ (އެބަހީ: އިސްލާމްދީނުގެ ޙުކުމްތަކަށް ދެކޮޅު ހަދާމީހާ ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، އެމީހާގެ ޢަމަލު ބާޠިލުވެގެންވެއެވެ. އަދި އޭނާވަނީ އާޚިރަތުގައި ގެއްލެނިވެގެންވާ މީހުންގެ ތެރެއިންނެވެ. (5)

ޙަލާލު ގޮތުގައި ހޯދާފައިވާ އާމްދަނީން ލިބޭ މީރު ކާނާ މިއަދު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޙަލާލުކުރައްވައިފިއެވެ. އަދި އަހުލުކިތާބީންކަމުގައިވާ ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިން ކަތިލާތަކެތި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޙަލާލުވެގެން ވެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ކަތިލާ ތަކެތި އެބައިމީހުންނަށް ޙަލާލުވެގެން ވެއެވެ. އެހެންކަމުން ތިޔަބައިމީހުން ކަތިލާ ތަކެތިން އެބައިމީހުންނަށް ކާންދީ، އެތަކެތި އެބައިމީހުންނަށް ވިއްކައި، އެބައިމީހުން ކަތިލާފައިވާ ތަކެތި ތިޔަބައިމީހުން ގަނެ އެއިން ކެއުމީ އެންމެ ރަނގަޅު ކަމެކެވެ. އެހެނީ، އެބަމީހުން ޢީސާ عليه السلام އަށާއި ޢުޒައިރު عليه السلام އަށް އަޅުކަންކުރާތީ އެބައިމީހުންގެ އީމާންކަން ޞައްޙަ ނުވިޔަސް ޖުމްލަ ގޮތެއްގައި އެބައިމީހުން ﷲއަށް އީމާންވެއެވެ. އަދި އޭ މުއުމިނުންނޭވެ! ޢިއްފަތްތެރި މިނިވަން މުއުމިން އަންހެނުންނާއި، އަހުލުކިތާބީން ކަމުގައިވާ ޔަހޫދީންނާއި، ނަޞާރާއިންގެ ތެރެއިން ޢިއްފަތްތެރި އަންހެނުންނާއި ކައިވެނިކުރުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހުއްދަވެގެން ވެއެވެ. އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ތިޔަބައިމީހުންގެ ބާރުވެރިކަން އޮވެ، އެބައިމީހުންގެ ހުރިހައި ކަމެއް ބަލަހައްޓާ ބަޔަކީ ތިޔަބައިމީހުން ކަމުގައި ވަނީނަމައެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން އެބައިމީހުންނަށް ދޭންޖެހޭ ކައިވެނީގެ ރަން ހިތުންރުހުމުން ދޭނަމައެވެ. އެހެނަސް، އަންހެނުންނަށް ބާރު އޮންނަނަމަ، އަދި ޔޫރަޕާއި އެމެރިކާގައި މިހާރު އޮންނަ ވަޟުޢީ ނިޒާމުގައި ވާގޮތަށް އަންހެނުންނަށް ދަރީންގެ ޙައްޤު ލިބޭނަމަ، ޔަހޫދީ ނުވަތަ ނަޞްރާނީ އަންހެނުންނާއި ކައިވެނިކުރުން ޙަރާމްވާނެއެވެ. ކައިވެނީގެ ޢިއްފަތްތެރިކަން ހޯދާ ބައެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ފާޅުގައި ޒިނޭ ކުރާ ބައެއްގެ ގޮތުގައެއް ނޫނެވެ. އަދި ސިއްރުގައި ޒިނޭކޮށް ފާޙިޝް ޢަމަލުހިންގަން އަންހެން ލޯބިވެރިން ގެންގުޅޭ ބައެއްގެ ގޮތުގައެއްވެސް ނޫނެވެ. އީމާންކަމަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ އުޞޫލުތަކަށް އިންކާރުކޮށް، އިސްލާމްދީނުން ބޭރުވެ މުރުތައްދުވާ މީހާ، ފަހެ އޭނާ ކުރި ހުރިހާ ހެޔޮ ޢަމަލު ބާޠިލުވެގެން ވެއެވެ. އަދި އޭނާ ވާހުށީ އާޚިރަތުގެ ބާއްޖަވެރިކަން ގެއްލިގެން ދިޔަ އަބާއްޖަވެރިންގެ ތެރެއިންނެވެ.

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން ނަމާދަށް ތެދުވެއްޖެނަމަ، (އެބަހީ: ނަމާދުކުރާން ޤަޞްދުކޮށްފިނަމަ) ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުންގެ މޫނުތަކާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ އަތްތައް، އުޅަނބޮށިތަކާ ހަމަޔަށް ދޮންނާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ބޯތަކުގައި (ފެން) ފުހޭށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ފައިތައް ދެތަނބިކަށްޓާހަމަޔަށް ދޮންނާށެވެ! އަދި ޖުނުބުވެރިން ކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން ވެއްޖެނަމަ، ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ޠާހިރުވެގަންނާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުންނީ ބަލިމީހުން ކަމުގައި ވެއްޖެނަމަ، ނުވަތަ ދަތުރެއްގެ މަތީގައި ވެއްޖެނަމަ، ނުވަތަ ތިޔަބައިމީހުންކުރެ މީހަކު ހަނޑަހުން އަތުވެއްޖެނަމަ، ނުވަތަ އަންހެނުންގައި ބީހިއްޖެނަމަ، ދެން، ފެން ނުލިބިއްޖިއްޔާ ޠާހިރު ވެލީން ތިޔަބައިމީހުން ތަޔައްމަމު ކުރާށެވެ! ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުންގެ މޫނުތަކާއި، އަތްތަކުގައި އެ ވެލީން ފުހޭށެވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ދަތިކަމެއް ލެއްވުމަކަށް اللَّه އިރާދައެއް ނުކުރައްވަތެވެ. އެހެނެއްކަމަކު އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވަނީ ތިޔަބައިމީހުން ޠާހިރުކުރެއްވުމަށާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އެކަލާނގެ ނިޢުމަތް ފުރިހަމަ ކުރެއްވުމަށެވެ. (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން ޝުކުރު ކުޅައުމަށްޓަކައެވެ. (6)

މިއާޔަތުގައި ބަޔާންކުރައްވަނީ ވުޟޫގެ ފަރުޟުތަކެވެ. ތިޔަބައިމީހުން މުނާޖާ ދެންނެވުމަށް މާތް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި ހުއްޓި ނަމާދުކުރަން ބޭނުންނަމަ، ތިޔަބައިމީހުންގެ މޫނުތަކާއި، އަތްތައް އުޅަނބޮށިތަކާ ހަމައަށް ޠާހިރު ފެނުން ދޮންނާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ބޯތަކުގައިފެން ފުހޭށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ފައިތައް ދެ ތަނބިކަށްޓާ ހަމައަށް ދޮންނާށެވެ. މާތް ﷲގެ ވަޙީބަސްފުޅު ﴿إِلَى الْكَعْبَيْنِ﴾ ގެންނަވާފައި މިވަނީ ދެ ތަނބިކަށްޓާ އެކު ފައި ދޮންނަން ޖެހޭ ކަމާއި، ފެން ފުހެގެން ކަމުނުދާކަން ހާމަކުރެއްވުމަށެވެ. އެހެނީ، ފެން ފުހޭ ތަންތަނުގައި ފުހެން ޖެހޭ ހިސާބު ކަނޑައަޅުއްވާފައި ނުވެއެވެ. ފައިތިލަ ދޮވުމުގެ ބަދަލުގައި، ފައިތިލައިގައި ޖެހެނީ ފެން ފުހޭން ކަމަށް ބައެއް ޝީޢާއިން ކުރާ ދަޢުވާއަކީ ބޮޑުވެގެންވާ ކުށެކެވެ. އެހެނީ އާޔަތުގައި ﴿وَأَرْجُلَكُمْ﴾ އައިސްފައިވަނީ އަބަފިލި ޖެހިގެނެވެ. އެހެންކަމުން އެ ކަލިމަ ގުޅެނީ ﴿أَيْدِيَكُمْ﴾ އާއެވެ. އެހެންނެއް ނޫނެވެ. އިބިފިލި ޖެހިގެން އައިނަމަ ފަޔަށް ވެސް އަންނާނީ ބޮލުގެ ޙުކުމެވެ. އޭރުން ކިޔޭނީ وأَرْجُلِكُم (ލާމުގައި އިބިފިލި ޖަހައިގެން) އެވެ. ވުޟޫގައި ފަޔާއި ބޮލުގެ ޙުކުމް އެއްގޮތްކުރުމުގެ ކުށުން މާތް ﷲ އަޅަމެން ރައްކާތެރި ކުރައްވާށިއެވެ! ފަޔާއި ބޮލުގެ ޙުކުމް އެއްގޮތް ކުރާ މީހުންނަކީ މާތް ﷲގެ ކަލާމްފުޅު ނުއެނގޭ، ޚަލްޤުތަކުންގެ ސާހިބާ ﷺ ގެ ހިދާޔަތު ނުދަންނަ ނަޢަމް ސޫފިތަކެއް ފަދަ ބައެކެވެ. عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَأَى رَجُلاً لَمْ يَغْسِلْ عَقِبَيْهِ فَقَالَ ‏ "‏وَيْلٌ لِلأَعْقَابِ مِنَ النَّار"‏.‏ (صحيح مسلم، كتاب الطهارة، باب وُجُوبِ غَسْلِ الرِّجْلَيْنِ بِكَمَالِهِمَا) (އަބޫހުރައިރާ رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ފުންނާބު (ތަނބިކަށްޓާ ހަމައަށް) ނުދޮވެ ހުރި މީހަކު ފެނިވަޑައިގެން ނަބިއްޔާ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "އެ ފުންނާބުތަކަށް ނަރަކައިގައި ހަލާކު ހުށްޓެވެ.") (ޞަޙީޙު މުސްލިމް، ޙަދީޘު: 242) އަދި ތިޔަބައިމީހުން ޖުނުބުވެރި ޙާލަތުގައި ވާނަމަ މުޅި ހަށިގަނޑު ދޮވެ، ހިނައި ޠާހިރުވާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ފެން ޖެހުމުން ގެއްލުންވާ ފަދަ ބައްޔެއްގައިވާނަމަ، ނުވަތަ ދަތުރު މަތީގައި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފެން ނުލިބުނުނަމަ، ނުވަތަ ތިޔަބައިމީހުން ޤަޟާޙާޖަތް ކުރުމަށް ފަހު، ނުވަތަ ތިޔަބައިމީހުން އަނބިންނާ އެއްދާންކުރުމަށް ފަހު ފެން ނުލިބުނުނަމަ، ފަހެ ޠާހިރު ވެލިން ތަޔައްމަމުކޮށް ޠާހިރުވާށެވެ. އަދި ކުޑަ ޙަދަޘުންނާއި، ބޮޑު ޙަދަޘުން ޠާހިރުވުމަށް، ވުޟޫކުރުމާއި، ހިނައިގަތުމުގެ ބަދަލުގައި އެ ވެލިން ތިޔަބައިމީހުންގެ މޫނުތަކާއި އަތްތިލަތަކުގައި ފުހޭށެވެ. މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދީނުގައި ޝަރުޢުކުރައްވާ ކަންކަމުގައި އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވަނީ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދަތިކުރުމަކަށް ނޫނެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވަނީ ތިޔަބައިމީހުންގެ ފާފަ ފުއްސެވުމަށެވެ. އަދި ތަޔައްމަމުގެ ލުއި ދެއްވައި ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އެކަލާނގެ ނިޢުމަތް ފުރިހަމަކުރެއްވުމަށެވެ. އެއީ ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ މަތިވެރި ނިޢުމަތްތަކަށް ތިޔަބައިމީހުން ޝުކުރުކުރުމަށެވެ. ތަޔައްމަމުގެ އާޔަތް ބާވައިލައްވާފައި މިވަނީ މާތް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންނަށް ދެއްވި ރަޙްމަތެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެހެނީ، އިންސާނާ ބަލިވެދާނެއެވެ. ނުވަތަ ފެން ޖެހުމުން ގެއްލުންވާ ފަދަ ޒަޚަމެއް އޭނާގެ ހަށިގަނޑުގައި ހުރެދާނެއެވެ. ނުވަތަ ދަތުރުމަތީގައި އުޅެނިކޮށް ފެން ނުލިބިދާނެއެވެ. މިފަދަ ޙާލަތެއްގައި އޭނާއަށް ވުޟޫގެ ބަދަލުގައި، ނުވަތަ ބޮޑު ޙަދަޘުން ޙަދަޘްވެރިވެފައި ހުރިނަމަ، ހިނައިގަތުމުގެ ބަދަލުގައި، ތަޔައްމަމު ކުރެވިދާނެއެވެ. މިއީ ޢާއިޝާ رضي الله عنها ރަސޫލުﷲ ﷺ އާއެކު ދަތުރެއްގައި އުޅުއްވަނިކޮށް އެކަމަނާގެ ހާރުކޮޅެއް ގެއްލުނު ހާދިސާގެ ތެރޭގައި ބާވައިލެއްވި އާޔަތެކެވެ. عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ، حَتَّى إِذَا كُنَّا بِالْبَيْدَاءِ أَوْ بِذَاتِ الْجَيْشِ انْقَطَعَ عِقْدٌ لِي، فَأَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْتِمَاسِهِ، وَأَقَامَ النَّاسُ مَعَهُ، وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ، فَأَتَى النَّاسُ أَبَا بَكْرٍ، فَقَالُوا أَلاَ تَرَى مَا صَنَعَتْ عَائِشَةُ أَقَامَتْ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِالنَّاسِ مَعَهُ، وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ، فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاضِعٌ رَأْسَهُ عَلَى فَخِذِي قَدْ نَامَ، فَقَالَ حَبَسْتِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسَ، وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ قَالَتْ فَعَاتَبَنِي، وَقَالَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ، وَجَعَلَ يَطْعُنُنِي بِيَدِهِ فِي خَاصِرَتِي، فَلاَ يَمْنَعُنِي مِنَ التَّحَرُّكِ إِلاَّ مَكَانُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى فَخِذِي، فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَصْبَحَ عَلَى غَيْرِ مَاءٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ آيَةَ التَّيَمُّمِ، فَتَيَمَّمُوا، فَقَالَ أُسَيْدُ بْنُ الْحُضَيْرِ مَا هِيَ بِأَوَّلِ بَرَكَتِكُمْ يَا آلَ أَبِي بَكْرٍ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ فَبَعَثْنَا الْبَعِيرَ الَّذِي كُنْتُ عَلَيْهِ فَوَجَدْنَا الْعِقْدَ تَحْتَهُ‏. (صحيح البخاري، كتاب التيمم، باب (1)) (ނަބިއްޔާ ﷺ ގެ އަނބިކަނބަލުން ޢާއިޝާ رضى الله عنها ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ”ރަސޫލުﷲ ﷺ ކުރެއްވި ދަތުރެއްގައި އަހަރުމެން އެކަލޭގެފާނާއެކު ވީމެވެ. ދެން އަހަރުމެން އަލްބައިދާ ނުވަތަ ޛާތުލްޖައިޝްގައި ތިއްބާ އަހުރެންގެ ހާރުކޮޅު ކަނޑައިގެން ހިނގައްޖެއެވެ. ދެން އެ ހާރުކޮޅު ހޯއްދަވަން ރަސޫލުﷲ ﷺ އެ ތަނުގައި މަޑުކުރެއްވިއެވެ. އަދި މީސްތަކުންވެސް އެކަލޭގެފާނާއެކު މަޑުކުރިއެވެ. އޭރު މީސްތަކުން ތިބީ ފެން ހުރި ތަނެއްގައެއް ނޫނެވެ. އަދި އެމީހުންގެ އަތުގައިވެސް ފެނެއް ނެތެވެ. ދެން މީސްތަކުން އަބޫބަކްރު އައްޞިއްދީޤު رضي الله عنه ގެ އަރިހަށް އައިސް ދެންނެވިއެވެ. ޢާއިޝާ رضي الله عنها މިކުރެއްވި ކަމެއް ކަލޭގެފާނު ބައްލަވާށެވެ. މީސްތަކުން ފެން ހުރި ތަނެއްގައި ނެތީސް އަދި އެމީހުންގެ އަތުގައިވެސް ފެން ނެތީސް، ރަސޫލުﷲ ﷺ އާއި މީސްތަކުންނާއެކު އެކަމަނާ މަޑުކުރެއްވީއެވެ. ދެން އަހުރެންގެ ފައިންޕުޅުގެ ފަލަމަސްގަނޑު މަތީގައި އިސްތަށިފުޅު އަޅުއްވައިގެން އަވަހާރަފުޅު ލައްޕަވަން ރަސޫލުﷲﷺއޮންނަވަނިކޮށް ވަޑައިގެން އަބޫބަކްރު رضي الله عنه ވިދާޅުވިއެވެ. މީސްތަކުން ފެން ހުރި ތަނެއްގައި ނެތީސް އަދި އެމީހުންގެ އަތުގައިވެސް ފެން ނެތީސް، ކަމަނާ ރަސޫލުﷲ ﷺއާއި މީސްތަކުން ހިފަހައްޓަވައިފީމުއެވެ. ޢާއިޝާ رضي الله عنها ވިދާޅުވިއެވެ. ފަހެ، އެކަލޭގެފާނު (އަބޫބަކްރު) އަހުރެންނަށް ބަސްފުޅު ވިދާޅުވީ ހިތްޕުޅު ހަމަނުޖެހި ހުންނަވައިގެންނެވެ. އެކަލޭގެފާނު އަހުރެންނަށް ވިދާޅުވާން ﷲ އިރާދަކުރެއްވިހާ އެއްޗެއް އެކަލޭފާނު އަހުރެންނަށް ވިދާޅުވިއެވެ. އަދި އަހުރެންގެ އުނަގަނޑުގައި އެކަލޭގެފާނުގެ އަތްޕުޅުން ޖައްސަވަން ފެށްޓެވިއެވެ. އަހުރެންނަށް ހަރަކާތެއް ނުކުރެވުނީ ރަސޫލުﷲﷺއަހުރެންގެ ފައިންޕުޅުގެ ފަލަމަސްގަނޑު މަތީގައި އިސްތަށިފުޅު އަޅުއްވައިގެން އޮންނެވުމުންނެވެ. ދެން، ފަތިސްވުމުން ރަސޫލުﷲ ﷺ ތެދުވެވަޑައިގެންނެވި އިރު ފެން ނެތެވެ. ދެން މާތް ﷲ ތަޔައްމަމުގެ އާޔަތް ބާވައިލެއްވިއެވެ. ދެން މީސްތަކުން ތަޔައްމަމުކޮށްފިއެވެ. އެހިނދު އުސައިދު ބްނު ޚުޟައިރު ވިދާޅުވިއެވެ. އޭ އަބޫބަކްރު رضي الله عنه ގެ ޢާއިލާގެ ބޭފުޅުންނޭވެ. މިއީ ތިޔަ ބޭފުޅުންގެ ފުރަތަމަ ބަރަކާތެއް ނޫނެވެ. އެކަމަނާ ވިދާޅުވިއެވެ. ދެން އަހަރުމެން އަހުރެން އިންނެވި ޖަމަލު ތެދުކުރިއިރު އަހަރުމެންނަށް އެ ހާރުކޮޅު ފެނުނީ އޭގެ ދަށުންނެވެ. (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 334) މާތް ﷲގެ ހަޟްރަތުން އެކަލާނގެ ޚަލްޤުތަކުންނަށް ރަޙްމަތެއްގެ ގޮތުގައި ތަޔައްމަމު އެއީ ޤިޔާމަތާއި ހަމައަށް ޝަރުޢުކުރެވިފައިވާ ޙުކުމެއްގެ ގޮތުގައި އޮތީއެވެ.

ތިމަންމެން އަހައި ކިޔަމަންވެއްޖައީމުއޭ ތިޔަބައިމީހުން ބުނިހިނދު، ތިޔަބައިމީހުންނަށް اللَّه ދެއްވާފައިވާ ނިޢުމަތާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ކިބައިން އެކަލާނގެ ހިއްޕަވާފައިވާ ޢަހުދު ކަށަވަރު ތިޔަބައިމީހުން ހަނދުމަކުރާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް ތަޤްވާވެރިވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ހިތްތަކުގައިވާހާ ކަމެއް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (7)

އޭ މުއުމިނުންނޭވެ. މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވި އިސްލާމްދީނުގެ ނިޢުމަތް ހަނދުމަކުރާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ބައިޢަތުއްރިޟްވާން ގައި އުނދަގުލާއި، ފަސޭހައިގައި ރަސޫލުﷲ ﷺއާއިއެކުގައި ވުމަށް ކަށަވަރުވެގެންވާ ޢަހުދަކުން އެކަލޭގެފާނަށް ޢަހުދުކޮށް، އަހަރުމެން އަޑުއަހައި ކިޔަމަންވެއްޖައީމޭ ބުނި ހިނދު ދެއްވި ނިޢުމަތް ހަނދުމަކުރާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ޢަހުދު އުވާލުމުގައި މާތް ﷲއަށް ބިރުވެތިވާށެވެ. ފަހެ، އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ނަފުސުތަކުގެ ސިއްރުތައް ދެނެވޮޑިގެން، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޖަޒާދެއްވާނެއެވެ.

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށްޓަކައި އެކަލާނގެ ޙައްޤުތައް ފުރިހަމަޔަށް ޤާއިމްކުރާ، އަދި ޢަދުލަށް ހެކިދޭ ބަޔަކު ކަމުގައިވާށެވެ! އަދި ބަޔަކުމީހުންދެކެ ތިޔަބައިމީހުންގައި އުފެދިފައިވާ ރުޅިވެރިކަމެއް އެއީ، ތިޔަބައިމީހުން ޢަދުލުވެރި ނުވުމުގެ މައްޗަށް ބާރުއަޅާކަމެއް ކަމުގައި ނަހަދާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުން ޢަދުލުވެރިވާށެވެ! އެގޮތް ތަޤްވާވެރިކަމާ ގާތްކަން ބޮޑެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް ތަޤްވާވެރިވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ތިޔަބައިމީހުންކުރާ ޢަމަލުތައް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (8)

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ހެކި ދިނުމުގައި އެންމެ ފުރިހަމައަށް ތެދުވެރިވާ ބަޔަކުކަމުގައިވެ، މާތް ﷲއަށް ޓަކައި، ރައްޓެއްސަކަށް ތިމާގެ މީހަކަށް ބެލުމެއްނެތި، ޙައްޤުވެރި، ޢަދުލުވެރި ގޮތުގައި ޙައްޤަށް ހެކި ދޭށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ހިތުގައި މުޝްރިކުންނާ މެދު އުފެދިފައިވާ ރުޅިވެރިކަން، އެއީ ތިޔަބައިމީހުން އެބައިމީހުންނާ މެދު ޢަދުލުވެރިނުވުމަށް ބާރުއަޅާ ކަމެއްކަމުގައި ހަދައި، އެބައިމީހުންގެ ޙައްޤަށް ނުޙައްޤުން އަރައިނުގަންނާށެވެ. އޭ މުއުމިނުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން އެކުވެރިންނަށްވެސް ދުޝްމަނުންނަށްވެސް އެއްވަރަކަށް ޢަދުލުވެރިވާށެވެ. އެހެނީ، ޢަދުލުވެރިވުން ތަޤްވާވެރިކަމާ ގާތްކަން ބޮޑެވެ. މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންގެ ޢަމަލުތައް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެން ވެއެވެ. އެކަލާނގެ ޤިޔާމަތްދުވަހު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޖަޒާދެއްވާނެއެވެ.

އީމާންވެ ޞާލިޙު ޢަމަލުކުޅަމީހުންނަށް ފާފަފުއްސެވުމާއި، ބޮޑުވެގެންވާ ދަރުމަހުރިކަމަށް އެއުރެންނަށް اللَّه وعد ކުރައްވާފައިވެއެވެ. (9)

އީމާންކަމާއެކު ހެޔޮ ޢަމަލު ކުޅަ ތެދުވެރި މުއުމިނުންނަށް ފާފަ ފުއްސަވާނެކަމަށާއި، ބޮޑުވެގެންވާ ދަރުމަ ދެއްވާނެކަމަށް އެބައިމީހުންނަށް މާތް ﷲ ވަޢުދުވެވޮޑިގެންފައި ވެއެވެ. ބޮޑުވެގެންވާ ދަރުމައަކީ އަބަދުވެސް ސުވަރުގެއެވެ. އެހެނީ، ސުވަރުގެއަކީ މާތް ﷲ އަޅުންނަށް ދެއްވާ މާތްކަމުގެ އެންމެ މަތީ ދަރަޖައެވެ. ޞައްޙަ ޤުދްސިއްޔަ ޙަދީޘެއްގައި އައިސްފައިވާ ފަދައިންނެވެ. عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَالَ اللَّهُ أَعْدَدْتُ لِعِبَادِي الصَّالِحِينَ مَا لاَ عَيْنَ رَأَتْ، وَلاَ أُذُنَ سَمِعَتْ، وَلاَ خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ، فَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ ﴿فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا أُخْفِيَ لَهُم مِّن قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ﴾‏‏"‏‏. (صحيح البخاري، كتاب الخلق، باب مَا جَاءَ فِي صِفَةِ الْجَنَّةِ وَأَنَّهَا مَخْلُوقَةٌ) (އަބޫހުރައިރާ رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. "ތިމަންރަސްކަލާނގެ ހެޔޮލަފާ އަޅުތަކުންނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތައްޔާރުކުރައްވާފައިވަނީ ލޮލަކަށް ފެނިފައިނުވާ، ކަންފަތަކަށް އަޑުއިވިފައިނުވާ، އިންސާނެއްގެ ހިތަށް އަރާފައިނުވާ ތަކެއްޗެވެ." (އިތުރު އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ.) ތިޔަބައިމީހުން ބޭނުމިއްޔާ ދެން މިއާޔަތް ކިޔަވާށެވެ. ﴿فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا أُخْفِيَ لَهُم مِّن قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ﴾ (ފަހެ، އެބައިމީހުން ކޮށް އުޅުނު ޢަމަލުތަކުގެ ޖަޒާއެއްގެ ގޮތުގައި، އެބައިމީހުންނަށްޓަކައި ފޮރުވިފައިވާ ސުވަރުގޭގެ ލޮލަށް ފިނިކަންދެނިވި ނިޢުމަތްތައް އެއްވެސް ނަފްސަކަށް ނޭނގޭނެއެވެ.) (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 3244) މުއުމިނުންނަށް މަތިވެރި ދަރުމަ ދެއްވުމުގެ ވަޢުދަށް ފަހު ދެން ގެންނަވާފައި މިވަނީ ކާފިރުންނަށް ހުރި ގަދަފަދަވެގެންވާ ޢަޛާބުގެ ވަޢީދު ބަސްފުޅެވެ.

އަދި ކާފިރުވެ ތިމަންރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތައް ދޮގުކުޅަމީހުން އެއީ، ނަރަކައިގެ އަހުލުވެރިންނެވެ. (10)

އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއްކައުވަންތަކަމަށް އިންކާރުކޮށް، ކީރިތި ޤުރްއާނުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ބާވައިލެއްވި އާޔަތްތައް ދޮގުކުޅަ މީހުން އެއީ އަބަދުގެ އަބަދަށް ނަރަކައިގައި ތިބޭނެ މީހުންނެވެ. އެތަނުން އެމީހުން ދުވަހަކުވެސް ނުކުތުމެއް ނެތެވެ.

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ބަޔަކުމީހުން (ޢަދާވާތްތެރިވުމުގެގޮތުން) ތިޔަބައިމީހުން ނެތިކޮށްލުމަށްރާވައި، އެއުރެންގެ އަތްތަކުން މަސައްކަތް ކުރިހިނދު، اللَّه ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވި ނިޢުމަތް ހަނދުމަކުރާށެވެ! ފަހެ، އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ކިބައިން އެއުރެންގެ އަތްތައް ދުރުކުރެއްވިއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް ތަޤްވާވެރިވާށެވެ! (ހަމައެކަނި) اللَّه އަށް މުއުމިނުން ވަކީލުކުރާހުށިކަމެވެ! (11)

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ޢަދާވާތްތެރީންގެ ތެރެއިން ބަޔަކު، ތިޔަބައިމީހުން ނިކަމެތިކޮށްލުމަށް ރޭވި ހިނދު، އެބައިމީހުންގެ ނުބައިކަމުން ތިޔަބައިމީހުން ސަލާމަތް ކުރައްވައި، އެބައިމީހުންގެ ނުރައްކަލުން ތިޔަބައިމީހުން ދުރުކުރައްވައި، އެބަމީހުންގެ ފުށުން ތިޔަބައިމީހުން ރައްކާތެރިކުރެއްވި ހިނދު މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވި ނިޢުމަތް ހަނދުމަކުރާށެވެ. މިއާޔަތުގައި އިޝާރާތް ކުރައްވާފައި ވަނީ ގަހެއްގެ ހިޔަލުގައި ރަސޫލުﷲﷺ އިށީދެވަނޑައިގެން އިންނަވަނިކޮށް އެކަލޭގެފާނުގެ އިސްތަށިފުޅުގެ މައްޗަށް ހިލައެއް ވެއްޓުމަށާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުބޭކަލުންނަށް މަކަރުވެރި ޙަމަލާއެއް ދިނުމަށް ރޭވި ނުލަފާ ޔަހޫދީންގެ މަކަރުވެރި ރޭވުމަށެވެ. އެހިނދު މާތް ﷲ ޖިބްރީލު عليه السلام ފޮނުއްވައި ރަސޫލުﷲ ﷺ އަށް މިމަކަރުވެރި ރޭވުމުގެ ޚަބަރުދެއްވައި، އެބައިމީހުންގެ ނުބައިކަމުން އެކަލޭގެފާނު ސަލާމަތްކުރައްވައި، މުސްލިމުން އެ ނުބައި ރޭވުމުން ސަލާމަތްކުރެއްވިއެވެ. މިއީ ސިޔަރަތުގައި މަޝްހޫރު ވާހަކައެކެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه، އިސްރާއީލުގެ ދަރިންގެ ކިބައިން ކަށަވަރުވެގެންވާ ޢަހުދު ހިއްޕެވިއެވެ. އަދި އެއުރެންގެ ތެރެއިން ބާރަ ނަޤީބުން (އެބަހީ: ބާރަ ވެރިން) ތިމަންރަސްކަލާނގެ އިޚްތިޔާރުކުރެއްވީމެވެ. އަދި اللَّه ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނާއެކު ވޮޑިގެންވަމެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުން ނަމާދު ޤާއިމުކުރާނަމަ، އަދި ޒަކާތް ދޭނަމަ، އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލުންނަށް ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވެ، އެރަސޫލުންނަށް ނަޞްރުދޭނަމަ، އަދި اللَّه އަށްޓަކައި ހެޔޮވެގެންވާ ދަރަންޏަކުން ދަރަނިދޭނަމަ، (އެބަހީ: اللَّه ގެ މަގުގައި ހޭދަކުރާނަމަ) ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ފާފަތައް ފުއްސަވާހުށީމެވެ. އަދި އެތާނގެ ދަށުން ފެންކޯރުތައް ހިނގަހިނގާހުންނަ ސުވަރުގެތަކަށް، ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ވައްދަވާހުށީމެވެ. ދެން އެ އެންގެވުމަށްފަހު، ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ކާފިރުވިމީހާ، ފަހެ، ހަމަމަގުން އެއްކިބާވެ ފުރެދިއްޖެކަން ކަށަވަރެވެ. (12)

މި އާޔަތުގައި މިވަނީ ޔަހޫދީން އެބައިމީހުންގެ ޢަހުދުތައް އުވާލާފައިވާކަން ބަޔާންކުރައްވައި އެބައިމީހުންގެ ނުބައިކަމާއި، މަކަރުވެރިކަމަށް ސަމާލުވެތިބުމަށް މުސްލިމުންނަށް އަންގަވާފައެވެ. ހަމަކަށަވަރުންވެސް ތައުރާތުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި ޙުކުމްތަކަށް ތަބަޢަވުމަށާއި، އެބައިމީހުންގެ ރަސޫލާ މޫސާ عليه السلام އެބައިމީހުންނަށް ކުރައްވާ އަމުރުތަކަށް ކިޔަމަންވުމަށް ބަނީ އިސްރާއީލުގެ ކިބައިން ކަށަވަރުވެގެންވާ ޢަހުދު އެކަލާނގެ ހިއްޕެވިއެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ވަކީލުންގެ ގޮތުގައި، އެބައިމީހުންގެ ފަރާތުން ޢަހުދަށް ވަފާތެރިވުމަށް ޖާމިނުވާނެ އިސް ބާރަ މީހަކު ނެގުމަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ މޫސާ عليه السلام އަށް އަމުރުކުރެއްވީމެވެ. އަދި މާތް ﷲ ބަނީ އިސްރާއީލަށް ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ނަމާދު ޤާއިމުކުރުމާއި، ޒަކާތްދިނުމާއި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލުބޭކަލުން ތެދުކޮށް ޤަބޫލުކުރުމާއި، އެބޭކަލުންނަށް ނަޞްރުދިނުމާއި، އެބޭކަލުންނަކީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލުބޭކަލުންނަށް ވާތީވެ، އެބޭކަލުންނަށް މާތްކޮށް ހިތުމާއެކު، ޢަދުއްވުންނާއި ދެކޮޅަށް އެބޭކަލުންނަށް ވާގިވެރިވުން ފަދަ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފަރުޟުކުރެއްވިކަންތައް ތިޔަބައިމީހުން ފުރިހަމަކުރާނަމަ، ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނަޞްރުދެއްވައި، އެހީތެރިވެވޮޑިގަންނަވާނަމެވެ. އަދި އެއްވެސް ޝައްކެއް ނެތް ގޮތުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ފާފަ ފުއްސަވާހުށީމެވެ. އަދި އެތަނުގެ ގަނޑުވަރުތަކުގެ ބަގީޗާތަކުގެ ދަށުން ފެން ކޯރުތައް ދެމޭ ސުވަރުގެއަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ވައްދަވާހުށީމެވެ. ކަށަވަރުވެގެންވާ މިޢަހުދު ހިފުމަށް ފަހު ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލުބޭކަލުންނަށް ކާފިރުވީ މީހާ އެކުރީ އެންމެ ނުބައިކަން ބޮޑުވެގެންވާ ފާފައެކެވެ. އަދި އޭނާ އެވަނީ އުޒުރު ނުދެއްކޭނެ ފަދަ ބޮޑު މަގުފުރެދުމަކުން މަގުފުރެދިފައެވެ. ރިވާވެގެންވެއެވެ. މާތް ﷲ ފިރުޢައުނުގެ ކިބައިން ބަނީއިސްރާއީލު މީހުން ސަލާމަތްކޮށްދެއްވުމަށް ފަހު، ފަލަސްޠީނުގެ އަރީޙާއަށް ދިއުމަށް މޫސާ عليه السلام މެދުވެރިކުރައްވައި އެބައިމީހުންނަށް އެންގެވިއެވެ. (އޭރު އެރަށުގައި ވަޒަންވެރިވެގެން ތިބީ މީސްތަކުން ބިޔަ ބައެއްކަމުގައިވާ ޖައްބާރުންނެވެ.) އަދި އެބައިމީހުނަށް އެންގެވި ކަންތައް އެބައިމީހުން ކުރާނެކަމަށް ޖާމިނުވުމަށް އެބައިމީހުންގެ ކޮންމެ ދަރިކޮޅަކުން އިސްވެރިއަކު ނެންގެވުމަށް މޫސާ عليه السلام އަށް މާތް ﷲ އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. ދެން އެ އިސްވެރިންގެ ކިބައިން މާތް ﷲ ކަށަވަރުވެގެންވާ ޢަހުދު ހިއްޕެވިއެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ހޮއްވެވި މި އިސްވެރިންނާއެކު މޫސާ عليه السلام ދަތުރު ފެށްޓެވިއެވެ. އެބައިމީހުނަށް ކަންޢާނުގެ ބިމާ ހަމައަށް ދެވުނު ހިނދު، އާރާއި ބާރު ހުރި، ބިޔަ ހަށިތަކެއްގެ ވެރި ބަޔަކު އެބައިމީހުންނަށް ފެނުމުން ބިރުން އެނބުރި ގޮސް ޤައުމުގެ މީހުންނަށް މިވާހަކަ ކިޔައިދިނެވެ. އެހިނދު، އެބައިމީހުން އެބައިމީހުންގެ ކަށަވަރުވެގެންވާ ޢަހުދު އުވާލިއެވެ. އަދި، މި ސޫރަތުގައި ފަހުން ތަފްޞީލުކޮށް އައިސްފައިވާ ފަދައިން، ބަނީއިސްރާއީލު މީހުން މޫސާ عليه السلام އަށް ބުންޏެވެ. ﴿ٱذْهَبْ أَنتَ وَرَبُّكَ فَقَـٰتِلَآ إِنَّا هَـٰهُنَا قَـٰعِدُونَ﴾ (ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއާއި ކަލޭގެފާނު ވަޑައިގެން އެބައިމީހުންނާ ހަނގުރާމަކުރައްވާށެވެ. އަހަރުމެން މިތާނގައި އިށީނދެ ތިބޭނަމެވެ.) އެހެންކަމުން، އެބައިމީހުންގެ ވާހަކަ ބަޔާންކުރައްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ.

ދެން އެއުރެންގެ ކަށަވަރުވެގެންވާ ޢަހުދު އެއުރެން އުވައިލުމުގެ ސަބަބުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެންނަށް ލަޢުނަތް ލެއްވީމެވެ. އަދި އެއުރެންގެ ހިތްތައް ހަރުކަށި ހިތްތަކެއްކަމުގައި ލެއްވީމެވެ. އެއުރެން ތައުރާތުގައިވާ) ކަލިމަފުޅުތައް އޮންނަންވީ ތަންތަނުން ބަދަލުކޮށް އޮޅުވާލައިހަދަތެވެ. އަދި އެއުރެންނަށް ހަނދާންކޮށްދެއްވި ކަންތަކުގެ ތެރެއިން ބަޔެއް (އެބަހީ: މުޙައްމަދުގެފާނަށް ތަބަޢަވުމަށް ތައުރާތުގައި ކުރައްވާފައިވާ އަމުރުތައް) އެއުރެން ހަނދާން ނައްތައިލިއެވެ. އޭގެތެރެއިން މަދުބަޔެއްގެ ކިބައިން މެނުވީ، އެއުރެންގެ ތެރެއިން ޚިޔާނާތްތެރިވުން ކަލޭގެފާނަށް އަބަދުވެސް ފެނިވަޑައިގަންނަވާނެތެވެ. ފަހެ، އެއުރެންނަށް ކަލޭގެފާނު ޢަފޫކުރައްވައި، މާފުކުރައްވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، އިޙްސާންތެރިންދެކެ اللَّه ލޯބިވެވޮޑިގެންވެތެވެ. (13)

އެބައިމީހުންގެ ކަށަވަރުވެގެންވާ ޢަހުދު އެބައިމީހުން އުވާލުމުގެ ސަބަބުން އެބައިމީހުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަޙްމަތުން ބޭރުކުރައްވައި ލަޢުނަތް ލެއްވީމެވެ. އަދި އީމާންކަން ޤަބޫލުކުރުމަށް މަޑުމޮޅިނުވާ، ހެއްކާއި، ނަސޭހަތުން އެއްވެސް އަސަރެއް ނުކުރާ، ހަރުކަށި، ހަރު ހިތްތަކެއް ކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންގެ ހިތްތައް ލެއްވެވީމެވެ. އެހެނީ، އެބައިމީހުން ވަނީ ބޮޑުވެގެންވާ ޖަރީމާއެއް ހިންގާފައެވެ. އެއީ، ތައުރާތުގެ ލަފުޒުތަކާއި، ޙުކުމްތައް ބަދަލުކޮށް އޮޅުވާލައި، މާތް ﷲ އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ތައުރާތުގައި ބާވައިލައްވާފައިވާ އެކަލާނގެ ކަލާމްފުޅު ބަދަލުކޮށް އޮޅުވާލުމެވެ. އެބައިމީހުން ތައުރާތު ބަދަލުކޮށް އޮޅުވާލުމަށް ފަހު، އެބައިމީހުންގެ ހަނދާނުން އެފޮތުގައިވާ ގިނަ ޙުކުމްތަކެއް ފުހެވިގެން ގޮސްފައިވާތީ، އެބައިމީހުންނަށް ތައުރާތުގައި މާތް ﷲ އެންގެވި ގިނަ ކަންތައް އެބައިމީހުން ވަނީ ދޫކޮށްލާފައެވެ. އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އިސްލާމްވި ޢަބްދުﷲ ބިން ސަލާމާއި އެކަލޭގެފާނުގެ އެކުވެރިން ފަދަ މަދު ބައެއްގެ ކިބައިން މެނުވީ ޚިޔާނާތްތެރިވުން ކަލޭގެފާނަށް އަބަދުވެސް ފެނިވަޑައިގަންނަވާނެއެވެ. އެހެނީ، ޚިޔާނާތްތެރިވުމާއި މަކަރުހެދުމަކީ އެބައިމީހުންގެ ޠަބީޢަތުގައި ވާ ކަންކަމެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲ އެބައިމީހުންނާމެދު އެކަލާނގެ ނިންމަވާ ގޮތް ފާޅުކުރައްވަންދެން ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް އަދަބު ނުދެއްވައި އެބައިމީހުން ދޫކޮށްލައްވާށެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲ އިޙްސާންތެރި މުއުމިނުންނަށް ލޯބިވެވޮޑިގަންނަވައެވެ. ޖުމްހޫރު ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި ކަނޑިއާއި ޖިޒީގެ އާޔަތަށް ފަހު މިއާޔަތް ވަނީ މަންސޫޚުވެފައެވެ. ޔަހޫދީންގެ ޚިޔާނާތްތެރިކަމާއި، މަކަރުވެރިކަމުގެ ވާހަކަ ގެންނެވުމަށް ފަހު ދެން ގެންނަވާފައި މިވަނީ ނަޞާރާއިންގެ މަގުފުރެދުމާއި، އެބައިމީހުން ދީނުގެ ޙުކުމްތަކާ އެބައިމީހުން ކުޅުނު ގޮތުގެ ވާހަކައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ މިފަދައިންނެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންމެންނީ ނަޞާރާއިންނޭ ބުނިމީހުންގެ ކިބައިންވެސް އެއުރެންގެ ކަށަވަރުވެގެންވާ އަޙުދު ތިމަންރަސްކަލާނގެ ހިއްޕެވީމެވެ. ދެން އެއުރެންނަށް ހަނދާންކޮށްދެއްވި ކަންތަކުގެ ތެރެއިން އެއުރެން ހަނދާންނައްތާލިއެވެ. ފަހެ، ޤިޔާމަތް ދުވަހަށް ދާނދެން އެއުރެންގެ މެދުގައި، ޢަދާވާތްތެރިކަމާއި، ރުޅިވެރިކަން ލެއްވީމެވެ. އަދި ނިކަންހުރެ އެއުރެން ކޮށްއުޅުނު ޢަމަލުތަކުގެ ވާހަކައިން اللَّه އެއުރެންނަށް ޚަބަރު އަންގަވާނެއެވެ. (14)

ތިމަންމެންނީ ނަޞާރާއިން ކަމަށް ދަޢުވާކުރި މީހުންގެ ކިބައިންވެސް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ވަނީ މާތް ﷲއަށް އީމާންވުމަށާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލުބޭކަލުން ތެދުކޮށް ޤަބޫލުކުރުމަށާއި، ވަކިން ޚާއްޞަކޮށް އެންމެ ފަހުގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺގެ ރަސޫލުކަން ތެދުކޮށް ޤަބޫލުކުރުމަށް ކަށަވަރުވެގެންވާ ޢަހުދު ހިއްޕަވާފައެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުންވެސް ވަނީ އެ ޢަހުދު އުވާލައި، އެބައިމީހުންނަށް އިންޖީލުގައި އެންގެވި، މާތް ﷲއަށް އީމާންވުމާއި، އެކަލާނގެ ހުރިހާ ރަސޫލުބޭކަލުންނަށް އިމާންވުން ފަދަ ގިނަ ކަންތައްތައް ދޫކޮށްލައި، އެބައިމީހުންގެ ފޮތް ބަދަލުކޮށް އޮޅުވާލާފައެވެ. އެހެންވެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންގެ ޖަމާޢަތްތަކުގެ މެދުގައި ޤިޔާމަތް ދުވަހަށް ދާންދެން ޢަދާވާތްތެރިކަމާއި ރުޅިވެރިކަން ލެއްވީމެވެ. އަދާއި ހަމައަށް ވެސް އެބައިމީހުން އެއްބަޔަކު އަނެއް ބަޔަކަށް ޢަދާވާތްތެރިވެ ރުޅިއާދެއެވެ. އެއްބަޔަކު އަނެއް ބަޔަކު ކާފިރުކޮށް، އެއްބަޔަކު އަނެއް ބަޔަކަށް ލަޢުނަތް ދެއެވެ. އެއް ޖަމާޢަތުގެ ފައްޅިތަކަށް އަނެއް ޖަމާޢަތުގެ މީހުން ވަނުން މަނާކުރެއެވެ. ކެތޮލިކް ނަޞާރާއިންނާއި، ޕްރޮޓެސްޓެންޓް ނަޞާރާއިންގެ މެދުގައި ޙާލު ހުރީ މިހެންނެވެ. އެބައިމީހުންގެ ފޮތް ބަދަލުކޮށް އޮޅުވާލުމުގެ ޖަޒާއެއްގެ ގޮތުގައި ޤިޔާމަތާ ޖެހެންދެން އެބައިމީހުންގެ މެދުގައި މި ޢަދާވާތްތެރިކަން އޮންނާނެއެވެ. މާތް ﷲ އެކަލާނގެ ވަޙީބަސްފުޅު ﴿مِنَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓا۟ إِنَّا نَصَـٰرَىٰٓ﴾ ގައި އެބައިމީހުންނަށް ނަޞާރާއިންގެ ނަން ދިނުން އެބައިމީހުންނަށް ނިސްބަތް ކުރައްވައި وَ مِنَ النَّصَارَى އޭ ވަޙީނުކުރެއްވީ އެބައިމީހުން ގެ ބަސް نَحْنُ أَنْصَارُ اللهِ (ތިމަންމެނީ މާތް ﷲ އަށް ނަޞްރުދޭ މީހުންނޭ) އެއީ ތެދު ބަހަކަށް ނުވާތީއެވެ. އެއީ ހަމަ އެކަނި އެބައިމީހުން ދުލުން ބުނެ ކުރާ ދަޢުވާއެކެވެ. އެބައިމީހުން މާތް ﷲ އަށް ނަޞްރުދިނުމަށް އެއްވެސް ކަމެއް ކޮށްފައި ނެތެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އެބައިމީހުން ކުރި ކަމަކީ ޢީސާ عليه السلام އަށް އަޅުކަންކޮށް އެކަލޭގެފާނަކީ ހަމަ ﷲ ކަމަށާއި، އެކަލާނގެ ދަރިކަލުން ކަމަށް ދަޢުވާކުރުމެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުން ކުޅަ ކަންތަކުގެ ޖަޒާ އެބައިމީހުންނަށް ލިބޭނެއެވެ. މިއީ ވަޢީދާއި އިންޒާރުގެ ބަސްފުޅެކެވެ. މީހަކު މީހަކަށް ބިރު ދެއްކުމުގެ ގޮތުން ކަލޭ ކުރި ކަންތައް ކަލެއަށް ބުނެދޭނަމޭ ބުނާ ފަދައިންނެވެ. ދެން މާތް ﷲ މުޚާޠަބުކުރައްވާފައި މިވަނީ އަހުލުކިތާބީންގެ ދެބައިމީހުންނަށެވެ. (ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިންނަށެވެ.) ރަސޫލާ ﷺ އާއި، ކީރިތި ޤުރްއާނަށް އީމާންވުމަށް އެބައިމީހުންނަށް ގޮވައިލެއްވުމަށެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ މިފަދައިންނެވެ.

އޭ ފޮތުގެ އަހުލުވެރިންނޭވެ! ފޮތުން ތިޔަބައިމީހުން ވަންހަނާކޮށް އުޅުނު ކަންތަކުގެ ތެރެއިން ގިނަ ކަންތައްތަކެއް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ބަޔާންކޮށްދެއްވާ އަދި (އޭގެ) ގިނަ ކަންތައްތައް ޢަފޫކުރައްވާ ޙާލު، ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލާ ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް ވަޑައިގެންފިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه ގެ ޙަޟްރަތުން ނޫރަކާއި، ބަޔާންކުރަނިވި ފޮތެއް، ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް އަތުވެއްޖެއެވެ. (15)

އޭ ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިންނެވެ! ތައުރާތާއި އިންޖީލުގައި އައިސްފައިވާ ރަސޫލުﷲ ﷺގެ ސިފަފުޅުތަކާއި، ރަޖަމްކުރުމާ ބެހޭ އާޔަތާއި، ރާމާމަކުނާއި އޫރަށް ބަދަލުކުރެވުނު ހޮނިހިރު ދުވަހު މަސްހިފި މީހުންގެ ވާހަކަ ފަދަ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ފޮތުން ތިޔަބައިމީހުން ވަންހަނާ ކުރާ ގިނަ ކަންތައްތަކެއް ބަޔާންކޮށްދެއްވާ ޙާލު، ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް ވަޑައިގެންފިއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވަރަށް ގިނަ ކަންތައް ބަޔާންނުކުރައްވައި ދޫވެސް ކޮށްލައްވައެވެ. އެކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ބަޔާންކޮށްދެއްވަނީ އެކަލޭގެފާނުގެ ނަބީކަމަށް ޙުއްޖަތެއްކަމުގައިވާ، އެކަލޭގެފާނުގެ ތެދުކަމަށް ދަލީލުކޮށްދޭ ކަންކަމެވެ. މާތް ﷲ ގެ ވަޙީ ބަސްފުޅު ﴿ ٱلَّذِى يَجِدُونَهُۥ مَكْتُوبًا عِندَهُمْ فِى ٱلتَّوْرَىٰةِ وَٱلْإِنجِيلِ ﴾ (އެ ރަސޫލާއީ އެބައިމީހުން ގާތުގައި ވާ ތައުރާތާއި އިންޖީލުގައި އެކަލޭގެފާނުގެ ސިފަފުޅުތައް ލިޔެވިގެން ވާތީ އެބައިމީހުން ދެކޭ ރަސޫލާއެވެ.) ގައި ވާ ފަދައިންނެވެ. އެކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުން ވަންހަނާކުރި ހުރިހާ އެއްޗެއް ހާމަކުރެއްވި ނަމަ ތިޔަބައިމީހުން ބޭޒާރުވީހެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ބާޠިލުކަމާއި، މަގުފުރެދުން ހާމަވީހެވެ. މިއާޔަތަކީ އެކަލޭގެފާނުގެ ނަބީކަމުގެ ޞައްޙަކަމުގެ ދަލީލެކެވެ. އެހެނީ، އިތުރު އެކަލޭގެފާނަކީ ލިޔަން ކިޔަން ދެނެވަޑައިނުގަންނަވާ ބޭފުޅަކަށް ވާއިރުވެސް، އެކަލޭގެފާނު މިވަނީ އެބައިމީހުންގެ ފޮތުން އެބައިމީހުން ވަންހަނާކޮށްފައިވާ ވާހަކަތައް ހާމަކުރައްވާފައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން މާތް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން ނޫރެއް ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް އަތުވެއްޖެއެވެ. ކޮންފަދަ ނޫރެއް ހެއްޔެވެ. ޝައްކާއި ޝިރުކުގެ އަނދިރިކަން ފިލުވައިލާ ކީރިތި ޤުރްއާނެވެ. އެ ފޮތަކީ ބަޔާންކޮށްދެނިވި، އަލިގަދަ، އެފޮތުގެ މުޢުޖިޒާތް ފާޅުވެގެންވާ ފޮތެވެ.

اللَّه، އެކަލާނގެ ރުއްސަވާ މަގަށް ތަބަޢަވީ މީހަކަށް ސަލާމަތުގެ މަގަށް އެފޮތުން މަގުދައްކަވަތެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އިޒުނަފުޅުން އަނދިރިކަމުގެ ތެރެއިން އަލިކަމުގެ ތެރެޔަށް އެއުރެން ނެރުއްވަތެވެ. އަދި ސީދާވެގެންވާ ތެދުމަގަކަށް އެއުރެންނަށް މަގުދައްކަވަތެވެ. (16)

ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ރުއްސަވާ މަގަށް ތަބަޢަވީ މީހަކަށް އެކަލާނގެ ޢަޛާބުން ސަލާމަތްވެ، ޢުޤޫބާތުން މިންޖުވާނޭ މަގަށް އެކަލާނގެ އެފޮތުން ތެދުމަގު ދައްކަވައެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އިރާދަފުޅާ ތައުފީޤާއެކު، އެބައިމީހުން ކުފުރާއި މަގުފުރެދުމުގެ އަނދިރިކަމުން ނެރުއްވައި، ހިދާޔަތާއި އީމާންކަމުގެ އަލިކަމަށް މަގު ދައްކަވައެވެ. އިސްލާންދީނުގެ މަގު ކަމުގައިވާ ސުވަރުގޭގެ މަގަށެވެ. ސީދާވެގެންވާ މަގަކީ އެއީއެވެ. ދެން މާތް ﷲ މިވަނީ އިލާހުވަންތަކަމުގެ ސިފަ ޢީސާ عليه السلام އަށް ދީގެން އެކަލޭގެފާނަކީ މާތް ﷲ ކަމަށް ޤަބޫލުކުރި ނަޞާރާއިންގެ ކާފިރުކަމުގެ ވާހަކަ ބަޔާންކުރައްވާފައެވެ. މާތް ﷲ އެބައިމީހުންގެ މިފަދަ ވާހަކަތަކަށް ވުރެ މާ މަތިވެރިވެގެންވެއެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ މިފަދައިންނެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، މަރްޔަމުގެފާނުންގެ ދަރިކަލުން އަލްމަސީޙު (ޢީސާގެފާނު) ކަމަށް ބުނި މީހުން ކާފިރުވެއްޖެކަން ކަށަވަރެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ފަހެ، މަރްޔަމުގެފާނުގެ ދަރިކަލުން އަލްމަސީޙު (ޢީސާގެފާނު) އާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ މައިކަނބަލުންނާއި، ބިމުގައިވާހައި ބަޔަކު ނެތިކުރެއްވުމަށް اللَّه އިރާދަކުރައްވައިފިނަމަ، اللَّه ގެ އިރާދަފުޅާ ދެކޮޅަށް ކަމެއް ކުރުމަށް އެއްވެސް ބާރެއް ލިބިގެންވަނީ ކާކަށްހެއްޔެވެ؟ އުޑުތަކާއި، ބިމާއި، އެދެމެދުގައި ވާހާ ތަކެއްޗެއްގެ ވެރިކަންވަނީ اللَّه އަށެވެ. އެކަލާނގެ އިރާދަކުރެއްވި އެއްޗެއް ހައްދަވަތެވެ. އަދި اللَّه އީ، ކޮންމެކަމެއްގެ މައްޗަށް ކުޅަދުންވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (17)

މާތް ﷲ ޢީސާ عليه السلام ގެ ހަށިކޮޅުގައި ވޮޑިގެންވާކަމަށާއި އަދި ޢީސާ عليه السلام އެއީ ﷲ ކަމަށް ބުނި ނަޞާރާއިން ކާފިރުވެއްޖެކަން ކަށަވަރެވެ. އެބައީމިހުން އަދިވެސް ދަނީ މާތް ﷲ ގެ ތިން ފަރާތް ވާކަމަށް ބުނަމުންނެވެ. އެހެންކަމުން، އިންޖީލުތަކުން އަހަރުމެންނަށް މިޢިބާރާތް ފެންނާނެއެވެ. جاء الرب يسوع (ޔަސޫޢު ރަސްކަލާނގެ ވަޑައިގެންފިއެވެ.) އެބައިމީހުން ގާތުގައި ޔަސޫޢަކީ ޢީސާ عليه السلام އެވެ. މިއީ ފާޅުގައި ކާފިރުވުމެވެ. އެހެންކަމުން، މާތް ﷲގެ ހަޟްރަތުން އެބައިމީހުންނަށް މިވަނީ ހިތްތައް ބިރުން ވިރިގެންދާ ފަދަ އިންޒާރެއް އައިސްފައެވެ. މާނައީ: އެބައިމީހުންގެ އެ ބުނުމަށް ނުރުހުންވެވަޑައިގަންނަވާ ޙާލު ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވާށެވެ. ޢީސާ عليه السلام އާއި އެކަލޭގެފާނުގެ މައިކަމަނާއާއި، ބިމުގައި ވާހާ ބަޔަކު ނެތިކުރެއްވުމަށް މާތް ﷲ އިރާދަކުރައްވައިފިނަމަ، މާތް ﷲގެ ޢަޛާބުން ޢީސާ عليه السلام މިންޖުކޮށް ސަލާމަތް ކުރާނީ ކާކުހެއްޔެވެ؟ މާތް ﷲ ކުރައްވަން އިރާދަކުރައްވައިފި ކަމެއް ހުއްޓުވާނެ އެއްވެސް ފަރާތެއް ވޭ ހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، ޢީސާ عليه السلام އަކީވެސް މާތް ﷲގެ ފުރިހަމަ ކުޅަދުންވަންތަ ކަމާއި ބާރުވެރިކަމުގެ ދަށުގައިވާ ނިކަމެތި އަޅެކެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ތިޔަ ދަޢުވާކުރާ ފަދައިން އެކަލޭގެފާނަކީ އިލާހެއް ނަމަ، އެކަލާގެފާނު އަމިއްލަފުޅު ނަފްސު ހަލާކުވެ ނެތިދިއުމުން ސަލާމްތްކުރެއްވުނީހެވެ. މީގެ އިތުރަށް، އެކަލޭފާނަކީ އިލާހެއް ނަމަ އެކަލޭގެފާނު ޞަލީބަށް އެރުއްވުނީ ކީއްވެހެއްޔެވެ؟ އަދި އެކަލޭގެފާނު ފަރީއްކުޅުއްވައި، ޤަޟާޙާޖަތްކުރައްވައި ހައްދަވާއިރު އެކަލޭގެފާނު އިލާހަކަށް ވާނީ ކިހިނެއްހެއްޔެވެ؟ ކައުނުގައި ވާހާ މަޚްލޫޤާތުތަކާއި ޢަޖާއިބުތަކެއް މިލްކުވެގެންވަނީ ހަމައެކަނި މާތް ﷲއަށެވެ. އިރާދަކުރައްވާ އެއްޗެއް އުފެއްދެވުމަށް ކުޅަދުންވަންތަ އިލާހަކީވެސް ހަމަ އެކަލާނގެއެވެ. އެހެންކަމުން، އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާއި މަތިވެރިވަންތަކަން ދެއްކެވުމަށް، ބަފައެއް ނެތި ހަމަ އެކަނި މައެއްގެ ފަރާތުން އެކަލާނގެ ޢީސާ عليه السلام އުފަންކުރެއްވެވިއެވެ. ދެން އަނެއްކާވެސް މާތް ﷲ މިވަނީ ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިންގެ ބާޠިލު ދަޢުވާތަކުގެ ވާހަކަ ގެންނަވާފައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ މިފަދައިންނެވެ.

ޔަހޫދީންނާއި، ނަޞާރާއިން ބުނެފޫއެވެ. ތިމަންމެންނީ، اللَّه ގެ ދަރިންނެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ލޯބިވެވޮޑިގެންވާ މީހުންނެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އެހެންވިއްޔާ ތިޔަބައިމީހުންގެ ފާފަތަކުގެ ސަބަބުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެކަލާނގެ |ޢަޛާބުދެއްވަނީ ކީއްވެގެންހެއްޔެވެ؟ އަދި ކިއެއްތަ! ތިޔަބައިމީހުންނީ، އެކަލާނގެ ހެއްދެވި މީހުންގެ ތެރެއިންވާ މީހުންނެވެ. އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް ފާފަފުއްސަވަތެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް ޢަޛާބުދެއްވަތެވެ. އަދި އުޑުތަކާއި، ބިމާއި، އެ ދެމެދުގައި ވާހާ ތަކެއްޗެއްގެ ވެރިކަން މިލްކުވެގެންވަނީ اللّه އަށެވެ. އަދި ނިމިދިއުންވަނީވެސް އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. (18)

ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިން ބުނެފިއެވެ. ތިމަންމެނީ މާތް ﷲ ގެ ދަރިންނެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ލޯބިވެވޮޑިގަންނަވާ މީހުންނެވެ. މާނައީ ތިމަންމެނީ މާތް ﷲގެ ދަރިންގެ ދަރަޖައިގައި ތިބި ބައެކެވެ. އަދި ބަފައަކު އޭނާގެ ދަރިން ދެކެ ވާލޯބި އެކަލާނގެ ތިމަންމެންދެކެ ވެވޮޑިގަންނަވައެވެ. ފަހެ، ބަފައަކު އޭނާގެ ދަރިންދެކެ ރުޅި އަންނާނެ ހެއްޔެވެ؟ އޭ މުޙައްމަދު ﷺއެވެ! ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންގެ ވާހަކަ ކުށްވެރިކުރައްވައި އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ތިޔަ ދަޢުވާކުރާ ފަދައިން ތިޔަބައިމީހުންނީ މާތް ﷲ ލޯބިވެވޮޑިގަންނަވާ އެކަލާނގެ ދަރިން ކަމުގައި ވާނަމަ، އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ކުރާ ފާފަތަކަށް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޢަޛާބުދެއްވަނީ ކީއްވެހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، ލޯބިވާ މީހަކު އޭނާ ލޯބިވާ މީހުންނަށް ޢަޛާބުދޭނެ ހެއްޔެވެ؟ މިބަސްފުޅުން އެވަނީ އެދެބައިމީހުން ކުރާ ބާޠިލު ދަޢުވާ ދޮގުކުރައްވާފައެވެ. ދެން، އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿ بَلْ أَنتُم بَشَرٌ مِّمَّنْ خَلَقَ ۚ يَغْفِرُ لِمَن يَشَآءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَآءُ ۚ وَلِلَّهِ مُلْكُ ٱلسَّمَـٰوَ‌ٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ۖ وَإِلَيْهِ ٱلْمَصِيرُ﴾ މިއީ އެބައިމީހުންގެ ދޮގު ދަޢުވާއަށް ދެއްވާފައިވާ ރައްދުގެ ބައެކެވެ. މާނައީ ތިޔަބައިމީހުންނީ އެހެން މަޚްލޫޤުން ފަދަ އިންސާނުންނެވެ. އެކަލާނގެއީ އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންގެ ކަންކަމުގައި އެންމެ ޙިކްމަތްވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންގެ ތެރެއިން އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ފަރާތަކަށް ފާފަ ފުއްސަވައިދެއްވައެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ފަރާތަކަށް ޢަޛާބު ދެއްވައެވެ. އެކަލާނގެ ޙުކުމްފުޅާ ދެކޮޅު ހަދާނެ ފަރާތެއް ނުވެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ނިންމަވައިފިކަމެއް ރައްދުކުރެވޭނޭ ފަރާތެއް ވެސް ނުވެއެވެ. ކައުނުގައި ވާ ހުރިހާ އެއްޗެއްގެ މިލްކުވެރި ފަރާތަކީ އެކަލާނގެއެވެ. އަޅުވެތިކަން ނޫން އެހެން ގޮތަކަށް އެއްވެސް ފަރާތެއް އެކަލާނގެއަށް ނިސްބަތްވެގެން ނުވެއެވެ. ހުރިހާ ޚަލްޤުތަކުން އެނބުރި ދިއުން ވަނީ އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. އޭރުން، އެކަލާނގެ ހެޔޮ ޢަމަލު ކުޅަ މީހުންނަށާއި، ނުބައި ޢަމަލުކުޅަ މީހުންނަށް އެކަށީގެންވާ ޖަޒާ ދެއްވާނެއެވެ. ދެން މާތް ﷲ ވަނީ އެންމެ ފަހުގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺއަށް އީމާންވުމަށް އެބައިމީހުންނަށް ގޮވައިލައްވާފައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ މިފަދައިންނެވެ.

އޭ ފޮތުގެ އަހުލުވެރިންނޭވެ! އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރުދެއްވާ ބޭކަލަކުވިޔަސް، އަދި ބިރުވެރިކަމުގެ ޚަބަރުދެއްވާ ބޭކަލަކުވިޔަސް، ތިމަންމެންގެ ގާތަކަށް ވަޑައެއްނުގަންނަވައޭ ތިޔަބައިމީހުން ބުނެފާނެކަމަށްޓަކައި، ރަސޫލުންގެ މެދުކެނޑުމަކަށްފަހު، ތިޔަބައިމީހުންނަށް (ކަންތައްތައް) ބަޔާންކޮށްދެއްވާ ޙާލު ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލާ ވަޑައިގެންފިކަން ކަށަވަރެވެ. ފަހެ، އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރުދެއްވާ، އަދި ބިރުވެރިކަމުގެ ޚަބަރުދެއްވާ ބޭކަލަކު ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް ވަޑައިގެންފިކަން ކަށަވަރެވެ. اللَّه އީ، ކޮންމެކަމެއްގެ މައްޗަށް ކުޅަދުންވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (19)

އޭ ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިންނެވެ. ދީނުގެ ޙުކުމްތައް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ބަޔާންކޮށްދެއްވުމަށް މުޙައްމަދު ﷺތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް ވަޑައިގަތީ ރަސޫލުބޭކަލުން ފޮނުއްވުން މެދުކެނޑިފައި އޮތުމަށްފަހުގައެވެ. އެއީ ވަޙީ ބާވައިލެއްވުން މެދު ކެނޑުމަށް ފަހު، ޢީސާ عليه السلام އާއި މުޙައްދު ﷺ އާއި ދެމެދު، ހިނގައި ދިޔަ، ޖާހިލުކަން ޢާއްމުވެ ފެތުރިފައިވީ ފަސްސަތޭކަ ފަސްދޮޅަސް އަހަރެވެ. މިހާރު ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް އެންމެ ފަހުގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺމި ފޮނުއްވީ ސުވަރުގޭގެ އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރުދެއްވައި، ނަރަކައިގެ ޢަޛާބުގެ ބިރުވެރިކަމުގެ ޚަބަރު ދެއްވައި، މާތް ﷲގެ ޙަޤީޤީ ދީން ބަޔާންކޮށްދެއްވާނޭ ރަސޫލަކު ތިމަންމެންގެ ގާތަށް ނުފޮނުއްވައޭ ތިޔަބައިމީހުން ބުނެފާނެތީއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރާއި، ބިރުވެރިކަމުގެ ޚަބަރު ދެއްވާ ރަސޫލާ ﷺ ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް ވަޑައިގެންފިއެވެ. ދެން، މިހާރު ތިޔަބައިމީހުން ދައްކާނޭ ޙުއްޖަތެއް، އުޒުރެއް ނެތެވެ. އެހެންވީއިރު، ތިޔަބައިމީހުން އެކަލޭފާނުގެ ރިސާލަތަށް އިންކާރުކުރަނީ ކީއްވެހެއްޔެވެ؟ އަދި ތިޔަބައިމީހުން އެކަލޭގެފާނަށް އީމާން ނުވަނީ ކީއްވެހެއްޔެވެ؟ މާތް ﷲއީ އެކަލާނގެ އަށް އުރެދޭ މީހުންނަށް ޢަޛާބުދެއްވުމަށް، އަދި ކިޔަމަންތެރިވާ މީހުންނަށް ދަރުމަދެއްވުމަށް ކުޅަދުންވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ދެން މާތް ﷲ މިވަނީ ޔަހޫދީން އެބައިމީހުންގެ ނަބިއްޔާ މޫސާ عليه السلام އާއި މުޢާމަލާތް ކުރުމުގައި، އެބައިމީހުންގެ ނުލަފާކަމާއި ގޮތް ދޫނުކުރުން ބަޔާންކުރައްވާފައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ މިފަދައިންނެވެ.

އަދި މޫސާގެފާނު، އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެމީހުންނަށް ވިދާޅުވިހިނދު ހަނދުމަކުރާށެވެ! އޭ އަހުރެންގެ قوم ގެމީހުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް اللَّه ދެއްވި ނިޢުމަތް ތިޔަބައިމީހުން ހަނދުމަކުރާށެވެ! އެހެނީ، އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރޭގައި ނަބީބޭކަލުން ލެއްވިއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން (ގެތެރެއިން ބަޔަކު) ރަސްކަލުންތަކެއް ކަމުގައި ލެއްވިއެވެ. އަދި (އެޒަމާނުގެ) ޢާލަމްތަކުގެ ތެރެއިން އެކަކަށްވެސް ނުދެއްވާ ނިޢުމަތް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވިއެވެ. (20)

އޭ ރަސޫލާ ﷺ އެވެ. މޫސާ عليه السلام އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމަށް މިފަދައިން ވިދާޅުވި ހިނދު ކަން ހިނގި ގޮތުގެ ވާހަކަ މީސްތަކުންނަށް ހަނދުމަކޮށްދެއްވާށެވެ! ޔަޢުޤޫބު عليه السلام ގެ ދަރިފަސްކޮޅުން ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއަށް ނަބީބޭކަލުން ފޮނުއްވައި، ތިޔަބައިމީހުން ފިރުޢައުނުގެ ދަށުގައި އަޅުންގެ ގޮތުގައި ތިއްބައި، ތިޔަބައިމީހުން ސަލާމަތްކުރައްވައި، ރަސްކަލުން ފަދައިން އަމިއްލަ ރަށުގައި އަރާމާއި އުފަލުގައި ތިޔަބައިމީހުންނަށް އުޅެވޭނެ ގޮތް ހައްދަވައި، އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވި ބޮޑުވެގެންވާ ނިޢުމަތް ހަނދުމަކުރާށެވެ. އެހެނީ، މިނިވަންކަމުގެ ނިޢުމަތަކީ މަތިވެރިވެގެންވާ ނިޢުމަތެކެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ޢާލަމްތަކުގެ ތެރޭގައިވާ އެއްވެސް ބަޔަކަށް ނުދެއްވާ ނިޢުމަތް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވިއެވެ. ކަނޑު ފަޅުއްވައި މަގު ހެއްދެވުމާއި، ވިލާގަނޑުން ހިޔާ އެޅުއްވުމާއި، މަންނާއި ސަލްވާ އުޑުން ބާވައިލެއްވުމަކީ މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވި މިފަދަ ނިޢުމަތްތަކެވެ.

އޭ އަހުރެންގެ ޤައުމުގެމީހުންނޭވެ! މުޤައްދަސްވެގެންވާ ބިމަށް، ތިޔަބައިމީހުން ވަންނާށެވެ! އެ ބިމަކީ ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި اللَّه ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ ބިމެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ފުރަގަސްދީ، އެނބުރި ނުގަންނާށެވެ! އޭރުން ތިޔަބައިމީހުން ގެއްލެނިވެގެންވާ ބަޔަކުކަމުގައި ވެގެން ހިނގައިދާނެތެވެ. (21)

އޭ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން މާތް ﷲގެ މަގުގައި ޖިހާދުކޮށް ޖައްބާރުމީހުންނާއި ހަނގުރާމަކޮށްފިނަމަ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ވަދެވޭނެކަމަށް މާތް ﷲވަޢުދުވެވޮޑިގެންފައިވާ ބަރަކާތްތެރި ބިމަށް، ބައިތުލް މަޤްދިސްގެ ބިމަށް، ތިޔަބައިމީހުން ވަންނާށެވެ. އަދި ޖައްބާރުންނަށް ބިރުން ތިޔަބައިމީހުން މައިދާން ދޫކޮށް ނުފިލާށެވެ. އޭރުން ތިޔަބައިމީހުންގެ ޢިއްޒަތާއި ދީން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ގެއްލުނީއެވެ. އެބައިމީހުން ޖައްބާރުންނާއި ހަނގުރާމަކޮށް މާތް ﷲގެ މަގުގައި ޖިހާދުކޮށްފިނަމަ، އެކަލާނގެ އެބައިމީހުންނަށް ނަޞްރާއި، ޢިއްޒަތާއި، ޢަދުއްވުންގެ މައްޗަށް ގަދަކަން ދެއްވާނެކަމަށް މާތް ﷲ ވަޢުދުވެވޮޑިގެންނެވިއެވެ. އެކަމަކު އެ އަބާއްޖަވެރި ފިނޑިން ދިނީ ކޮން ޖަވާބެއް ހެއްޔެވެ؟

އެއުރެން ދެންނެވޫއެވެ. އޭ މުސާގެފާނެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ގަދަފަދަ ޖައްބާރު ބަޔަކު އެތާނގައި އެބަތިއްބެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެން އެތަނުން ނުކުމެއްޖައުމަށްދާނދެން، ތިމަންމެން އެތަނަކަށް ނުވަންނާނޫއެވެ. ފަހެ، އެއުރެން އެތަނުން ނުކުންނަނީނަމަ، ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންމެންނީ އެތަނަށް ވަންނާނޭ ބަޔަކީމުއެވެ. (22)

އެބައިމީހުންގެ ބަލިކަށިކަމުގެ އުޒުރުދައްކައި، ގޮތް ދޫނުކޮށް ދެކޮޅު ހަދަމުން އެބައިމީހުން ބުންޏެވެ. އެރަށުގައި ތިބީ ޖައްބާރުންގެ ބައެކެވެ. އަހަރުމެންނަށް އެބައިމީހުންނާ ކުރިމަތިލާން ނުކެރޭނެއެވެ. އަދި އެބައިމީހުންނާ ހަނގުރާމަ ކުރާނެ ބާރެއް އަހަރުމެންގެ ނެތެވެ. އެބައިމީހުން އެރަށުން ނުކުމެ، ހަނގުރާމައަކާ ނުލައި އަހަރުމެންނަށް އެރަށް ދީފިނަމަ އަހަރުމެން އެރަށަށް ވަދެފާނަމެވެ. މިކަމުން ފެނިގެން ދަނީ ޔަހޫދީންގެ ޠަބީޢަތެވެ. އެއީ ފިނޑިކަމާއި ބިރުގަތުމެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ހަނގުރާމަކުރަން ބޭނުން ނުވާ ކަމެވެ. އެބައިމީހުން ބޭނުންވަނީ ރަށުގެ މީހުން އައިސް އެއްވެސް ހަނގުރާމައަކާއި ނުލައި ރަށް އެބައިމީހުންނާއި ޙަވާލުކުރުމަށެވެ. އަމާންކަމާއެކު، ހިތްހަމަޖެހިގެން އެބައިމީހުން އެރަށަށް ވަނުމަށެވެ. އެމީހެއްގެ ރަށް ހަނގުރާމަކާ ނުލައި ޢަދުއްވުންނާ ޙަވާލުކުރާނީ ކާކު ހެއްޔެވެ؟ މިހިސާބުން އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން މުއުމިން ދެ މީހަކު ނުކުމެއެވެ. އެދެމީހުން މޫސާ عليه السلام ގެ ދަޢުވަތު ޤަބޫލުކުރެއެވެ. އަދި ބިރުނުގަތުމަށް އެދެމީހުންގެ ޤައުމަށް ނަސޭހަތް ދެއެވެ. އެހެނީ، އެމީހަކާ އެކު މާތް ﷲ ވޮޑިގެންވާ މީހާ އެއްވެސް މީހަކު ދެކެ ބިރުނުގަންނާނެއެވެ.

(اللَّه ދެކެ) ބިރުވެތިވާ މީހުންގެ ތެރެއިން اللَّه، ނިޢުމަތް ދެއްވާފައިވާ ދެމީހަކު ބުންޏެވެ. އެއުރެންނާ ދިމާޔަށް (އެރަށުގެ) ދޮރޯށިން ތިޔަބައިމީހުން ވަދެގެން ދާށެވެ! ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން އެރަށަށް ވަދެއްޖެނަމަ، ތިޔަބައިމީހުންނީ، (އެއުރެންގެ މައްޗަށް) ގަދަވެގަންނާނޭ ބަޔަކުކަން ކަށަވަރެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނީ، އީމާންވެގެންތިބި ބަޔަކުކަމުގައިވާނަމަ، ހަމައެކަނި اللَّه އަށް ތިޔަބައިމީހުން ވަކީލުކުރާށެވެ! (23)

މާތް ﷲއަށް ތަޤުވާވެރިވާ، އަދި އެކަލާނގެ އަމުރުފުޅާ ޚިލާފުވުމަށް ބިރުވެތިވާ މީހުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ، މާތް ﷲ އެދެމީހުންނަށް އީމާންކަމާއި، ހިތްވަރުގަދަކަމުގެ ނިޢުމަތް ދެއްވާފައިވާ ދެމީހުން ބުންޏެވެ. އޭ ޤައުމުގެ މީހުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން އެބައިމީހުންދެކެ ބިރުނުގަންނާށެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ހަށިގަނޑުގެ ބިޔަކަމަށް ތިޔަބައިމީހުން ޖެހިލުންނުވާށެވެ. އެހެނީ، އެބައިމީހުންގެ ހަށިގަނޑު ބިޔަ ކަމުގައި ވިޔަސް އެއީ ހިތްތައް ބަލިކަށި ބައެކެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ކުރިމަތީގައި އެބައިމީހުން ބަލިވާނެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ގަދަވާނެއެވެ. މާތް ﷲ އެބައިމީހުންގެ ހިތްތަކަށް ބިރުވެރިކަން ވައްދަވާނެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނީ ޙައްޤު ގޮތުގައި އީމާންވާ ބަޔަކު ކަމުގައި ވަނީނަމަ މާތް ﷲ އަށް ވަކީލުކުރާށެވެ. އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނަޞްރުދެއްވާނެއެވެ. އެހެނީ، ބަލަން ޖެހެނީ ބާރަށާއި، ޢަދަދު ގިނަކަމަކަށް ނޫނެވެ. އިލާހީ މަދަދަށެވެ. ދެން، ޔަހޫދީން އެބައިމީހުންގެ ނަބިއްޔާ މޫސާ عليه السلام އަށް ދިން ޖަވާބަށް ބަލަމާ ހިނގާށެވެ.

އެއުރެން ދެންނެވޫއެވެ. އޭ މޫސާގެފާނެވެ! އެއުރެން އެރަށުގައި ދެމިތިބިހައިހިނދަކު އެއްގޮތަކަށްވެސް ތިމަންމެން އެރަށަކަށް ނުވަންނާނޫއެވެ. ފަހެ، ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއާއި، ކަލޭގެފާނު ވަޑައިގެން އެއުރެންނާ ހަނގުރާމަ ކުރައްވާށެވެ! ތިމަންމެން މިތާނގައި ތިބޭނޫއެވެ. (24)

މާނައީ އެ މޮޔައިން މޫސާ عليه السلام އަށް ދެންނެވިއެވެ. ޖައްބާރުން އެ ބިމުގައި ތިބިހާ ހިނދަކު އަހަރުމެން އެ ބިމަށް ނުވަންނާނަމެވެ. އެހެންވީމާ، ކަލޭގެފާނު އަހަރުމެންނާއެކު ތިޔަ ބުރަ އުފުއްލަވާނެ ކަމެއް ނެތެވެ. ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއާއެކު ވަޑައިގެން އެބައިމީހުންނާ ހަނގުރާމަކުރައްވާށެވެ. އަހަރުމެން ވާ ގޮތެއް ބަލަން މިތާނގައި އިށީނދެ ތިބޭނަމެވެ!! މިއީ ކާފިރުވާ ފަދަ ބަސްތަކެއް ބުނެ، އަދަބު ކުޑަކަން ދައްކައި، މާތް ﷲއާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާ މޫސާ عليه السلام އަށް މަލާމާތްކޮށް، އުރެދުމުގައި ހައްދު ފަހަނައަޅައި ދިއުމެވެ. އަދި މިކަމުގައި ހުތުރު ބަހުން މުޚާޠަބުކުރުން ވެސް ހިމެނެއެވެ. ޔަހޫދީން އެބައިމީހުންގެ ނަބިއްޔާ މޫސާ ބިން ޢިމްރާން عليه السلام އަށް ދިން މި ހުތުރުކަން ބޮޑު ޖަވާބާ މެދު ކުޑަކޮށް ވިސްނާލާފައި، ބަދުރު ހަނގުރާމައިގައި މުޝްރިކުންނާއި ހަނގުރާމަކުރަން އެދިވަޑައިގަތުމުން ރަސޫލުﷲ ﷺ އަށް އަޞްޙާބުބޭކަލުން އެރުވި ޖަވާބަށް ވިސްނާލަމާ ހިނގާށެވެ. އެބޭކަލުން ދެންނެވީ: އޭ ﷲގެ ރަސޫލާ ﷺ އެވެ. މާތް ﷲގެ ބަރަކާތްތެރިކަން މަތީ އަހަރުމެންނާއެކު ހިންގަވާށެވެ. މާތް ﷲ ގަންދީ ދަންނަވަމެވެ. ކަލޭގެފާނު އަހަރުމެންނާއެކު ކަނޑަށް އެރިވަޑައިގަތަސް އަހަރުމެން އެރޭނަމެވެ. އަހަރުމެންގެ ތެރެއިން އެކަކުވެސް ފަހަތަކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ. އަދި ބަނީއިސްރާއީލު މީހުން އެބައިމީހުންގެ ނަބިއްޔާ އަށް ދެންނެވި ފަދައިން ﴿ٱذْهَبْ أَنتَ وَرَبُّكَ فَقَـٰتِلَآ إِنَّا هَـٰهُنَا قَـٰعِدُونَ﴾ (ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއާ ކަލޭގެފާނު ވަޑައިގެން އެބައިމީހުންނާ ހަނގުރާމަކުރައްވާށެވެ. އަހަރުމެން މިތާނގައި އިށީނދެ ތިބޭނަމެވެ.) އަހަރުމެން ނުދަންނަވާނަމެވެ. އަހަރުމެން ދަންނަވާނީ اِذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا مَعَكُمَا مُقَاتِلُونَ (ކަލޭގެފާނުގެ ވެރި ރަސްކަލާނގެއާ އެކު ކަލޭގެފާނު ވަޑައިގެން ހަނގުރާމަ ކުރައްވާށެވެ. އަހަރުމެން ވެސް އެކުގައި ގޮސް ހަނގުރާމަ ކުރާނަމެވެ.) މިރިވެތި ޖަވާބާއި އެ ހުތުރު ޖަވާބާ ދެމެދު ހުރި ތަފާތު ދެކޭށެވެ.

އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. މިއަޅާގެ ވެރިރަސްކަލާކޯއެވެ! މިއަޅާގެ އަޚާއި، މިއަޅާގެ އަމިއްލަ ނަފްސު މެނުވީ މިއަޅާޔަށް މިލްކުވެގެނެއް ނުވެއެވެ. ފަހެ، ފާސިޤުވީ މީހުންނާއި އަޅަމެންނާ ދެމެދު ނިޔާއެއް ކުރައްވައިފާނދޭވެ! (25)

މޫސާ عليه السلام އެ މޮޔައިންގެ ޖަވާބުން ބަރީއަވެވަޑައިގެން، އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުގައި އުޒުރުވެރިވެ ވަޑައިގަންނަވާ ޙާލު މާތް ﷲ އަށް ދެންނެވިއެވެ. މިއަޅާއަށް މިއަޅާގެ ނަފްސުގެ މައްޗަށް ނޫނީ ބާރު ނުފޯރުވޭނެއެވެ. މިއަޅާގެ އަޚު ހާރޫނު ވެސް ހަމަ އެފަދައެވެ. އެހެންކަމުން، އިބަރަސްކަލާނގެ ޢަދުލުވެރި ޙުކުމަކުން އަޅަމެންނާއި، އިބަރަސްކަލާނގެއަށް އުރެދުނު މީހުންނާ ދެމެދު ވަކިކޮށް ދެއްވައިފާނދޭވެ! އެކަލޭގެފާނުގެ ބޭނުންފުޅަކީ މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތުގައި ޝަކުވާދެންނެވުން ފިޔަވައި އެހެން ކަމެއް ނޫނެވެ. ކިޔަމަންތެރިކަމުން ބޭރުވެ، މާތް ﷲއާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ އަށް އުރެދިފައިވާ، އެ ނުކިޔަމަންތެރީންގެ ކިބައިން އެކަލޭގެފާނަށް ބަދަލު ހިއްޕަވައިދެއްވާތޯއެވެ.

އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެކަން (އެބަހީ: މުޤައްދަސްވެގެންވާ ރަށުގެ ބިމަށް ވަނުން) އެއުރެންގެ މައްޗަށް ޙަރާމްކުރައްވާފައިވެއެވެ. ސާޅީސް އަހަރުވާންދެނެވެ. ދެވޭނުދެވޭ ތަނެއް ނޭނގި ބިމުގައި ބެހިގެން އެއުރެން އުޅުމަށެވެ. ފަހެ، ފާސިޤުވި ޤައުމުގެމީހުންގެ މައްޗަށް ކަލޭގެފާނު ހިތާމަ ނުކުރައްވާށެވެ! (26)

މާތް ﷲ މޫސާ عليه السلام އަށް ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. މުޤައްދަސް ބިން އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ސާޅީސް އަހަރު ވާންދެން ޙަރާމްކުރައްވައިފީމެވެ. ދެވޭނުދެވޭ ތަނެއް ނޭނގި ބިމުގައި ވިއްސިވިހާލިވެގެން އެބައިމީހުން އުޅުމަށެވެ. ފަހެ، ކަލޭގެފާނު އެ ފާސިޤުންގެ ޤައުމާމެދު ހިތާމަ ނުކުރައްވާށެވެ. ސާޅީސް އަހަރުގެ މުއްދަތަށް މިގޮތަށް ބިމުގައި ބެހެން އެބައިމީހުން ދޫކުރެއްވުމުގެ ޙިކްމަތަކީ ފިރްޢައުނުގެ ގަދަފަދަކަމާއި، ޖައްބާރުކަމުގެ ދަށުގައި، ނިކަމެތިކަމާއި، ބަލިކަށިކަމަށް ހޭނި، ފިނޑިވެފައިވާ ޖީލު ނެތިގެން ގޮސް އެބައެއްގެ މައްޗަށް މާތް ﷲ މުޤައްދަސް ބިން ފަތަޙަކޮށްދެއްވާނޭ، އީމާންތެރި، ހިތްވަރުގަދަ ޖީލެއް އުފެދިގެން އައުމަށް ވަގުތު ދެއްވުމެވެ. ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެބައިމީހުން މުޅި ރޭގަނޑު ހިނގައެވެ. ހެނދުނު ވާއިރު އެބައިމީހުންނަށް ތިބެވެނީ ހަމަ ތިބި ތާނގައެވެ. މާތް ﷲ އެބައިމީހުންނަށް އެކަމަކުން ޢުޤޫބާތް ދެއްވި ދެވޭނުދެވޭ ތަނެއް ނޭނގި ބެހުމަކީ މިއީއެވެ. މިވާހަކަ (ބެހުމުގެ ވާހަކަ) ތައުރާތުގައި ތަފްޞީލުކޮށް އައިސްފައި ވެއެވެ. ދެން މާތް ﷲ ގެންނަވާފައި މިވަނީ އާދަމު عليه السلام ގެ ދެދަރިކަލުން ކަމުގައިވާ ޤާބީލާއި ހާބީލުގެ ވާހަކައެވެ. މިއީ ހެވާއި ނުބައިގެ މެދުގައްޔާއި، އޯގާތެރިކަމާއި، ޖަރީމާއާ ދެމެދު އޮތް އަރައިރުމާއި، ހަމަނުޖެހުން ރަމްޒުކޮށްދޭ ވާހަކައެވެ.

އާދަމުގެފާނުގެ ދެދަރިކަލުންގެ ޚަބަރު، ޙައްޤު ގޮތުގައި ކަލޭގެފާނު އެއުރެންނަށް ކިޔައިދެއްވާށެވެ! އެއީ، އެ ދެދަރިކަލުން ޤުރްބާނެއް ކުރިމަތިކުރެއްވިހިނދު (ކަންހިނގިގޮތުގެ ވާހަކަ) އެވެ. ފަހެ، އެ ދެދަރިކަލުންކުރެ އެއްދަރިކަލެއްގެ ކިބައިން (ޤުރްބާން) ޤަބޫލުރެއްވިއެވެ. އަނެއް ދަރިކަލުންގެ ކިބައިން ޤަބޫލެއް ނުކުރެއްވިއެވެ. އެ ދަރިކަލުން ވިދާޅުވިއެވެ. ތިމަން، ކަށަވަރުންވެސް ކަލޭ ޤަތުލުކުރާހުށީމެވެ. އަނެއް ދަރިކަލުން ވިދާޅުވިއެވެ. اللَّه ޤަބޫލުކުރައްވާކަން ކަށަވަރީ ތަޤުވާވެރިންގެ ކިބައިންނެވެ. (27)

އޭ ރަސޫލާ ﷺ އެވެ. އާދަމު عليه السلام ގެ ދެ ދަރިކަލުން ކުރެ ކޮންމެ ދަރިކަލަކަށް ޤުރުބާނެއް ކުރިމަތިކުރެއްވުމުން، ހާބީލުގެ ނިޔަތް ސާފުކަމުން މާތް ﷲ އޭނާގެ ޤުރްބާން ޤަބޫލުކުރައްވައި، ޤާބީލު މާތް ﷲގެ ޙުކުމަށް ނުރުހިގެން ހުރީތީ އޭނާގެ ޤުރްބާން ޤަބޫލުނުކުރެއްވުމުން ކަން ހިނގި ގޮތުގެ ވާހަކަ ކަލޭގެފާނަށް ޙަސަދަވެރިވެގެން ތިބި ޔަހޫދީންނަށް ކަލޭގެފާނު ކިޔަވައިވިދާޅުވެ ދެއްވައި، އެވާހަކަ އެބައިމީހުންނަށް ހަނދާންކޮށްދެއްވާށެވެ. އެހިނދު ޤާބީލު ހާބީލަށް ބުންޏެވެ. އަހުރެން ކަލޭ ޤަތުލުކޮށް ކަލޭގެ ފުށުން ސަލާމަތްވާ ހުށީމެވެ. ހާބީލު ޤާބީލަށް ބުންޏެވެ. އަހުރެން އެއްވެސް ކުށަކަށް އަރައިނުގަންނަނީސް ކަލޭ އަހުރެން ޤަތުލުކުރަނީ ކީއްވެ ހެއްޔެވެ؟ ޤާބީލު ބުންޏެވެ. މާތް ﷲ ކަލޭގެ ޤުރްބާން ޤަބޫލުކުރައްވައި އަހުރެންގެ ޤުރުބާން ޤަބޫލު ނުކުރެއްވީތީއެވެ. ޖަވާބުގައި ހާބީލު ބުންޏެވެ. މާތް ﷲ ޤަބޫލުކުރައްވާހުށީ، އެމީހެއްގެ ނިޔަތް ޚާލިޞްކޮށް، އެމީހެއްގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ބިރުވެތިވެ، އެކަލާނގެ ޙުކުމަށް ދެކޮޅު ނުހެދި މީހެއްގެ ކިބައިންނެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަން ޤަތުލުކުރުމަށްޓަކައި ކަލޭގެ އަތް ތިމަންނަޔާ ދިމާޔަށް ދިއްކުރިއަސް، ކަލޭ ޤަތުލުކުރުމަށްޓަކައި، ތިމަންގެ އަތް ކަލެޔާ ދިމާޔަށް ދިއްކުރާނޭ މީހަކު ކަމުގައި ތިމަން ނުވަމެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ޢާލަމްތަކުގެވެރި اللَّه ދެކެ ތިމަން ބިރުގަންނަމެވެ. (28)

ކަލޭ އަނިޔާވެރި ގޮތުގައި އަހުރެން ޤަތުލުކުރަން އަހުރެންނާ ދިމާއަށް އަތްދިއްކުރިއަސް އަހުރެން އެފަދައިން ކަލެއާމެދު ނުހަދާހުށީމެވެ. އަހުރެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ އަށް އަހުރެން ބިރުވެތިވަމެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަން އެދެނީ ތިމަންގެ ފާފައާއި ކަލޭގެ ފާފައާއިގެން (اللَّه ގެ ޙަޟްރަތަށް) ކަލޭ ރުޖޫޢަވުމެވެ. އޭރުން ކަލޭވާހުށީ، ނަރަކައިގެ އަހުލުވެރިންގެ ތެރެއިންނެވެ. އެއީ އަނިޔާވެރިންގެ ޖަޒާއެވެ. (29)

އަހުރެން ބޭނުން ވަނީ އަނިޔާ ލިބޭ މީހަކަށް ވާށެވެ. އަނިޔާވެރިއަކަށް ވާކަށް ނޫނެވެ. ކަލޭ އަހުރެން ޤަތުލުކޮށްފިއްޔާ، ކަލޭ ﷲގެ ޙަޟްރަތަށް ދާނީ ފުރިހަމަ ފާފައާއިގެންނެވެ. އަހުރެން ޤަތުލުކުރުމުގެ ފާފައާއި އަހުރެންގެ މައްޗަށް އަނިޔާވެރިވުމުގެ ފާފައެވެ. އޭރުން ކަލޭ ވާނީ ނަރަކަވެރީންގެ ތެރެއިންނެވެ. އެއީ، މާތް ﷲއަށް އުރެދޭ ކޮންމެ އަނިޔާވެރިއެއްގެ ޖަޒާއެވެ. ހާބީލުގެ ބަސް ﴿إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ﴾ (އަހުރެން ﷲ އަށް ބިރުވެތިވަމެވެ.) ގައި އެވަނީ ޤާބީލުއަށް މާތް ﷲއަށް ބިރުވެތިވުމަށް ދީފައިވާ އިރުޝާދެކެވެ. އެހެނީ، ﷲ އަށް ބިރުވެތިވުމަކީ ޤަތުލުކުރުމުން އެއްކިބާ ކުރާނޭ ކަމެކެވެ. ﷲ އަށް ބިރުވެތި ވުމަކީ ﷲއަށް އީމާންވުމާއި، އެކަލާނގެ ޢަޛާބަށް ބިރުވެތިވުމުގެ މޭވާ ކަމުގައި ވާތީއެވެ.

ދެން އޭނާގެ އަޚާ ޤަތުލުކުރުމަށް، އޭނާގެ ނަފްސު އޭނާޔަށް ޒީނަތްތެރިކޮށް ދައްކައި ފަހިކޮށްދިނެވެ. ދެން އޭނާ، އޭނާގެ އަޚާ ޤަތުލުކުޅައެވެ. ދެން އޭނާ، ގެއްލެނިވެގެންވާ މީހުންގެ ތެރެއިންވިއެވެ. (30)

ދެން، އޭނާގެ ނަފްސު އޭނާގެ އަޚާ ޤަތުލުކުރުން ޒީނަތްތެރިކޮށް އޭނާއަށް ދައްކައި އެކަން ފަހިކުރިއެވެ. ދެން، އޭނާ އޭނާގެ އަޚާ ޤަތުލުކުޅައެވެ. ދެން، އޭނާ އަބާއްޖަވެރިވެ، ގެއްލެނިވެގެންވާ މީހުންގެ ތެރެއިން ވިއެވެ. ދުނިޔެ އާއި އާޚިރަތް ވެސް އޭނާއަށް ގެއްލުނީއެވެ. أخيه (އޭނާގެ އަޚާ) މި ލަފުޒު ބޭނުންކުރައްވާފައި ވަނީ އެ ޖަރީމާގެ ހުތުރުކަން ބޮޑު ވަރު ބަޔާންކުރެއްވުމަށެވެ. އެހެނީ، އޭނާ ޤަތުލުކުރީ ދުރުހިލޭ ޢަދުއްވެއް ނޫނެވެ. އޭނާގެ އެއްބަނޑު އެއްބަފާ އަޚާ ފިޔަވައި އެހެން މީހެއް ނޫނެވެ. މިއީ، ނުބައިކަމުގެ އިންތިހާއެވެ. عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏لاَ تُقْتَلُ نَفْسٌ ظُلْمًا إِلاَّ كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا وَذَلِكَ أَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ‏"‏.‏ (سنن النسائي، كتاب تحريم الدم، باب (1)) (ޢަބްދުﷲ (އިބްނު މަސްޢޫދު) رضي الله عنه ގެ އަރިއަހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "އަނިޔާވެރި ގޮތުގައި ނަފްސެއް ޤަތުލުކުރެވޭ ކޮންމެ ފަހަރަކު އާދަމު عليه السلام ގެ ފުރަތަމަ ދަރިކަލުންނަށް އެ ފާފައިން ބައެއް ލިބޭނެއެވެ. ޤަތުލުކުރުން ފަށައި އެކަމަށް މަގުދެއްކީ އޭނާކަމުގައި ވާތީއެވެ.") (ސުނަނުއް ނަސާއީ، ޙަދީޘު: 3985) ހާބީލު ޤާބީލަށް ވުރެ ވަކި ބަލިކަށީއެއް ނޫނެވެ. އެކަމަކު އޭނާ އެކަމުން ދުރުކުރީ އޭނާގެ ހިތުގައި އޮތް ﷲގެ ބިރުވެތިކަމެވެ. ދެން ޤަތުލުކުރުމަށް ފަހު އޭނާގެ އަޚާ ވަޅުލާނެ ގޮތެއް، އަޚާއަށް ހަދާނެ ގޮތެއް އޭނާއަށް ނޭނގުނެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ.

ދެން އޭނާގެ އަޚާގެ (ފުރާނަނެތް) މަސްގަނޑު ނިވާކުރާނީ ކޮންފަދަޔަކުންކަން އޭނާއަށް ދެއްކެވުމަށްޓަކައި، ބިން ހާވާނޭ ކާޅެއް اللَّه ފޮނުއްވިއެވެ. ދެން، އޭނާ ބުންޏެވެ. އޭ، އަހުރެންނަށް ހުރި ހިތާމަޔެއްގެ ބޮޑުކަމާއެވެ! އަހުރެންގެ އަޚާގެ މަސްގަނޑު ނިވާކުޅައުމަށް، މި ކާޅު ފަދައިންވުމަށްވެސް، އަހުރެން ނުކުޅެދިގެން ވީހެއްޔެވެ؟ ދެން، އޭނާ ހިތާމަކުރާ މީހުންގެ ތެރެއިންވިއެވެ. (31)

ދެން. ޤާތިލަށް އޭނާގެ އަޚާގެ ހަށިގަނޑު ވަޅުލާނެ ގޮތް ދެއްކެވުމަށް، އޭގެ ތުނބުންނާއި ފައިން ބިންގަނޑު ކޮންނާނެ ކާޅެއް މާތް ﷲ ފޮނުއްވިއެވެ. އެއީ، އެއް ދޫނި އަނެއް ދޫނި މަރާލައި ވަޅުގަނޑެއް ކޮނެ އެ ދޫނި ވަޅުލާތަން އޭނާއަށް ފެންނަ ގޮތަށެވެ. ދެން، އޭނާ އޭނާގެ އަޚާއާ މެދު އެގޮތަށް ކަންތައް ކުރިއެވެ. އަދި އޭނާ ދެރަވެ ހުރެ ބުންޏެވެ. އޭ އަހުރެންނަށް ހުރި ހިތާމައެއްގެ ބޮޑުކަމާއެވެ! އަހުރެންގެ އަޚާގެ ހަށިގަނޑު ވަޅުލަން މިކާޅު ފަދައިން ވުމަށްވެސް އަހުރެން ނުކުޅެދުނީ ހެއްޔެވެ؟ އޭނާ ކުރި ކަމާ މެދު ދެރަވެ އޭނާ ހިތާމަކުރިއެވެ. ކާޅަށް ކުރަން އެނގުނު ކަންތައް ކުރަންވެސް އޭނާއަށް ނޭނގުނީތީއެވެ. އޭނާގެ އަޚާ ޤަތުލުކުރެވުނީތީ އެނާ ދެރަވެ ހިތާމަކުރި ނަމަ އެކަން އޭނާއަށް ތައުބާއަކަށް ވީހެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنه ވިދާޅުވި ފަދައިންނެވެ. މިއީ ބިންމަތީގައި ހިނގި ޤަތުލުކުރުމުގެ ފުރަތަމަ ޖަރީމާއެވެ. މިވާހަކަ މިތާނގައި ގެންނެވުމުގެ ޙިކުމަތަކީ މި ނުބައި ޖަރީމާ ކަމުގައިވާ ޤަތުލުކުރުމުގެ ޖަރީމާއަކީ ޙަސަދަވެރިވުމުގެ ނަތީޖާކަން ހާމަކުރެއްވުމެވެ. މި ނުރައްކާތެރި ޙަސަދަވެރިކަމުގެ ބައްޔަކީ، ފަހުގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ އަށް ޙަސަދަވެރިވެ، އެކަލޭގެފާނުގެ ރަސޫލުކަން ދޮގުކޮށް، ތައުރާތުގައިވާ އެކަލޭގެފާނުގެ ސިފަފުޅުތައް ބަދަލުކޮށް އޮޅުވާލުމުގެ ސަބަބުން މާތް ﷲގެ ލަޢުނަތާއި ހަލާކު ޙައްޤުވި، ލަޢުނަތް ލެއްވިގެންވާ ޔަހޫދީންގެ ސިފައެވެ.

އެކަމަށްޓަކައި އިސްރާއީލުގެދަރިންގެ މައްޗަށް، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަނޑައެޅުއްވީމެވެ. ނަފްސެއް މަރައިގެން، ނުވަތަ ބިމުގައި ފަސާދައެއް އުފައްދައިގެން ނޫންގޮތަކަށް، ނަފްސެއް މަރައިފި މީހަކު، އެންމެހާ މީސްތަކުން މެރިފަދައެވެ. އަދި އެ ނަފްސު ދިރުވައިފި މީހާ (އެބަހީ: ނުމަރައި ދުނިޔޭގައި ބަހައްޓައިފިމީހާ) އެންމެހާ މީސްތަކުން ދިރުވިފަދައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ބަޔާންވެގެންވާ ހެކިތަކާއިގެން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލުން އެއުރެންގެ ގާތަށް ވަޑައިގަތެވެ. ދެން އެއަށްފަހު، އެއުރެންގެ ތެރެއިން ގިނަމީހުންނީ ބިމުގައި އިސްރާފުކޮށްއުޅޭ މީހުންކަން ކަށަވަރެވެ. (އެބަހީ: މީހުން މެރުމާއި، ކާފިރުކަމުގައި ހައްދުފަހަނަޅައި ގޮސްފައިވާ މީހުންކަން ކަށަވަރެވެ.) (32)

މި ނުބައިވެގެންވާ ޖަރީމާގެ ސަބަބުން، އެފަދަ ޖަރީމާތަކުގެ ނުބައިކަން ބޮޑުވެގެންވާކަން ހާމަވެގެން ގޮސްފައިވާތީ، ޤަތުލުކުރުން ހުއްދަކުރާ ސަބަބެއް ނެތި، ނުވަތަ މުރުތައްދުވުމާއި، މަގުފޭރުމާއި، މާތް ﷲ އަށް ޝިރުކުކުރުން ފަދަ ކަންކަމުން ބިންމަތީގައި ފަސާދަކޮށްގެން ޤަތުލުކުރުން ފިޔަވައި، މީހަކު ޤަތުލުކުރުމީ އެންމެހާ މީސްތަކުން މެރުން ފަދަ ކަމެއް ކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ބަނީއިސްރާއީލުންގެ މައްޗަށް ކަނޑައެޅުއްވީމެވެ. މިތާނގައި ޚާއްޞަކޮށް ބަނީއިސްރާއީލުގެ ވާހަކަ ގެންނަވާފައި ވަނީ، ފުރަތަމަ ޤަތުލުގެ ޖަރީމާ ހިންގުމުގެ ސަބަބަކީ ޙަސަދަވެރިކަން ކަމުގައި ވެފައި، ޙަސަދަވެރިކަމަކީ ޔަހޫދީންގެ އެންމެ ޢާއްމު އެއް ސިފައަށް ވާތީއެވެ. ޤަތުލުގެ ޖަރީމާގެ ނުބައިކަން ބަޔާންކޮށް އެންމެ ފުރަތަމަ ބާވައިލެއްވުނު ފޮތަކީ ތައުރާތެވެ. މިއާއެކުވެސް ޔަހޫދީންވީ މިކަމުގައި އެންމެ ބޮޑަށް ހައްދު ފަހަނައަޅައި ގޮސްފައިވާ މީހުން ކަމުގައެވެ. އެބައިމީހުންގެ ކަންތައް ވަނީ ނަބީބޭކަލުން ޤަތުލުކުރުމާއި، ކުށެއް ނެތް މީހުންގެ ލޭ އޮހޮރުވުމާ، ބިންމަތީގައި ފަސާދަކުރުމާ ހަމައަށް ގޮސްފައެވެ. އެބޭކަލުންގެ ރަސޫލުކަން ތެދުކަމުގެ މައްޗަށް ދަލީލުކުރާ މުޢުޖިޒާތްތަކާއިގެން ހަމަކަށަވަރުން ބަނީއިސްރާއީލުންގެ ގާތަށް ރަސޫލުބޭކަލުން ވަޑައިގަތެވެ. ދެންފަހެ، އެބައިމީހުން އެބޭކަލުންގެ ރަސޫލުކަން ދޮގުކޮށް، ބިންމަތީގައި އަނިޔާވެރިކަމާއި، ނުކިޔަމަންތެރިކަމުގައި ޙައްދު ފަހަނައަޅައި ދިއުން ޢާއްމުކޮށްފިއެވެ. މިތާނގައި ވަނީ ޔަހޫދީން ޖަރީމާތައް ހިންގައި، ޤަތުލުކުރުމުގެ ނުބައިކަން ބޮޑުކަން އެނގި ތިބެވެސް، ލޭއޮހޮރުވާތީ މާތް ﷲ ރުހިވޮޑިނުގަންނަވާކަން ހާމަކުރައްވާފައެވެ. މިއިން ދަލީލުކޮށްދެނީ، އެބައިމީހުންގެ ހިތްތައް ހަރުވެފައިވާ ވަރާއި، މާތް ﷲއަށް ކިޔަމަންތެރިވުމާއި އެބައިމީހުން ދުރުވެފައިވާ ވަރެވެ. ޤަތުލުގެ ޖަރީމާގެ ވާހަކަ ގެންނެވުމަށް ފަހު ދެން މާތް ﷲ ގެންނަވާފައި މިވަނީ މަގު ފޭރުމުގެ ޖަރީމާގެ ވާހަކައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ މިފަދައިންނެވެ.

اللَّه އާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލާއާ ހަނގުރާމަކޮށް އުޅޭ މީހުންނާއި، ބިމުގައި ފަސާދަކުރުމަށް މަސައްކަތް ކޮށްއުޅޭ މީހުންގެ ޖަޒާއެއް ކަމުގައިވާކަން ކަށަވަރީ އެއުރެން މެރުމެވެ. ނުވަތަ ޞަލީބަށް އެރުވުމެވެ. ނުވަތަ، ތަފާތުކޮށް އެއުރެންގެ އަތްފައި ބުރިކުރުމެވެ. (އެބަހީ: ކަނާތާއި، ވާތުފައި ނުވަތަ ވާތާއި، ކަނާތުފައި ބުރިކުރުމެވެ.) ނުވަތަ، ރަށުން ފޮނުވައިލުމެވެ. އެއީ އެއުރެންނަށް ދުނިޔޭގައި ހުރި ނިކަމެތިކަމެވެ. އަދި އާޚިރަތުގައި، އެއުރެންނަށް ބޮޑުވެގެންވާ ޢަޛާބު ހުށްޓެވެ. (33)

މާތް ﷲގެ ދީނާއި އެކަލާނގެ ޝަރީޢަތާއި، އެކަލާނގެ ވަލީވެރިންނާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލުބޭކަލުންނާ ހަނގުރާމަކުރާ އަދި ބިންމަތީގައި ފަސާދަކުރަމުން ހިނގާ (މިއީ މަގު ފޭރުމުގެ ވާހަކައެވެ.) މީހުންގެ ޖަޒާއަކީ، އެބައިމީހުން އެންމެ ނުބައިގޮތުގައި މެރުން، ނުވަތަ ޞަލީބަށް އަރުވައި މީސްތަކުންނަށް ފެންނާނޭހެން ބެހެއްޓުން، ނުވަތަ އެބައިމީހުންގެ ކަނާތާއި ވާތު ފައި ކެނޑުން (﴿مِّنْ خِلَـٰفٍ﴾ ގެ މުރާދަކީ މިއީއެވެ.) ނުވަތަ ރަށުން އެބައިމީހުން ބޭރުކުރުން ފިޔަވައި އެހެން ޖަޒާއެއް ނޫނެވެ. ހަނގުރާމައާއި ފަސާދަ އެކި ދަރަޖައަށް ވާތީ، މާތް ﷲ ވަނީ އެކަމުގެ ޢުޤޫބާތްވެސް ތަފާތު ދަރަޖަތަކަށް ބައްސަވާފައެވެ. އެއީ، ހަމައެކަނި ޤަތުލުކުރި މީހާ ޤަތުލު ކުރުމެވެ. ޤަތުލުކޮށް މުދާ ފޭރިގަންނަ މީހާ ޤަތުލުކޮށް ޞަލީބަށް އެރުވުމެވެ. މަގުފޭރޭ މީހާގެ ކަނާތާއި ވާތު ފައި ކެނޑުމެވެ. މަގުމަތީގައި މީސްތަކުންނަށް ބިރު ދައްކައި މީސްތަކުންގެ ހިތްތަކުގައި ބިރުވެރިކަން އުފައްދާ މީހާ ރަށުން ބޭރުކޮށް އަރުވާލުމެވެ. މި އަދަބަކީ ދުނިޔޭގައި އެބައިމީހުންނަށް ދެވޭ ނިކަމެތި ކަމެކެވެ. ޤިޔާމަތް ދުވަހު އެބައިމީހުންނަށް ނަރަކައިގެ ޢަޛާބު ހުއްޓެވެ. އުޤޫބާތް ކަނޑައަޅުއްވާފައި ވަނީ ޖަރީމާގެ މިންވަރަށެވެ. ޞަލީބަށް އަރުވާނެ ގޮތަކީ ދިރި ހުއްޓައި ޞަލީބަށް އަރުވައި، ލޮންސިއަކުން އޭނާގެ ބަނޑުފަޅައި، މަރުވުމަށް ފަހު މީހުންނަށް ޢިބްރަތަކަށް ވުމަށް ތިން ދުވަހު އެގޮތަށް ބެހެއްޓުމެވެ.

އެއުރެންގެ މައްޗަށް ތިޔަބައިމީހުން ގަދަވެގަތުމުގެ ކުރިން، ތައުބާވި މީހުން މެނުވީއެވެ. ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ ރަޙީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެކަން، ތިޔަބައިމީހުން ދަންނާށެވެ! (34)

ހަނގުރާމަވެރިންނާއި، މަގުފޭރޭ މީހުންގެ ތެރެއިން، ތިޔަބައިމީހުންގެ އަތްތައް އެބައިމީހުންނާ ހަމައަށް ނުފޯރަނީސް ނުވަތަ އެބައިމީހުންނަށް އަދަބު ދިނުމަށް ތިޔަބައިމީހުން އެމީހުން ހައްޔަރުނުކުރަނީސް ތައުބާ ވެއްޖެ މީހާއަށް ތިޔަބައިމީހުން މާފުކުރާށެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲއީ ގިނަގިނައިން ފާފަ ފުއްސަވާ ރަޙްމަތްވަންތަކަމުގައި މަތިވެރި ރަސްކަލާނގެއެވެ. ކުށްވެރިޔާއާ ހަމައަށް އަތް ނުފޯރުމާއި، ނުވަތަ އޭނާ ހައްޔަރުނުކުރެވުމާއި ތައުބާވުން ގުޅުވާފައި ވަނީ، ހައްޔަރުކުރުމަށް ފަހު އޭނާގެ ޙައްދު މާފު ނުކުރެވޭނެ ކަން އެންގެވުމަށެވެ.

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް ތަޤްވާވެރިވާށެވެ! އަދި އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ކުއްތަންވުމުގެ މަގު ތިޔަބައިމީހުން އެދޭށެވެ! އަދި އެކަލާނގެ މަގުގައި ތިޔަބައިމީހުން ޖިހާދުކުރާށެވެ! (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން، ދިންނަވައި ނަޞީބު ލިބުމަށްޓަކައެވެ. (35)

ޤަތުލުކުރުމާއި، ފަސާދަކުރުމުގެ ނުބައިކަން ބަޔާންކުރެއްވުމަށްފަހު މާތް ﷲ މިވަނީ މާތް ﷲ އަށް ކިޔަމަންވެ، އެކަލާނގެ އަމުރުފުޅުތަކަށް ބޯލަނބައި، އެކަލާނގެ ޢަޛާބުން ރައްކާތެރިވުމަށް އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންނަށް އަންގަވާފައެވެ. މާނައީ: އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން މާތް ﷲ އަށް ބިރުވެތިވާށެވެ. އަދި އެކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންވުމާއި، އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރުމާ ގާތްކޮށްދޭ ކަންކަން ތިޔަބައިމީހުން ހޯދާށެވެ. އަދި މާތް ﷲގެ ދީން މަތިވެރި ކުރުމަށް އެކަލާނގެ މަގުގައި ތިޔަބައިމީހުން ޖިހާދުކުރާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދާއިމީ ނިޢުމަތް ލިބޭނީ އޭރުންނެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، ކާފިރުވި މީހުން، ޤިޔާމަތް ދުވަހުގެ ޢަޛާބުން އެއުރެން ސަލާމަތްވެގަތުމަށް އެތަކެތިން ފިދްޔަ ދިނުމަށްޓަކައި، ބިމުގައިވާ އެންމެހާ ތަކެއްޗާއި، އެއާއެކު ހަމައެފަދަ ތަކެތި، އެއުރެންނަށް މިލްކުވެގެންވީ ނަމަވެސް، އެއުރެންގެ ކިބައިން ޤަބޫލެއް ނުކުރެއްވީހެވެ. އަދި އެއުރެންނަށް ވޭންދެނިވި ޢަޛާބު ހުށްޓެވެ. (36)

ކާފިރުވީ މީހާއަށް ދުނިޔޭގައި ހުރި ހުރިހާ ކަންޒަކާއި، ރަނަކާއި، ފައިސާއަކާއި، މުދަލަކާއި، އެފަދަ ހުރިހާ އެއްޗެއް ލިބި، ޤިޔާމަތް ދުވަހު މާތް ﷲގެ ޢަޛާބުން ސަލާމަތް ވުމަށް ފިދްޔައިގެ ގޮތުގައި ހުށަހެޅި ނަމަވެސް އޭނާގެ ފިދްޔަ މާތް ﷲޤަބޫލުނުކުރައްވާނެއެވެ. އޭނާއަށް ނަރަކައިގެ ދާއިމީ ޢަޛާބު ހުށްޓެވެ.

ނަރަކައިގެ އަލިފާނުގެ ތެރެއިން ނުކުތުމަށް އެއުރެން އެދޭނެތެވެ. (ނަމަވެސް) އެތަނުން ނުކުމެވޭނޭ ބަޔަކު ކަމުގައި، އެއުރެން ނުވެތެވެ. އަދި އެއުރެންނަށް ދެމިހުންނަނިވި ޢަޛާބު ހުށްޓެވެ. (37)

އެބައިމީހުން ނަރަކައިން ނުކުންނާނެ ނަމައޭ އެ ކާފިރުން ހިތަށް އަރާނެއެވެ. އެބައިމީހުންނީ ނަރަކައިން ނުކުންނާނެ ބައެއް ނޫނެވެ. އަދި އެބައިމީހުންނަށް މެދު ކެނޑުމެއް ނެތް ދާއިމީ ޢަޛާބު ހުށްޓެވެ. عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ ‏ "‏ يُجَاءُ بِالْكَافِرِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُقَالُ لَهُ أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ لَكَ مِلْءُ الأَرْضِ ذَهَبًا أَكُنْتَ تَفْتَدِي بِهِ فَيَقُولُ نَعَمْ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ قَدْ كُنْتَ سُئِلْتَ مَا هُوَ أَيْسَرُ مِنْ ذَلِكَ ‏"‏‏. (صحيح البخاري، كتاب الرقاق، باب من نوقش الحساب عُذِّب) (ޤަތާދާގެ ކިބައިން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އަނަސު ބްނު މާލިކު رضي الله عنه ކިޔައިދެއްވިއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘް ކުރައްވާ ކަމުގައި ވިއެވެ. "ކާފިރުވީ މީހާ ޤިޔާމަތް ދުވަހު ގެނެސް އޭނާއަށް ބުނެވޭނެއެވެ. ބުނެބަލާށެވެ. ކަލެއަށް ބިންފުރާ ރަން މިލްކުވެގެންވާ ނަމަ ފިދްޔައިގެ ގޮތުގައި އެ ދޭނަން ހެއްޔެވެ. އޭނާ ދަންނަވާނެއެވެ. އާދޭހެވެ. ދެން މާތް ﷲ އޭނާއަށް ވަޙީކުރައްވާނެއެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެ ކިބައިން އެދިވޮޑިގަތީ އެއަށްވުރެ މާ ފަސޭހަ ކަމެކެވެ." (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 6538) މަގުފޭރޭ މީހާގެ ޢުޤޫބާތް ބަޔާންކުރެއްވުމަށް ފަހު މާތް ﷲ ދެން ބަޔާން ކުރައްވަނީ ވައްކަންކުރާ މީހާގެ ޢުޤޫބާތެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ މިފަދައިންނެވެ.

ވައްކަންކުރާ ފިރިހެނާއާއި، ވައްކަންކުރާ އަންހެނާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން އެ ދެމީހުންގެ އަތްތައް ބުރިކުރާށެވެ! (އެއީ) އެ ދެ މީހުން ކުޅަކަންތަކުގެ ޖަޒާއަކަށް، اللَّه ގެ ޙަޟްރަތުން ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ ޢިބްރަތްތެރި ޢުޤޫބާތެއްގެ ގޮތުންނެވެ. اللَّه އީ، ޢަޒީޒުންތަ ޙަކީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (38)

ވައްކަންކުރި ކޮންމެ މީހެއްގެ، ފިރިހެނަކަށް ވިޔަސް އަދި އަންހެނަކަށް ވިޔަސް، އަތް ކަނޑާށެވެ. އޭނާގެ ހުތުރުވެގެންވާ ޢަމަލުގެ ޖަޒާއެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި ޢިއްޒަތްތެރިވަންތަ، މަތިވެރިވަންތަ، ތަދުބީރުކުރެއްވުމާއި، ޙުކުމްތައް ކަނޑައެޅުއްވުމުގައި ޙިކްމަތްވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ޢުޤޫބާތެއްގެ ގޮތުގައެވެ.

ފަހެ، އަނިޔާވެރިވުމަށްފަހު، (އެބަހީ: ވައްކަންކުރުމަށްފަހު) ތައުބާވެ (އޭނާގެ ޢަމަލު) އިޞްލާޙުކޮށްފިމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އެމީހާގެ މައްޗަށް توبة ލައްވާނެތެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ ރަޙީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (39)

ވަގުންގެ ތެރެއިން ތައުބާވެ، އޭނާގެ ޢަމަލުތައް އިޞްލާޙުކުރި މީހާގެ ތައުބާ މާތް ﷲ ޤަބޫލުކުރައްވާނެއެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲއީ ގިނަގިނައިން ފާފަ ފުއްސަވާ، އަދި އެމީހެއްގެ ކުށުން ރުޖޫޢަވެ ތައުބާ ވާ މީހާއަށް ނުހަނު އޯގާވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ވައްކަންކުރާ މީހާގެ އަތް ކެނޑުމަކީ އެ ނުބައި ޖަރީމާ ތަކުރާރުވުން ހުއްޓުވަން އެންމެ ރަނގަޅު ޢުޤޫބާތް ކަމުގައި ޤުރްއާނުގައި މިވަނީ ކަނޑައަޅުއްވާފައެވެ. އެހެނީ، ވައްކަން ކުރާ އަތަކީ ޚިޔާނާތްތެރި، ފާފަވެރި އަތެކެވެ. މީސްތަކުން މުދަލާއި ފުރާނައާ މެދު ބިރުވެރިކަމެއް ނެތި، އަމާންކަމާއެކު ތިބުމަށްޓަކައި ވައްކަންކުރާ އަތް ކަނޑަން ޖެހެއެވެ. ވައްކަން ކުރާ މީހާގެ މައްޗަށް ވިހި އަހަރު ދުވަހުގެ ޖަލު ހުކުމެއް ކުރުމަށް ވުރެ، އޭނާ ވައްކަންކުރުން ހުއްޓުވަން އޭނާގެ އެއް އަތް ކެނޑުމުން ކުރާ އަސަރު މާ ބޮޑެވެ. މާތް ﷲ އީ އިންސާނުންނަށް މަޞްލަޙަތު ހުރި ގޮތަށް ކަންކަން ޝަރުޢުކުރެއްވުމާއި، މުދަލާއި ފުރާނައިގެ އަމާންކަމާއި ހަމަޖެހުން ޤާއިމްކުރެއްވުމުގައި އެންމެ ޙިކްމަތްވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެކަމަކު، ޝަރީޢަތުގައި ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަވެގެން ނޫނީ ވައްކަން ކުރާ މީހާގެ އަތް ނުކެނޑޭނެއެވެ. އެޝަރުޠުތަކުގެ ތެރޭގައި ވަގަށް ނެގުނު އެއްޗަކީ އެފަދަ އެއްޗެތި ރައްކާކުރާ ތަނެއްގައި ރައްކާކުރެވިފައި އޮތް އެއްޗަކަށްވުމާއި، ސިއްރުން ނެގުމާއި، އޭގައި ޙާޖަތެއް އަދި ޝުބުހާ އެއް ނެތުމާ މިނޫންވެސް ޝަރުޠު ހިމެނެއެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، އުޑުތަކާއި، ބިމުގެ ވެރިކަން اللَّه އަށް މިލްކުވެގެންވާކަން ތިބާ ނުދަންނަމުހެއްޔެވެ؟ އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް އެކަލާނގެ ޢަޛާބު ދެއްވަތެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް އެކަލާނގެ ފާފަފުއްސަވަތެވެ. اللَّه އީ، ކޮންމެކަމެއްގެ މައްޗަށް ކުޅަދުންވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (40)

އޭ އިންސާނާއެވެ! ގަދަފަދަވެގެންވާ ބާރުވެރިކަން ލިބިގެންވަނީ، އަދި އުޑުތަކާއި ބިންތަކުގެ މިލްކުވެރިކަން ވަނީ މާތް ﷲއަށްކަން ތިބާއަށް ނޭނގޭ ހެއްޔެވެ؟ އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ގޮތަކަށް އެތަންތަނުގެ ކަންކަން ހިންގަވައެވެ. މިގޮތުން އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް ޢަޛާބުދެއްވައި، އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ މީހެއްގެ ފާފަ ފުއްސަވައިދެއްވައެވެ.

އޭ ރަސޫލާއެވެ! އެއުރެންގެ ހިތްތައް އީމާންނުވެ، އެއުރެންގެ އަނގައިން ތިމަންމެން އީމާންވެއްޖައީމުއޭ ބުނި މީހުންގެ ތެރެއިންނާއި، ޔަހޫދީން ކަމުގައިވި މީހުންގެ ތެރެއިން ކާފިރުވުމަށް އަވަސްވެގަންނަ މީހުންނާމެދު، ކަލޭގެފާނު ހިތާމަ ނުކުރައްވާށެވެ! އެއުރެންނަކީ، ދޮގުތައް ގިނަގިނައިން އަޑުއަހާ މީހުންނެވެ. (އަދި) ކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް ނާންނަ އެހެންބަޔެއްގެ ބަސް، ގިނަގިނައިން އަޑުއަހާ މީހުންނެވެ. (ތައުރާތުގެ) ކަލިމަތައް އެ ހުންނަންވީ ތަންތަނުން އެއުރެން ބަދަލުކުރެތެވެ. އެއުރެން ބުނެތެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނަށް މި ކަލިމަތައް (އެބަހީ: ބަދަލުކުރި ކަލިމަތައް) ލިބިއްޖެނަމަ، އޭގައި ތިޔަބައިމީހުން ހިފަހައްޓާށެވެ! އެ ކަލިމަތައް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނުލިބުނުނަމަ، ތިޔަބައިމީހުން ރައްކާތެރިވާށެވެ! اللَّه އެ މީހަކު މަގުފުރެއްދެވުމަށް އިރާދަކުރައްވާ މީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، اللَّه ގެ ޙަޟްރަތުން އެމީހަކަށްޓަކައި އެއްވެސް ކަމެއް ކަލޭގެފާނަކަށް މިލްކުވެގެނެއް ނުވާނެއެވެ. އެއުރެންނަކީ، އެއުރެންގެ ހިތްތައް ޠާހިރުކުރެއްވުމަށް اللَّه އިރާދަކުރައްވާފައިނުވާ މީހުންނެވެ. އެއުރެންނަށް ދުނިޔޭގައި ހުރީ ނިކަމެތިކަމެވެ. އަދި އާޚިރަތުގައި އެއުރެންނަށް ބޮޑުވެގެންވާ ޢަޛާބު ހުށްޓެވެ. (41)

މިއީ އީމާންކަން ފާޅުކޮށް، ކާފިރުކަން ފޮރުވައިގެން ތިބި މުނާފިޤުންގެ ވާހަކައެވެ. މާނައީ އޭ ރަސޫލާ ﷺ އެވެ. ކަލޭގެފާނު ހިތާމަނުކުރައްވާށެވެ. އަދި ވާދައަށް ދުވާ މައިދާނެއްގައި ވާދަކުރާފަދައިން، ކާފިރުކަމާ ދިމާއަށް ދާން ވާދަކުރަމުންދާ މުނާފިޤުންގެ ޢަމަލުތަކާމެދު ކަލޭގެފާނު ހިތާމަނުކުރައްވާށެވެ. އޭގެ ތެރެއިން ކޮންމެ މީހަކުވެސް ބޭނުންވަނީ އެންމެ ކުރިން ރިލޭ ދަނޑިބުރީގައި ހިފާށެވެ. ދެން މާތް ﷲ އެބައިމީހުންގެ ޙާލު ބަޔާންކުރައްވަނީ އެކަލާނގެ މި ބަސްފުޅުންނެވެ. ﴿مِنَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓا۟ ءَامَنَّا بِأَفْوَٰهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ ۛ ﴾ މާނައީ މުނާފިޤުންގެ ތެރޭގައި އެބައިމީހުންގެ އީމާންކަން އެބައިމީހުންގެ އަރު ފަހަނައަޅައި ނުދާ މީހުން އެބަތިއްބެވެ. އެބައިމީހުންގެ ދުލުން ތިމަންމެން އީމާންވެއްޖައީމޭ ބުނާއިރު، އެބައިމީހުން ގެ ހިތް ވަނީ ކާފިރުވެފައެވެ. އީމާންކަމުގެ ފަރިކަން އެ ހިތްތަކާ ހަމައަށް ނުފޯރައެވެ. ދެން އަންނަނީ ކާފިރުކަމާއި މަގުފުރެދުމުގެ އަހުލުވެރީންގެ ތެރެއިން ދެވަނަ ޖަމާއަތުގެ ވާހަކައެވެ. އެއީ މާތް ﷲގެ ކަލާމްފުޅު ބަދަލުކޮށް އޮޅުވާލި ޔަހޫދީންނެވެ. މާނައީ، ދޮގު އަދި ބާޠިލު ވާހަކަ އަޑުއަހައި، ބޮޑާވެގަތުމުގެ ގޮތުންނާއި، ޢަދާވާތްތެރިކަން އިތުރުކުރުމުގެ ގޮތުން ކަލޭގެފާނުގެ މަޖިލީހަށް ހާޒިރުނުވާ، އެހެން ބަޔަކަށްޓަކައި އެވާހަކަ ފަތުރާ ޔަހޫދީންނާމެދު ކަލޭގެފާނު ހިތާމަނުކުރައްވާށެވެ. އެބައިމީހުން މާތް ﷲގެ ކަލާމްފުޅު ބަދަލުކޮށް އޮޅުވާލައެވެ. އަދި ކާފިރުކަމުގައި އެބައިމީހުންގެ އަޚުންނަށް އެބައިމީހުން ބުނެއެވެ. މުޙައްމަދު ﷺ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޙައްދު ޖަހަން އަންގަވައިފިއްޔާ އެކަން ކުރާށެވެ. އަދި ރަޖަމްކުރުމަށް އަންގަވައިފިއްޔާ އެކަން ނުކުރާށެވެ. މިއާޔަތުގައި އިޝާރާތް މިކުރައްވަނީ ޒިނޭއާ ރަޖަމްކުރުމާ ގުޅޭގޮތުން ޔަހޫދީން ދެއްކި ވާހަކައަކަށެވެ. عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ مُرَّ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِيَهُودِيٍّ مُحَمَّمًا مَجْلُودًا فَدَعَاهُمْ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ هَكَذَا تَجِدُونَ حَدَّ الزَّانِي فِي كِتَابِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ فَدَعَا رَجُلاً مِنْ عُلَمَائِهِمْ فَقَالَ ‏"‏ أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى أَهَكَذَا تَجِدُونَ حَدَّ الزَّانِي فِي كِتَابِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ وَلَوْلاَ أَنَّكَ نَشَدْتَنِي بِهَذَا لَمْ أُخْبِرْكَ نَجِدُهُ الرَّجْمَ وَلَكِنَّهُ كَثُرَ فِي أَشْرَافِنَا فَكُنَّا إِذَا أَخَذْنَا الشَّرِيفَ تَرَكْنَاهُ وَإِذَا أَخَذْنَا الضَّعِيفَ أَقَمْنَا عَلَيْهِ الْحَدَّ قُلْنَا تَعَالَوْا فَلْنَجْتَمِعْ عَلَى شَىْءٍ نُقِيمُهُ عَلَى الشَّرِيفِ وَالْوَضِيعِ فَجَعَلْنَا التَّحْمِيمَ وَالْجَلْدَ مَكَانَ الرَّجْمِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أَوَّلُ مَنْ أَحْيَا أَمْرَكَ إِذْ أَمَاتُوهُ ‏"‏ ‏.‏ فَأَمَرَ بِهِ فَرُجِمَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لاَ يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ‏}‏ يَقُولُ ائْتُوا مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فَإِنْ أَمَرَكُمْ بِالتَّحْمِيمِ وَالْجَلْدِ فَخُذُوهُ وَإِنْ أَفْتَاكُمْ بِالرَّجْمِ فَاحْذَرُوا ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ‏}‏ ‏{‏ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ‏}‏ ‏{‏ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ‏}‏ فِي الْكُفَّارِ كُلُّهَا.‏ (صحيح مسلم، كتاب الحدود، باب رَجْمِ الْيَهُودِ أَهْلِ الذِّمَّةِ فِي الزِّنَا) ‏‏(އަލްބަރާއު ބްނު ޢާޒިބު رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ ގައިގާ ކަޅުކުލަ ހާކައި، ޙައްދު ޖަހާފައިވާ ޔަހޫދީއަކު ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ ކުރިފުޅުމަތިން ގެންދެވުނެވެ އެހިނދު އެކަލޭގެފާނު އެމީހުންނަށް ގޮވައިލައްވައި ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ. "ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފެންނަނީ ތިޔަބައިމީހުންގެ ފޮތުގައި ޒިނޭގެ ހައްދު މިހެން އޮއްވާ ހެއްޔެވެ؟" އެބައިމީހުން ދެންނެވިއެވެ. އާދޭހެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންގެ ޢިލްމުވެރިންގެ ތެރެއިން މީހަކު ގެންނަވައި ވިދާޅުވިއެވެ. މޫސާ عليه السلام ގެ މައްޗަށް ތައުރާތު ބާވައިލެއްވި، ރަސްކަލާނގެއަށްޓަކައި ބުނަމެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ފޮތުގައި ޒިނޭގެ ޙުކުމް އޮންނަނީ އެގޮތަށް ހެއްޔެވެ؟ އޭނާ ދެންނެވިއެވެ. ނޫނެކެވެ. ކަލޭގެފާނު ތިޔަ ވިދާޅުވި ފަރާތަށްޓަކައޭ ވިދާޅުނުވިނަމަ ކަލޭގެފާނަށް އެވާހަކަ ނުދެންނެވީމުހެވެ. އަހަރުމެންނަށް ފެންނަ ޙުކުމަކީ ރަޖަމެވެ. އެކަމަކު އަހަރުމެންގެ އަޝްރާފުންގެ ތެރޭގައި ޒިނޭ ޢާއްމުވީއެވެ. އެހެންކަމުން، އަހަރުމެންނަށް މާތް މީހަކު ހައްޔަރުކުރެވިއްޖެނަމަ އޭނާ ދޫކޮށްލަނީއެވެ. އަދި އަހަރުމެންނަށް ނިކަމެއްޗަކު ހައްޔަރު ކުރެވިއްޖެނަމަ އޭނާގެ މައްޗަށް ޙައްދު ޤާއިމްކުރަނީއެވެ. ދެން އަހަރުމެން ބުނީމެވެ. އަޝްރާފުންގެ މީހާއާއި، ނިކަމެތި މީހާއަށް ހަމަހަމަކޮށް ޤާއިމްކުރެވިދާނޭ ޙައްދެއްގެ މައްޗަށް އެއްބަސްވަމާ ހިނގާށެވެ. މިގޮތުން ރަޖަމްކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، އެމީހެއްގެ ގައިގައި ކަޅުކުލަ ލައި ހައްދު ޖެހުމަށް އަހަރުމެން އެއްބަސްވީމެވެ. އެހިނދު ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "އޭ މިއަޅާގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އެބައިމީހުން އިބަރަސްކަލާނގެ ޙުކުމް މަރާފައި ވަނިކޮށް އެ ޙުކުމް ފުރަތަމަ ދިރުވީ މިއަޅާއެވެ." ދެން އެކަލޭގެފާނުގެ އަމުރުފުޅަށް އެ މީހާ ރަޖަމް ކުރެވުނެވެ. ދެން އެބައިމީހުންނާ ބެހޭގޮތުން ﴿يَـٰٓأَيُّهَا ٱلرَّسُولُ لَا يَحْزُنكَ ٱلَّذِينَ يُسَـٰرِعُونَ فِى ٱلْكُفْرِ﴾ އިން ފެށިގެން ﴿إِنْ أُوتِيتُمْ هَـٰذَا فَخُذُوهُ ﴾ އާ ހަމައަށް ބާވައިލެއްވިއެވެ. އެބައިމީހުން (ޔަހޫދީން) ބުންޏެވެ. ތިޔަބައިމީހުން މުޙައްމަދު ﷺ ގެ އަރިއަހަށް ދާށެވެ. ގައިގައި ކަޅުކުލަ ލައި ޙައްދުޖެހުމަށް އެކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް އަމުރުކުރައްވައިފި ނަމަ އެކަން ކުރާށެވެ. އަދި ރަޖަމްކުރުމަށް އަމުރުކުރައްވައިފިނަމަ އެކަން ނުކުރާށެވެ. ދެން މާތް ﷲ މި އާޔަތްތައް ބާވައިލެއްވިއެވެ. ﴿وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْكَـٰفِرُونَ﴾، ﴿وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّـٰلِمُونَ﴾، ﴿وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْفَـٰسِقُونَ﴾ މި ހުރިހާ އާޔަތެއްވެސް ބާވައިލެއްވީ ކާފިރުންނާ ބެހޭގޮތުންނެވެ.) (ޞަޙީޙު މުސްލިމް، ޙަދީޘު: 1700) އެބައިމީހުން އެ ކުރި ކަންތަކުގެ މޮޔަކަން ބަޔާންކުރައްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿وَمَن يُرِدِ ٱللَّهُ فِتْنَتَهُۥ فَلَن تَمْلِكَ لَهُۥ مِنَ ٱللَّهِ شَيْـًٔا ۚ أُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ لَمْ يُرِدِ ٱللَّهُ أَن يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ ۚ لَهُمْ فِى ٱلدُّنْيَا خِزْىٌ ۖ وَلَهُمْ فِى ٱلْءَاخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ ﴾ އަދި މާތް ﷲ މަގުފުރައްދަވައި އަބާއްޖަވެރިކުރައްވަން އިރާދަކުރައްވައިފި މީހެއްގެ ކިބައިން އެކަން ދުރުކުރެވޭނެ އެއްވެސް ފަރާތެއް ނުވެއެވެ. ކާފިރުކަމާއި މަގުފުރެދުމުގެ ނަޖިހުންނާއި، ނުކިޔަމަންތެރިކަމުގެ މިލައިން އެ އަބާއްޖަވެރި ފާޖިރުންގެ ހިތް ޠާހިރުކުރެއްވުމަށް މާތް ﷲ އިރާދަނުކުރައްވައެވެ. އެބައިމީހުންނަށް ދުނިޔޭގައި ވަނީ ނިކަމެތިކަމާއި ބޭޒާރުވުމެވެ. އާޚިރަތުގައި އެބައިމީހުންނަށް ހުރީ ގަދަފަދަވެގެންވާ ޢަޛާބެވެ. އެއީ ނަރަކައިގައި އަބަދުގެ އަބަދަށް ދެމި ތިބުމެވެ. ދެން ޔަހޫދީންގެ ނުބައިކަމުގެ ވާހަކަ އިތުރަށް ބަޔާންކުރައްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ މިފަދައިންނެވެ.

(އެއީ) ގިނަގިނައިން ދޮގުބަސްތައް އަހާމީހުންނެވެ. ޙަރާމް މުދާ ގިނައިން ކާމީހުންނެވެ. ފަހެ، އެއުރެން ކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް އަތުވެއްޖެނަމަ އެއުރެންގެ މެދުގައި ޙުކުމްކުރައްވާށެވެ! ނުވަތަ އެއުރެންގެ ކިބައިން އެނބުރިވަޑައިގަންނަވާށެވެ! އެއުރެންގެ ކިބައިން ކަލޭގެފާނު އެނބުރިވަޑައިގަތަސް އެއުރެންނަކަށް ކަލޭގެފާނަށް އެއްވެސް ކަމަކުން ގެއްލުމެއް ނުދެވޭނެތެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނު ޙުކުމްކުރައްވާނަމަ އެއުރެންގެ މެދުގައި ޢަދުލަށް ޙުކުމްކުރައްވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ޢަދުލަށް ޙުކުމްކުރާ މީހުންދެކެ اللَّه ލޯބިވެވޮޑިގެންވެތެވެ. (42)

އެބައިމީހުން ވަނީ ކާފިރުކަމާއި މަގުފުރެދުމުގެ ތެރެއަށް ގެނބިފައެވެ. އެބައިމީހުން ވަނީ ބާޠިލު ދޮގު ވާހަކަތައް އަޑުއެހުމާއި، ރިޝްވަތާއި ޙަރާމްތަކެތި ކެއުމުގައި ޙައްދު ފަހަނައަޅައި ގޮސްފައެވެ. އެބައިމީހުންގެ މެދުގައި ހިނގާ އަރައިރުން ތަކުގައި އެބައިމީހުން ކަލޭގެފާނުގެ ޙުކުމަކަށް އެދިގެން އަތުވެއްޖެނަމަ ކަލޭގެފާނު ބޭނުންފުޅު ގޮތަކަށް ހައްދަވާށެވެ. ޙުކުމްކޮށްދެއްވާށެވެ. ނުވަތަ އެބައިމީހުންގެ ކިބައިން އެނބުރި ވަޑައިގަންނަވާށެވެ. އެހެނީ، އެބައިމީހުން ކަލޭގެފާނުގެ ޙުކުމްފުޅަކަށް އެދިގެން އައީ އެބައިމީހުން ޙައްޤު ގޮތް ހޯދަން ބޭނުންވާތީއެއް ނޫނެވެ. އެބައިމީހުން ބޭނުންވަނީ އެބައިމީހުންގެ ހަވާ ނަފްސަށް ތަބަޢަވާށެވެ. ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންގެ މެދުގައި ޙުކުމްނުކުރައްވައި ދޫކޮށްލެއްވުމުގެ ސަބަބުން ކަލޭގެފާނާމެދު އެބައިމީހުންގެ ޢަދާވާތްތެރިކަން އިތުރުވިޔަސް، މާތް ﷲ އެބައިމީހުންގެ ނުބައިކަމުން ކަލޭގެފާނު ސަލާމަތްކުރައްވައި ރައްކާތެރިކުރައްވާނެއެވެ. އެބައިމީހުންނީ މާތް ﷲގެ ކިޔަމަންތެރިކަމުން ބޭރުވެފައިވާ އަނިޔާވެރި ފާޖިރުންނަށް ވިޔަސް، ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންގެ މެދުގައި ޙުކުމްކުރައްވާ ނަމަ ކަލޭގެފާނަށް މާތް ﷲ ބާވައިލެއްވި ޙައްޤު ގޮތަށް ޢަދުލުވެރިކަމާއެކު ޙުކުމްކުރައްވާށެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲ ޢަދުލުވެރިން ދެކެ ލޯބިވެވޮޑިގަންނަވައެވެ. އެބައިމީހުން ތައުރާތަށް އީމާންވާކަމަށް ދަޢުވާކޮށްފައި، ތައުރާތުގެ ޙުކުމަށް ފުރަގަސްދޭތީ، އެބައިމީހުންގެ އެ ޢަމަލަށް ރުހިވޮޑިނުގެން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ މިފަދައިންނެވެ.

އެއުރެންގެ އަތުގައި ތައުރާތު އޮވެ، އެ ތައުރާތުގައި اللَّه ގެ ޙުކުމް ވަނިކޮށް، އެއުރެން ކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުން ޙުކުމަކަށް އެދެނީ ކޮންފަދަޔަކުންހޭ؟ ދެން އެއަށްފަހު، އެއުރެން (އެ ޙުކުމަށް) ފުރަގަސްދެތެވެ. ފަހެ، އެއުރެން މުއުމިނުން ކަމުގައެއް ނުވެތެވެ. (43)

އެބައިމީހުން އެބޭކަލަކަށް އީމާންނުވާ ބޭކަލެއްގެ އަރިއަހަށް ޙުކުމްކުރެއްވުމަށް އެދިގެން އެބައިމީހުން އައުމީ ޙައިރާންވާފަދަ ކަމެއްކަން ހާމަކުރެއްވުމަށް ކުރައްވާފައިވާ ސުވާލެކެވެ. މާނައީ އެބައިމީހުންގެ އަތުގައި އޮތް ތައުރާތުގައި މާތް ﷲ ގެ ޙުކުމްފުޅު ފާޅުކަން ބޮޑުކޮށް ފެންނަން އޮތް އިރު، އެބައިމީހުން ކަލޭގެފާނުގެ އަރިއަހުން ޙުކުމަކަށް އެދެނީ ކިހިނަކުން ހެއްޔެވެ؟ އެ ފޮތް ދޫކޮށްލާފައި އެބައިމީހުން ކަލޭގެފާނުގެ އަރިއަހަށް އައީ ހެއްޔެވެ؟ އެކަމުން އެބައިމީހުން ބޭނުންވަނީ އެބައިމީހުންގެ ހަވާނަފްސާ އެއްގޮތަށް އެނބުރުން ނޫން އެހެން ކަމެއް ނޫނެވެ. ކަލޭގެފާނުގެ އަރިއަހުން އެބައިމީހުންނަށް އެކަން ލިބިއްޖެއްޔާ އެބައިމީހުން ޤަބޫލުކުރާނެއެވެ. އެހެން ނޫނީ، އެބައިމީހުންގެ ފޮތާ އެއްގޮތަށް ކަލޭގެފާނު ކުރައްވާ ޙުކުމް އެބައިމީހުން ޤަބޫލުނުކުރާނެއެވެ. ޙަޤީޤަތުގައި އެބައިމީހުން ތައުރާތަށްވެސް އަދި ޤުރްއާނަށްވެސް އީމާން ނުވެއެވެ. މިއީ ޖާހިލުކަމާއި، ނުކިޔަމަންތެރިކަމުގެ އިންތިހާއެވެ. ދެން، މާތް ﷲ މިވަނީ ކީރިތި ޤުރްއާން ފަދައިން ހިދާޔަތާއި ނޫރާ އެކު މޫސާ ﷺ ގެ މައްޗަށް އެކަލާނގެ ބާވައިލެއްވި ތައުރާތަށް ތަޢުރީފުކުރައްވާފައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ މިފަދައިންނެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތައުރާތު ބާވައިލެއްވީމެވެ. އޭގައި ތެދުމަގާއި، އަލިކަންވެއެވެ. ކިޔަމަންތެރިވެގެން ތިއްބެވި ނަބިއްޔުންނާއި، ރައްބާނީން (އެބަހީ: ޔަހޫދީންގެ އަޅުވެރިން) ނާއި، ޔަހޫދީންގެ ޢިލްމުވެރިން، އެފޮތުން ޔަހޫދީންގެ މައްޗަށް ޙުކުމްކުރައްވަތެވެ. (އެއީ) اللَّه ގެ ފޮތް ރައްކާތެރިކުރުމުގެ އަމާނާތް އެއުރެންނާ މަތިކުރައްވާފައި ވުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. އަދި އެއުރެންނީ، އެފޮތުގެ މައްޗަށް ތިބި ހެކިވެރިންނެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން މީސްތަކުންދެކެ ބިރުނުގަންނާށެވެ! ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް ބިރުގަންނާށެވެ! އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތަކަށް ކުޑަ އަގެއް ތިޔަބައިމީހުން ނުގަންނާށެވެ! اللَّه ބާވައިލެއްވި ޙުކުމުން ޙުކުމްނުކުރާމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެއުރެން އެއީ ހަމަ كافر ންނެވެ. (44)

ހަމަކަށަވަރުން ތައުރާތު ބާވައިލެއްވީ ތިމަންރަސްކަލާނގެއެވެ. އޭގައި، ތެދުމަގާއި މަގުފުރެދުން ވަކިކޮށްދޭ ފާޅުވެގެންވާ ހިދާޔަތާއި، އަލިގަދަ ނޫރު ވެއެވެ. އެ ފޮތުން ބަނީއިސްރާއީލުގެ ނަބީބޭކަލުން މާތް ﷲގެ ޙުކުމަށް ބޯލަނބައިގެން ތިބި ޔަހޫދީންނަށް ޙުކުމް ކުރައްވައެވެ. ނުކިޔަމަންތެރީންނަކަށް ނޫނެވެ. އަދި މާތް ﷲ އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ތައުރާތުގައި ބާވައިލެއްވި ޙުކުމްތަކާ ކުޅެ، ބަދަލުކޮށް، އޮޅުވާލައި ނުހެދުމަށް، އެބައިމީހުންގެ ކިބައިން ކަށަވަރުވެގެންވާ ޢަހުދު ހިއްޕަވާފައި، އެޢަހުދަށް ރައްކާތެރިވުމަށް އަމުރުކުރައްވާފައި ވާތީ، މާތް ﷲއަށް ތަޤްވާވެރިވެ، އެކަލާނގެއަށް ބިރުވެތިވާ، އެބައިމީހުންގެ އަޅުވެރިންނާއި ޢިލްމުވެރިން ވެސް އެފޮތާ އެއްގޮތަށް ޙުކުމްކުރެއެވެ. ﴿فَلَا تَخْشَوُا۟ ٱلنَّاسَ وَٱخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا۟ بِـَٔايَـٰتِى ثَمَنًا قَلِيلًا ۚ وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْكَـٰفِرُونَ﴾ މިތާނގައި މުޚާޠަބުކުރައްވަނީ ޔަހޫދީ އިސްވެރީންނަށާއި ޢިލްމުވެރިންނަށެވެ. މާނައީ އޭ ޔަހޫދީ ޢިލްމުވެރިންނޭވެ. ޙައްޤު ބަޔާންކުރުމުގައި ތިޔަބައިމީހުން އެއްވެސް ފަރާތަކަށް ބިރުނުގަންނާށެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އާޔަތްތައް މީސްތަކުންނަށް ހާމަނުކޮށް ފޮރުވާނަމަ ތިޔަބައިމީހުން މަތިވެރިވަންތަ ރަސްކަލާނގެއަށާއި، އެކަލާނގެ ޢަޛާބަށް ބިރުވެތިވާށެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތަކުގެ ބަދަލުގައި ރިޝްވަތާއި، ޢިއްޒަތާއި، އަގެއް ނެތް މުދާފަދަ، މިފަނާވަނިވި ދުނިޔޭގެ އަގެއް ނެތް ތަކެތި ނުހޯދާށެވެ. އަދި މާތް ﷲގެ ޢަދުލުވެރި ޝަރީޢަތާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުނުކުރި މީހާއީ މާތް ﷲގެ ދީނުން ބޭރުވެފައިވާ ކާފިރެކެވެ. މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވީ ޔަހޫދީންނާ ބެހޭ ގޮތުން ކަމުގައި ވިޔަސް، މާތް ﷲ ބާވައިލެއްވި ކީރިތި ޤުރްއާނާ އެއްގޮތަށް ޙުކުމްނުކުރާ މުސްލިމް ވެރިންވެސް މިއާޔަތުގައި ހިމެނެއެވެ. މިއާޔަތުގެ އަސަރު، ތަފްސީރު ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވާ ފަދައިން، މުއުމިނުންގެ ތެރެއިން އުރެދޭ މީހުންނަށް ވެސް ފޯރާނެއެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲގެ ޝަރީޢަތް އުނިކަމުގައި ދެކޭ ކޮންމެ މުސްލިމް ޙާކިމަކު އޭނާގެ އަމިއްލަ ނަފްސު އެހުށަހަޅަނީ މާތް ﷲގެ ޢަޛާބަށެވެ. އޭނާގެ ކަރުން އީމާންކަމުގެ ހާރު ނަގާފައި ވާތީއެވެ.

އެ ތައުރާތުގައި އެއުރެންގެ މައްޗަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ (ޤިޞާޞުގެ އުޞޫލު) ކަނޑައެޅުއްވީމެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ނަފްސަކަށް ނަފްސެކެވެ. ލޮލަކަށް ލޮލެކެވެ. ނޭފަތަކަށް ނޭފަތެކެވެ. ކަންފަތަކަށް ކަންފަތެކެވެ. ދަތަކަށް ދަތެކެވެ. ޒަޚަމްތަކަކީ ޤިޞާޞު ހުރި ކަމެކެވެ. ފަހެ، އެކަން މާފުކޮށްފި މީހާޔަށް އެއީ ކައްފާރާއެކެވެ. އަދި اللَّه ބާވައިލެއްވި ޙުކުމުން ޙުކުމް ނުކުރާމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެއުރެން އެއީ، ހަމަ އަނިޔާވެރިންނެވެ. (45)

ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތައުރާތުގައި ޔަހޫދީންގެ މައްޗަށް ފަރުޟުކުރެއްވީމެވެ. މީހަކު މަރައިފި މީހާ ޤިޞާޞު ހިފުމުގެ ގޮތުން މެރޭނެއެވެ. ފަހެ، މީހެއްގެ ފުރާނަ ނުޙައްޤުން ދުއްވާލައިފި މީހާ އަށް އޮތީ މަރެވެ. މީހެއްގެ ލޯ ހަލާކުކޮށްލި މީހެއްގެ ލޯ ހަލާކުކުރެވޭނެއެވެ. އަދި މީހެއްގެ ކަންފަތް ކެނޑި މީހާގެ ކަންފަތް ކެނޑޭނެއެވެ. ޒަޚަމްތަކަށް ވެސް ޤިޞާޞް ހިފޭނެއެވެ. އަނިޔާ ލިބުނު މީހާއަށް ލިބުނު އަނިޔާއާ އެއްވަރުގެ އަނިޔާއެއް އަނިޔާދިން މީހާއަށް ދެވޭގޮތަށެވެ. ތަފާތެއް ނެތި ހަމަހަމަވާ ގޮތަށެވެ. ބިންމަތީން، އަނިޔާވެރިކަމާއި، އަނެކުންގެ ޙައްޤަށް އަރައިގަތުން ނައްތާލުމަށްޓަކައެވެ. އަނިޔާވެރިވީ މީހާއަށް މާފުކޮށް އޭނާގެ ޙައްޤު ދޫކޮށްލުމަކީ މާފުކުރި މީހާއަށް ކައްފާރާއެކެވެ. މާނައަކީ މާތް ﷲ އޭނާގެ ފާފަ ފުއްސަވައިދެއްވާނެއެވެ. ﴿فَمَن تَصَدَّقَ بِهِ﴾ މި ބަސްފުޅުގައި މާފުކުރުން އެއީ ޞަދަޤާތެއްގެ ގޮތުގައި ސިފަކުރައްވާފައި ވަނީ މާފުކުރުމަށް އިތުރަށް ހިތްވަރުދެއްވުމުގެ ގޮތުންނެވެ. އަދި މިފަދައިން މާފުކުރުމަކީ ޞަދަޤާތްކޮށް އިޙްސާންތެރިވުން ފަދަ ކަމެއްކަން މީސްތަކުންނަށް އެންގެވުމަށެވެ. މާފުކުރާމީހާގެ މާފުކުރުމަށާއި، އިޙްސާންތިރިވުމަށް މާތް ﷲ ހެޔޮ ޖަޒާ ދެއްވާނެއެވެ. ދެން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿ وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّـٰلِمُونَ ﴾ މާނައީ އެބައިމީހުންނީ އަނިޔާވެރިކަމާ، ނުބައި ޢަމަލުގެ އަހުލުވެރީންނެވެ. އެބައިމީހުން މާތް ﷲގެ ޙުކުމް ޤަބޫލުނުކުރީތީއެވެ.

އަދި އެބޭކަލުންނާ ވިދިގެން ފަހަތުން މަރްޔަމުގެފާނުންގެ ދަރިކަލުން ޢީސާގެފާނު ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފޮނުއްވީމެވެ. އެކަލޭގެފާނުންގެ ކުރިން (ބާވައިލައްވާފައިވާ) ތައުރާތުގައިވާ ކަންތައް ތެދުކުރައްވަނިވި ބޭކަލެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް އިންޖީލު ދެއްވީމެވެ. އޭގައި ތެދުމަގާއި ނޫރު ވެއެވެ. އެއީ އޭގެކުރިން ބާވައިލައްވާފައިވާ ތައުރާތުގައިވާ ކަންތައް ތެދުކުރަނިވި ގޮތުގައެވެ. އަދި ތަޤްވާވެރިންނަށް ތެދުމަގާއި، ވަޢުޡެއް ކަމުގައެވެ. (46)

އަދި އެ ނަބީބޭކަލުންނާ ވިދިގެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ މަރްޔަމް ގެ ދަރިކަލުން ޢީސާ عليه السلام ނަބީކަމާއިގެން ފޮނުއްވީމެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނު ބަނީއިސްރާއީލުންގެ ގާތަށް ފޮނުއްވީ އެކަލޭގެފާނުގެ ކުރިން ބާވައިލެއްވި ތައުރާތު ތެދުކުރައްވަނިވި ބޭކަލެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް އިންޖީލު ދެއްވީމެވެ. ތައުރާތު ފަދައިން އޭގައި ތެދުމަގާއި ނޫރު ވެއެވެ. ޙައްޤު ފާޅުކުރުމަށާއި، ބާޠިލު ފޮހެލުމަށް އެފޮތުގެ ޙުކުމްތަކުން މަގުދައްކައެވެ. އަދި އިންޖީލާއި އޭގައިވާ ޙުކުމްތައް ތެދުކުރަނިވި، އެއީ މާތް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން އައިސްފައިވާ ފޮތެއްކަން ޤަބޫލުކުރަނިވި ގޮތުގައެވެ. އަދި އެފޮތަކީ އީމާންކަމާއި ތަޤްވާގެ އަހުލުވެރީންނަށް ހިދާޔަތާއި ނަސޭހަތެއް ކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލެއްވެވީމެވެ. ތަޤްވާވެރިން ޚާއްޞަގޮތެއްގައި ފާހަގަކުރެއްވީ މި ޙުކުމްތަކުން ފައިދާލިބިގަންނަ ބަޔަކީ އެބައިމީހުން ކަމުގައި ވާތީއެވެ. ﴿مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ﴾ މިހެން ދެ ފަހަރު އައިސްފައި އޮތަސް އާޔަތުގައި ތަކުރާރުވުމެއް ނެތެވެ. އެއީ، ފުރަތަމަ ތެދުކުރުން ޢީސާ عليه السلام އަށް ނިސްބަތްވެފައި، ދެވަނަ ތެދުކުރުން ނިސްބަތްވަނީ އިންޖީލަށް ކަމުގައި ވާތީއެވެ.

އިންޖީލުގެ އަހުލުވެރިން އެ އިންޖީލުގައި اللَّه ބާވައިލައްވާފައިވާ ޙުކުމުން ޙުކުމްކުރާހުށިކަމެވެ! އަދި اللَّه ބާވައިލެއްވި ޙުކުމުން ޙުކުމްނުކުރާމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެއުރެން އެއީ ހަމަ ފާސިޤުންނެވެ. (47)

މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތުން މަރްޔަމް عليها السلام ގެ ދަރިކަލުން ޢީސާ عليه السلام ގެންނެވި އިންޖީލުގައި ވާ ޙުކުމުން ޙުކުމްކުރުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ނަޞާރާއިންގެ މައްޗަށް ލާޒިމުކުރައްވައި، ވާޖިބުކުރެއްވީމެވެ. މާތް ﷲ ބާވައިލެއްވި ޙުކުމުން ޙުކުމް ނުކުރާ މީހުންނީ ކިޔަމަންތެރިކަމުން ބޭރުވެ، އުރެދިފައިވާ، ފާސިޤުންނެވެ. އެބައިމީހުން ފާސިޤުންނާއި، ކިޔަމަންތެރިކަމުން ބޭރުވެފައިވާ މީހުންނާއި، މާތް ﷲ ޙަރާމްކުރެއްވި ކަންކަމަށް އަރައިގަންނަމީހުންގެ ގޮތުގައި ސިފަކުރެއްވުމުން ކުރިން ގެންނަވާފައިވާ ސިފަތަކަށް އިތުރު ބާރެއް ލިބިގެން ދެއެވެ. މާތް ﷲ ވަނީ އެކަލާނގެ މުޤައްދަސް ޝަރީޢަތާ އެއްގޮތަށް ޙުކުމް ނުކުރި މީހުން، ކާފިރުން، އަނިޔާވެރިން އަދި ފާސިޤުންގެ ގޮތުގައި ސިފަކުރައްވާފައެވެ. އަދި ހުރިހާ ސިފަތަކެއްވެސް ގެންނަވާފައިވަނީ ޚާއްޞަކޮށް އެބައިމީހުންނަށް ނިސްބަތްވާ ގޮތަށެވެ. ﴿فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْكَـٰفِرُونَ﴾ ﴿فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّـٰلِمُونَ﴾ ﴿فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْفَـٰسِقُونَ﴾ މިއަށްވުރެ ބޮޑު އަބާއްޖަވެރިކަމެއް އޮންނާނެ ހެއްޔެވެ؟ މާތް ﷲ ގެ ޝަރީޢަތް ތަންފީޒުކުރުމަށް ދެކޮޅުހަދާ މީހާ ކާފިރަކަށް، އަނިޔާވެރިއަކަށް އަދި ފާސިޤަކަށް ވުމެވެ. ތައުރާތާއި އިންޖީލުގެ ވާހަކައަށް ފަހު މިއަންނަނީ ބާވައިލެއްވި ފޮތްތަކުގެ ނިމުން ކަމުގައިވާ ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ ވާހަކައެވެ.

އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙައްޤު ގޮތުގައި ކަލޭގެފާނަށް ފޮތް ބާވައިލެއްވީމެވެ. އޭގެކުރިން ބާވައިލެއްވި ފޮތްތަކުގައިވާ ތަކެތި ތެދުކުރަނިވި ގޮތުގައެވެ. އަދި އެފޮތްތަކުގެ މައްޗަށް ހެކިވަނިވި ފޮތެއް ކަމުގައެވެ. ފަހެ، اللَّه ބާވައިލައްވާފައިވާ ޙުކުމުން، އެއުރެންގެ މެދުގައި، ކަލޭގެފާނު ޙުކުމްކުރައްވާށެވެ! އަދި ކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް އައިސްފައިވާ ޙައްޤު ގޮތާ ޚިލާފަށް އެއުރެންގެ އެދުންތަކަށް ކަލޭގެފާނު ތަބަޢަވެވަޑައިނުގަންނަވާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ކޮންމެ ބަޔަކަށްމެ، ޝަރީޢަތަކާއި، ފާޅުވެގެންވާ މަގެއް، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލެއްވީމެވެ. އަދި اللَّه އިރާދަކުރެއްވިނަމަ، ތިޔަބައިމީހުން އެއް އުއްމަތެއް ކަމުގައި ލައްވައިފީސްކަން ކަށަވަރެވެ. އެހެނެއްކަމަކު (ތިޔަބައިމީހުން އުއްމަތްތަކަކަށް ބައިބައިކުރެއްވީ) ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވި ޝަރީޢަތްތަކާމެދު ތިޔަބައިމީހުން އިމްތިޙާނުކުރެއްވުމަށެވެ. ފަހެ، ހެޔޮކަންތަކަށް ތިޔަބައިމީހުން ވާދަކުރާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުން އެންމެން ރުޖޫޢަވުންއޮތީ، اللّه ގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. އޭރުން ތިޔަބައިމީހުން އެކަންކަމާމެދު ޚިލާފުވެ އުޅުނުކަންތަކުގެ ޚަބަރު ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެކަލާނގެ އަންގަވާނެތެވެ. (48)

އޭ މުޙައްމަދު ﷺ އެވެ! ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ މިމަތިވެރި ފޮތް ބާވައިލެއްވީ އެއްވެސް ޝައްކެއް ނުވާ ޢަދުލުވެރިކަމާ، ތެދުވެރިކަމާއެކުގައެވެ. އެފޮތަށްވުރެ ކުރިން ބާވާލެއްވިފައިވާ ފޮތްތައް ތެދުކުރާ، އެފޮތްތަކަށް އީމާންވެ، އެފޮތްތަކުގެ މައްޗަށް ވެރިކަންކުރާ، އެފޮތްތައް ޞައްޙަކަމަށް ހެކިދޭ، އެފޮތްތަކަށް ގެނެވިފައިވާ ބަދަލުކުރުމާ އޮޅުވާލުން ސާބިތުކޮށް، އެ ފޮތްތައް އޭގެ އަޞްލު ސާފުކަމަށް ރައްދުކުރާ، ޙައްޤު ދަމަހައްޓައި، ބާޠިލު ނައްތާލާ ފޮތެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެހެންކަމުން ކީރިތި ޤުރްއާނުގައި ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ބާވައިލެއްވި ޙައްޤަށް ކަލޭގެފާނު އަހުލުކިތާބީންގެ މެދުގައި ޙުކުމްކުރައްވާށެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ހަވާނަފްސު ދައްކާ ދަޅަތަކާ އެކުގައި ވަޑައިގެން ފާޅުވެގެންވާ ޙައްޤު ދޫނުކުރައްވާށެވެ. ކޮންމެ އުއްމަތަކަށްވެސް ތިމަން ރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންނަށް ޚާއްޞަ ޝަރީޢަތެއް ދެއްވައި، ދީނުގައި ކުރިއަށް ދިއުމަށް ސާފުވެ ބަޔާންވެގެންވާ މަގެއް ދެއްކެވީމެވެ. ޔަހޫދީންނަށް ޝަރީޢަތަކާއި މަގެކެވެ. ނަޞާރާއިންނަށް ޝަރީޢަތަކާއި މަގެކެވެ. ހަމަ އެފަދައިން މުސްލިމުންނަށް އެބައިމީހުންގެ ޝަރީޢަތާއި މަގެވެ. ޝަރީޢަތްތައް ތަފާތު ވަނީ އެއީ ގޮފިތަކަށް ވާތީއެވެ. ދީނަކީ އެއް ދީނެވެ. ﴿إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ﴾ (ހަމަ ކަށަވަރުން މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތުގައި ދީނަކީ އިސްލާމްދީނެވެ.) އެއީ އަޞްލާއި ޢަޤީދާކަމުގައި ވާތީއެވެ. އެއީ އެއް އުއްމަތުން އަނެއް އުއްމަތަށް ބަދަލުވާ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. މާތް ﷲ އިރާދަކުރެއްވިނަމަ، ޙުކުމްތަކުގައި އެއްވެސް ތަފާތެއް ނެތް، އެއްބަޔަކާ އަނެއް ބަޔަކާ މެދު އެއްވެސް ތަފާތެއް ނެތް، އެއް އުއްމަތެއް ކަމުގައި ލެއްވެވީހެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ޝަރީޢަތްތައް ތަފާތުކުރައްވާފައި ވަނީ، މާތް ﷲގެ ޙުކުމްތަކަށް އަޅުތަކުން ބޯލަނބާތޯ އެބައިމީހުން އިމްތިޙާނުކުރެއްވުމަށެވެ. އެހެންކަމުން، ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންތެރިވުމުގައި އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް ވާދަކުރާށެވެ. އަދި މާތް ﷲގެ ރުއްސެވުން ހޯދުމަށް ހެޔޮ ޢަމަލުކުރާށެވެ. އަދި މާތް ﷲގެ ޝަރީޢަތުގައި ހިފަހައްޓާށެވެ. އެހެނީ ތިޔަބައިމީހުން އެންމެން އެނބުރިދިއުންވަނީ ހަމަ މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. އޭރުން ތިޔަބައިމީހުން ދީނުގައި ތަފާތު ވީ ކަންކަމުގެ ވާހަކަ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ބަޔާންކޮށްދެއްވައި، ޙައްޤުގޮތުގައި ތިބި މީހުންނާއި، ބާޠިލުގޮތުގައި ތިބި މީހުން ވަކިކުރައްވައި ޢަދުލުވެރި ޖަޒާ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވާނެއެވެ.

އަދި اللَّه ބާވައިލައްވާފައިވާ ޙުކުމުން އެއުރެންގެ މެދުގައި ކަލޭގެފާނު ޙުކުމްކުރައްވާށެވެ! އަދި އެއުރެންގެ އަމިއްލަ އެދުންތަކަށް ކަލޭގެފާނު ތަބަޢަވެވަޑައި ނުގަންނަވާށެވެ! އަދި اللَّه، ކަލޭގެފާނަށް ބާވައިލެއްވި ބައެއް އާޔަތުން ކަލޭގެފާނު އެއްކިބާކޮށްފާނެކަމަށް އެއުރެންނާމެދު ރައްކާތެރިވެ ވަޑައިގަންނަވާށެވެ! ފަހެ، އެއުރެން ފުރަގަސްދީފިނަމަ، ކަލޭގެފާނު ދެނެވަޑައިގަންނަވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އިރާދަކުރައްވަނީ، އެއުރެންގެ ބައެއް ފާފަތަކުގެ ސަބަބުން، އެއުރެންނަށް ޢުޤޫބާތް ދެއްވުމަށެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން ގިނަމީހުންނީ ފާސިޤުންކަން ކަށަވަރެވެ. (49)

އަހުލުކިތާބީންގެ މެދުގައި ކީރިތި ޤުރްއާނުން ޙުކުމްކުރައްވާށެވެ! އެބައިމީހުން ކަލޭގެފާނަށް ގޮވައިލާ ކަންކަމުގައި އެބައިމީހުންގެ އެދުމަށް ތަބަޢަވެ ވަޑައިނުގަންނަވާށެވެ. އަދި އެބައިމީހުން މާތް ﷲ ގެ ޝަރީޢަތުން ކަލޭގެފާނު އެއްކިބާކޮށްފާނެ ކަމާ މެދު ސަމާލުވެވަޑައިގެން ހުންނަވާށެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުންނީ ފާޖިރު ކާފިރުންނެވެ. قال ابن عباس: إِنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْيَهُودِ مِنْهُم كَعْبُ بْنُ أُسَيْدٍ وعَبْدُ اللهِ بْنُ صُورِيَا وشَاسُ بْنُ قَيْسٍ قَالَ بَعْضُهُم لِبَعْضٍ: اذْهَبُوا بِنَا إِلَى مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلاَةُ وَالسَّلامُ لَعَلّنَا نَفْتِنُهُ عَنْ دِينِه، فَأَتَوْهُ فَقَالُوْا: يَا مُحَمَّدُ قَدْ عَرَفْتَ أَنَّا أحْبَارُ الْيَهُودِ وَأَشْرَافُهُم، وَأَنَّا إِن اتَّبَعْنَاكَ اتَّبَعَنَا الْيَهُودُ وَلَن يُخَالِفُونَا وَإِنَّ بَينَنَا وَبَينَ قَوْمٍ خُصُومَةٌ وَنُحَاكِمُهُم إِلَيْكَ، فَتَقْضِى لَنَا عَلَيْهِم وَنَحْنُ نُؤْمِنُ بِكَ وَنُصَدِّقُكَ، فَأَبَى ذَلِكَ رَسُولُ اللِه صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَأَنْزَلَ اللهُ تَعَالَى فِيْهِم - ﴿وَاحْذَرْهُمْ أَن يَفْتِنُوكَ عَن بَعْضِ مَا أَنزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ﴾  (كتاب أسباب النزول لعلي بن أحمد الواحدي النيسابوري، ص: 198) (އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ވިދާޅުވިއެވެ. ޔަހޫދީންގެ ތެރެއިން ކަޢުބު ބްނު އުސައިދާއި، ޢަބްދުﷲ ބްނު ޞޫރިޔާއާއި، ޝާސް ބްނު ޤައިސް ހިމެނޭ ޖަމާއަތެއްގެ ތެރެއިން ބަޔަކު ބުންޏެވެ. މުޙައްމަދު ﷺ ގެ އަރިއަހަށް ދަމާ ހިނގާށެވެ. އަހަރުމެންނަށް އެކަލޭގެފާނުގެ ދީނުން އެކަލޭގެފާނު ބޭރުކުރެވޭތޯއެވެ. ދެން އެބައިމީހުން އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް އައިސް ދެންނެވިއެވެ. އަހަރުމެން މިއީ ޔަހޫދީ އަޙްބާރުންކަމާއި، އެމީހުންގެ އަޝްރާފުން ކަމާއި، އަހަރުމެން ކަލޭގެފާނަށް ތަބަޢަވެއްޖެނަމަ، ހުރިހާ ޔަހޫދީން ކަލޭގެފާނަށް ތަބަޢަވާނެކަމާއި، އެމީހުން އަހަރުމެންނާ ދެކޮޅު ނަހަދާނެކަން ކަލޭގެފާނު ރަނގަޅަށް ދެނެވަޑައިގަންނަވާނެއެވެ. އަހަރުމެންނާ އަހަރުމެންގެ ޤައުމުގެ މީހުންނާ ދެމެދު އަރައިރުމެއް އުފެދިއްޖެއެވެ. އަހަރުމެން ކަލޭގެފާނުގެ އަރިއަހަށް އެކަމުގައި ޙުކުމްކޮށްދެއްވުން އެދިގެން އައުމުން ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނާ ދެކޮޅަށް އަހަރުމެންގެ ކޮޅަށް ޙުކުމްކޮށްދެއްވާށެވެ. އަހަރުމެން ކަލޭގެފާނަށް އީމާންވެ ކަލޭގެފާނު ތެދުކުރާހުށީމެވެ. ދެން، ރަސޫލުﷲ ﷺ އެބައިމީހުން މިހުށަހެޅި ކަމާ ދެކޮޅު ހެއްދެވިއެވެ. އެ ހިނދު މާތް ﷲ އެބައިމީހުންނާ ބެހޭގޮތުން ﴿وَاحْذَرْهُمْ أَن يَفْتِنُوكَ عَن بَعْضِ مَا أَنزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ﴾ މި އާޔަތް ބާވައިލެއްވިއެވެ. (އަސްބާބުއްނުޒޫލް، އަލްވާޙިދީ އައްނައިސާބޫރީ، ޞ: 198) ދެން، މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ މާތް ﷲ ބާވައިލެއްވި ޙުކުމަށް ދެކޮޅުހަދައި، އެހެން ޙުކުމަކަށް އެބައިމީހުން އެދޭނަމަ، އޭ ﷲގެ ރަސޫލާ ﷺއެވެ. ކަލޭގެފާނު ދެނެވަޑައިގަންނަވާށެވެ! މާތް ﷲއިރާދަކުރައްވަނީ އެބައިމީހުންގެ ބައެއް ޖަރީމާތަކަށް އެބައިމީހުންނަށް ޢުޤޫބާތް ދެއްވުމަށެވެ. މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން ގިނަ މީހުންނަކީ މާތް ﷲއަށް ނުކިޔަމަންތެރި، ޙައްޤާއި ޚިލާފު، ތެދުމަގު ގެއްލި މަގުފުރެދިފައިވާ މީހުންނެވެ.

ފަހެ، އެއުރެން އެދެނީ ޖާހިލީ ޒަމާނުގެ ޙުކުމް ހެއްޔެވެ؟ ޔަޤީންކުރާ ބަޔަކަށް اللَّه އަށްވުރެ ޙުކުމްކުރެއްވުމަށް މޮޅީ ފަހެ ކާކުހެއްޔެވެ؟ (50)

މިތާނގައި މިވަނީ ޔަހޫދީންގެ ޙާލާމެދު ޙައިރާންވެ، އެގޮތާ ނުރުހެން ޖެހޭކަން ބަޔާން ކުރައްވާފައެވެ. މާނައީ: އެބައިމީހުން ކަލޭގެފާނުގެ ޙުކުމަށް ފުރަގަސްދީ، މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތެއްގެ ޙުކުމަށް އެދެނީ ހެއްޔެވެ؟ އެބައިމީހުން ބޭނުންވަނީ ޖާހިލިއްޔަތުގެ ޙުކުމެވެ. އެބަހީ، ހަވާނަފްސު އެދޭ މޮޔަ ޙުކުމެވެ. ޙުކުމް ކުރުމުގައި މާތް ﷲއަށް ވުރެ ޢަދުލުވެރީ ކޮން ފަރާތެއް ހެއްޔެވެ؟ ޚަބަރުދީ ބަޔާންކުރުމުގައި އެކަލާނގެއަށް ވުރެ ތެދުވެރީ ކޮން ފަރާތެއް ހެއްޔެވެ؟ މާތް ﷲގެ ޙިކްމަތްވަންތަކަމާއި، މަތިވެރިވަންތަކަން ޔަޤީންކުރާ ބަޔަކަށެވެ. އަހުލުކިތާބީން ދީނަކީ ކުޅިވަރެއް ކަމުގައި ހެދިކަމާއި، ތައުރާތާއި އިންޖީލު ދޫކޮށްލައިފިކަން ބަޔާންކުރައްވައި، އެބައިމީހުންނީ ކާފިރުވެ މަގުފުރެދިފައިވާ ބައެއްކަން ކަނޑައެޅުއްވުމަށްފަހު ދެން މި އަންނަ އާޔަތްތަކުގައި ވަނީ އެބައިމީހުންނާ އެކުވެރިވެ، ގާތްކަން އުފައްދައި، އުޅުމުގެ ނުރައްކާތެރިކަން ބަޔާންކުރައްވާފައެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުންނީ މުއުމިނުންގެ އެންމެ ބޮޑު ޢަދުއްވުންނެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ މިފަދައިންނެވެ.

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން ޔަހޫދީންނާއި، ނަޞާރާއިން (އެއީ) އެކުވެރިން ކަމުގައި ނުބަލާށެވެ! އެއުރެންގެ ތެރެއިން އެއްބަޔަކީ އަނެއްބަޔެއްގެ އެކުވެރިންނެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އެއުރެން އެކުވެރިން ކަމުގައި ބަލައިފިމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، އެއީ، އެއުރެންގެ ތެރެއިންވާ މީހެކެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އަނިޔާވެރި ބަޔަކަށް اللَّه ތެދުމަގެއް ނުދައްކަވާނެތެވެ. (51)

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ޢަދުއްވުންކަމުގައިވާ ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިންނަކީ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ސިއްރުތައް އެބައިމީހުންނަށް ހާމަކުރާ، ދީނުގައި ތިޔަބައިމީހުން އަޚުންފަދައިން އެކުގައި އުޅޭ، އެކުވެރިންކަމުގައި ނަހަދާށެވެ. އެބައިމީހުން އެދެނީ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ގެއްލުން ދިނުމަށެވެ. އަދި ގަދައަޅައި މަސައްކަތްކުރަނީ ތިޔަބައިމީހުން ނައްތާލުމަށެވެ. މިއީ އެބައިމީހުންގެ ޙާލަތާއި ޙަޤީޤަތް ކަމުގައިވާއިރު، ތިޔަބައިމީހުން އެބައިމީހުންނާ ރަޙްމަތްތެރިކަން ބާއްވާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ ﴿بَعْضُهُمْ أَوْلِيَآءُ بَعْضٍ ۚ﴾ ކާފިރުކަމާއި މަގު ފުރެދުމުގައި އެބައިމީހުން އެކައްޗަކަށް ވެފައިވާތީ، އެބައިމީހުން ތިބެނީ މުސްލިމުންނާ ދެކޮޅަށް އެކަތިގަނޑަކަށެވެ. ކާފިރުކަމަކީ އެއް މިއްލަތެކެވެ. އެބައިމީހުންނަކީ އެކުވެރިންނާއި ރައްޓެހިން ކަމުގައި ބަލައިގަންނަ މީހާ އެބައިމީހުން ފަދައެވެ. މާތް ﷲގެ އަމުރަށް ނުކިޔަމަންތެރިވާ އަނިޔާވެރިޔާއަށް ހެޔޮކަމާއި، ކާމިޔާބީއަށް އެކަލާނގެ ތައުފީޤު ނުދެއްވާނެއެވެ.

ފަހެ، އެއުރެންގެ ހިތުގައި ބަލިމަޑުކަމެއް ހުންނަމީހުން (އެބަހީ: ޝައްކާއި ނިފާޤުގެ ބަލިހުންނަ މީހުން) އެއުރެންގެ އެކުވެރިކަން ލިބިގަތުމަށް އަވަސްވެގަންނާތީ، ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާނޫއެވެ. އެއުރެން ބުނެތެވެ. ތިމަންމެންނަށް މުޞީބާތެއް ޖެހިދާނެކަމަށް ތިމަންމެން ބިރުގަނެތެވެ. ފަހެ، اللَّه ފަތަޙައެއްވެސް ދެއްވައިފާނެތެވެ. ނުވަތަ އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން، އެހެން އަމުރުފުޅެއްވެސް އަތުވެދާނެތެވެ. ފަހެ، އެހާރުން އެއުރެންގެ ހިތްތަކުގައި ވަންހަނާކުރި ކަންތަކުގެ މައްޗަށް ހިތާމަކުރާ ބަޔަކު ކަމުގައި އެއުރެން ވާނެތެވެ. (52)

މުނާފިޤުކަމާއި މަގުފުރެދުމުގެ އަހުލުވެރިން، އެބައިމީހުންނާ އެކުވެރިކަން ބޭއްވުމަށް އަވަސްވެގަނެ، އަދި އެބަމީހުންނާ ގާތްވުމަށް ގަދައަޅައި މަސްކަތްކުރާތަން ކަލޭގެފާނަށް ފެނިވަޑައިގަންނަވާނެއެވެ. އެބައިމީހުން އެކަމަށް އުޒުރުދައްކާ ޙާލު ބުނާނެއެވެ. ދުނިޔޭގެ މުޞީބާތްތަކަށް އަހަރުމެން ބިރުގަނެއެވެ. މުސްލިމުންގެ މައްޗަށް ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިން ކާމިޔާބު ހޯދައިފާނެތީ އަހަރުމެން ބިރުގަނެއެވެ. އެބައިމީހުންނަށް ރައްދުދެއްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ މާތް ﷲ މުސްލިމުންނަށް މައްކާ ފަތަޙަކޮށްވެސް ދެއްވައިފާނެއެވެ. އެބައިމީހުންގެ ހިތްތަކަށް ބިރުވެރިކަން ވެއްދުން ނުވަތަ ޤަތުލުވުމާއި، ރަށުންބޭރުކޮށްލެވުން ފަދަ ކަމެއް އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ފޮނުއްވައި ދީނުގެ ޢަދުއްވުން ކަމުގައިވާ މުޝްރިކުންނާއި އެބައިމީހުންނާ ބައިވެރިވެގެން ތިބި ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިން ނެތިކުރައްވައިފާނެއެވެ. ފަހެ، އޭރުން މާތް ﷲގެ ޢަދުއްވުންނާ އެކުވެރިވެގެން އުޅެވުނީތީ ހިތާމަކުރާ ބަޔަކު ކަމުގައި މުނާފިޤުން ވާނެއެވެ.

އީމާންވި މީހުން ބުނާނެތެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެންތިބީ ތިޔަބައިމީހުންނާ އެކުގައިކަމަށް އެއުރެންނަށް ވެވުނުހައި ގަދައެއްކޮށް اللّه ގަންދީ ހުވާކުރި ބަޔަކީ މިއީހެއްޔެވެ؟ އެއުރެންގެ ޢަމަލުތައްވަނީ ބާޠިލުވެފައެވެ. ދެން އެއުރެން ގެއްލި ހަލާކުވެގެންވާ ބަޔަކު ކަމުގައި ވެއްޖައޫއެވެ. (53)

ތެދުވެރި މުއުމިނުން ޔަހޫދީންނާ މުޚާޠަބުކޮށް ބުނާނެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނާ އެކުގައި ތިބެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނަޞްރުދޭނެ ކަމަށް ވެވުނު އެންމެ ގަދައެއްކޮށް މާތް ﷲ ގަންދީ ހުވައިކުރި ތިޔަބަމީހުންގެ އެކުވެރިންނާއި އެހީތެރިންނަކީ މިއީހެއްޔެވެ؟ (އެބައިމީހުން އިޝާރާތް އެކުރަނީ ﴿لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ ....... وَإِن قُوتِلْتُمْ لَنَنصُرَنَّكُمْ﴾ (ތިޔަބައިމީހުން ރަށުން ބޭރުކޮށްލެވިއްޖެއްޔާ އަހަރުމެންވެސް ނުކުންނާނަމެވެ........ ތިޔަބައިމީހުންނާ ހަނގުރާމަކުރެވިއްޖެއްޔާ އަހަރުމެން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނަޞްރުދޭނަމެވެ.) ބުނި މުނާފިޤުންނަށެވެ.) އެބައިމީހުންގެ މުނާފިޤުކަމުގެ ސަބަބުން މާތް ﷲ އެބައިމީހުންގެ ޢަމަލުތައް ބާޠިލުކުރައްވާފައިވާތީ، އެބައިމީހުން ވަނީ ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތުގައި ގެއްލެނިވެގެންވާ މީހުން ކަމުގައެވެ.

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އެމީހެއްގެ ދީން ދޫކޮށް މުރުތައްދުވާމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، (އެއުރެންގެ ބަދަލުގައި) އެބަޔަކަށް އެކަލާނގެ ލޯބިވެވޮޑިގެންވާ، އަދި އެބަޔަކު އެކަލާނގެދެކެ ލޯބިވާ ބަޔަކު اللَّه ގެންނަވާނެތެވެ. އެއީ މުއުމިނުންގެ މައްޗަށް އޯގާވެރި، މަޑުމައިތިރި ބަޔެކެވެ ކާފިރުންގެ މައްޗަށް ގަދަފަދަ ޢިއްޒަތްތެރި ބަޔެކެވެ. اللَّه ގެ މަގުގައި އެއުރެން ޖިހާދުކުރާނެތެވެ. އަދި މަލާމާތްކުރާ މީހެއްގެ މަލާމާތަކަށް އެއުރެން ބިރެއް ނުގަންނާނެތެވެ. އެއީ اللَّه ގެ ފަޟްލުވަންތަކަމެވެ. އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް އެކަން ދެއްވަތެވެ. اللَّه އީ، ތަނަވަސްވަންތަ، މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (54)

މިއީ ދީން ދޫކޮށް މުރުތައްދު ނުވުމަށް މުއުމިނުންނަށް ދެއްވާފައިވާ އިންޒާރެކެވެ. އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! މާތް ﷲ އާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ ތެދުކޮށްގެން ތިބި މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ދީން ދޫކޮށް، އީމާންކަމުން ކާފިރުކަމަށް އެނބުރިދާމީހާ އަށް މާތް ﷲ އަށް ދެވޭނެ އެއްވެސް ގެއްލުމެއް ނެތެވެ. އޭނާ އެ ގެއްލުން ދެނީ އޭނާގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ބަދަލުގައި އެބައިމީހުނަށްވުރެ ހެޔޮލަފާ، ތެދުވެރި ގޮތުގައި އީމާންވާ، މާތް ﷲ ދެކެ ލޯބިވާ އަދި އެބަޔަކު ދެކެ މާތް ﷲ ލޯބިވެވޮޑިގެންވާ، ހިތްތިރި، މުއުމިމުންނަށް އޯގާތެރި، އަދި ކާފިރުންގެ މައްޗަށް ގަދަފަދަ ޢިއްޒަތެރި ބަޔަކު ގެންނަވާނެއެވެ. މާތް އަޞްޙާބުބޭކަލުންނާ މެދު މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿أَشِدَّاء عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاء بَيْنَهُمْ﴾ (ކާފިރުންގެ މައްޗަށް ގަދަފަދަ، އެބައިމީހުން އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް އޯގާތެރި ބައެކެވެ.) އެބައިމީހުން މާތް ﷲގެ ކަލިމަ މަތިވެރިކޮށް، އެކަލާނގެ ދީން ޢިއްޒަތްތެރި ކުރުމަށް ޖިހާދުކުރާނެއެވެ. އަދި މަލާމާތްކުރާ މީހެއްގެ މަލާމާތަށް އެބައިމީހުން އަޅާނުލާނެއެވެ. ދީން ވަރުގަދަ ވުމުގައި އެބައިމީހުން ފަރުބަދަތައް ފަދައެވެ. ހަނގުރާމައިގައި ސިންގާތަކެއް ފަދައެވެ. މިއީ، މާތް ﷲ އިރާދަކުރައްވާ ފަރާތަކަށް ދެއްވާ އެކަލާނގެ ފަޟްލުވަންތަކަމެވެ. މާތް ﷲއީ ފަޟްލުވަންތަކަމާއި އިޙްސާންތެރިކަން ތަނަވަސް، އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންގެ ތެރެއިން ފަޟްލުވަންތަކަން ޙައްޤުވާ މީހުން މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގަންނަވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ކާފިރުންނާއި އެކުވެރިކަން ބޭއްވުން މަނާކުރެއްވުމަށް ފަހު، ދެން މާތް ﷲ ގެންނަވާފައި މިވަނީ އެކުވެރިކަން ޙައްޤުވާ މީހުންގެ ވާހަކައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުންގެ އެހީތެރިޔަކީ اللَّه އެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ރަސޫލާއެވެ. އަދި އީމާންވެގެންތިބި މީހުންނެވެ. އެއުރެންނީ ޚުޝޫޢުގައިތިބެ ނަމާދުކޮށް، އަދި ޒަކާތްދޭ މީހުންނެވެ. (55)

ތިޔަބައިމީހުންގެ އެކުވެރިންނާއި އެހީތެރިންނަކީ ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިންނެއް ނޫނެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ އެހީތެރިއަކީ މާތް ﷲ އެވެ. ދެން އެކަލާނގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺއެވެ. ދެން ތިޔަބައިމީހުންގެ އެހީތެރިންނަކީ މާތް ﷲއަށް ބިރުވެތިވެ، އެކަލާނގެ މަތިވެރިވަންތަކަމުގެ ކުރިމަތީގައި ތަވާޟުޢުވެރިވާ ޙާލު، އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ނަމާދަށް ރައްކާތެރިވާ، އެބައިމީހުންގެ މުދަލުން ދިނުމަށް ފަރުޟުކުރައްވާފައިވާ ޒަކާތް ދޭ، ތިޔަބައިމީހުންގެ އަޚުންކަމުގައިވާ މުއުމިނުންނެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ޙަޤީޤީ އެކުވެރިންނާއި އެހީތެރިންނަކީ އެއީއެވެ.

اللَّه އާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލާއާއި، އީމާންވެގެންތިބި މީހުން އެއީ، އެހީތެރިންކަމުގައި ބަލައިފިމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، ގަދަވާނެ ބަޔަކީ ހަމަ اللَّه ގެ ޖަމާޢަތެވެ. (56)

މާތް ﷲ އަކީ އެހީތެރިއަކަށް ހަދައި، ރަސޫލުﷲ ﷺއާއި މުއުމިނުންނަކީ އެހީތެރިންނަށް ހެދި މީހާއީ މާތް ﷲގެ ޖަމާޢަތުގެ މީހެކެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އަބަދުވެސް އެންމެ ގަދަވާނެ ބަޔަކީ މާތް ﷲގެ ޖަމާޢަތެވެ. ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިންނަކީ އެކުވެރީން ކަމުގައި ހަދާ މީހުންނަކީ ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ޖަމާޢަތުގެ މީހުން ނޫންކަމާއި، ޝައިތާނާގެ ޖަމާޢަތުގެ މީހުންކަން މިއާޔަތުން ނުސީދާކޮށް އެނގެއެވެ. ދެން އައިސްފައި މިވަނީ މާތް ﷲގެ ހުރިހާ ޢަދުއްވުންނާ (ޔަހޫދީންނާއި، ނަޞާރާއިންނާއި، މުނާފިޤުންނާއި، މުޝްރިކުންނާ) އެކުވެރިކަން ނުބޭއްވުމަށް ދެއްވާފައިވާ އިންޒާރެވެ.

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ކުރިން ފޮތް ލިބުނު މީހުންގެ ތެރެއިން ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީނަކީ ފުރައްސާރައެއް ކަމުގައްޔާއި، ކުޅިވަރެއް ކަމުގައި ހަދައިގެން އުޅުނު މީހުންނާއި، ކާފިރުން އެއީ، އެހީތެރިން ކަމުގައި ނުހަދާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުންނީ، މުއުމިނުން ކަމުގައިވާނަމަ اللَّه އަށް ތަޤްވާވެރިވާށެވެ! (57)

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! މާތް ﷲގެ ޢަދުއްވުން ކަމުގައިވާ، އަމިއްލައަށް ފޮތްތައް ބަދަލުކޮށް އޮޅުވައިލި ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިންނާއި، ބުދަށް އަޅުކަންކުރާ ކާފިރުންނާއި، އިސްލާމްދީނަށް މަލާމާތްކޮށް ފުރައްސާރަކުރާ މުނާފިޤުންނަކީ ގާތް އެކުވެރި، އެހީތެރިންކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން ނުހަދާށެވެ. އެހެނީ، މިއެންމެންނަކީ ވެސް ތިޔަބައިމީހުންގެ ޢަދުއްވުންނެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ޙައްޤުގޮތުގައި މުއުމިނުން ކަމުގައި ވަނީނަމަ މާތް ﷲއަށް ބިރުވެތިވާށެވެ.

އަދި ތިޔަބައިމީހުން ނަމާދަށް ގޮވައިފިނަމަ އެކަމަކީ ފުރައްސާރައެއް ކަމުގައްޔާއި، ކުޅިވަރެއް ކަމުގައި އެއުރެން ހަދަތެވެ. އެއީ، އެއުރެންނަކީ ހަމަކަށަވަރުންވެސް ނުވިސްނޭބަޔަކު ކަމުގައިވާތީއެވެ. (58)

ތިޔަބައިމީހުން ބަންގި ގޮވައި، ނަމާދަށް ދާން ގޮވައިފިނަމަ، ތިޔަބައިމީހުންނަށާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ނަމާދަށާއި އަޅުކަމަށް އެބައިމީހުން މަލާމާތްކޮށް، އެކަން ކުޅިވަރަކަށް ހަދައެވެ. އެއީ އެބައިމީހުންނީ ނުވިސްނޭ ބަޔަކަށް ވާތީއެވެ. އަދި ﷲ ގެ ދީނަށް ފުރައްސާރަކުރުމުން އެބައިމީހުން ދުރުކުރާނޭ އީމާންކަމެއް އެބައިމީހުންގެ ކިބައިގައި ނެތީމައެވެ. މިއިލާހީ އިރްޝާދާއެކު، މަގުފުރެދުމުގެ އަހުލުވެރިން މުއުމިނުންގެ ތެރެއަށް ވަންނަން ބޭނުންކުރި ބާގަނޑު މިވަނީ ބަންދުވެގެން ގޮސްފައެވެ. ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ޖަމާޢަތާއި، ޝައިޠާނާގެ އެހީތެރިންނާ ގުޅުންކެނޑިގެން ދިޔައީއެވެ. ދެން އެއްދީނެއްގެ އަހުލުވެރިން ކަމުގައިވާ މުއުމިނުންގެ މެދުގައި މެނުވީ ރަޙްމަތްތެރިކަމެއްވެސް، ކުލުނެއްވެސް، އެއްބަނޑު އެއްބަފާކަމެއް ވެސް، ލޯތްބެއްވެސް ނުއޮންނާނެއެވެ. ދެން ބާކީ ތިބި އެންމެންނަކީ ޝައިޠާނާގެ ޖަމާޢަތުގެ މީހުންނެވެ. ކާފިރު އެންމެންނަކީ އެއް މިއްލަތެއްގެ ބައެކެވެ. އަހުލުކިތާބީންނާ ގުޅުންބޭއްވުމުން އެއްކިބާވާންޖެހޭ ސަބަބު އިތުރަށް ބަޔާންކުރައްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ މިފަދައިންނެވެ.

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އޭ ފޮތުގެ އަހުލުވެރިންނޭވެ! اللَّه ތިމަންމެންނަށް ބާވައިލެއްވި ފޮތަށާއި، ކުރިން ބާވައިލެއްވި ފޮތްތަކަށް ތިމަންމެން އީމާންވާ ކަމާއި، ތިޔަބައިމީހުންކުރެ ގިނަމީހުންނަކީ ފާސިޤުން ކަމުގައިވާކަން ފިޔަވައި އެހެންކަމަކާ ތިމަންމެންދެކެ ތިޔަބައިމީހުން ރުޅިއަރައި އިންކާރު ކުރަމުހެއްޔެވެ؟ (59)

އޭ ރަސޫލާ ﷺ އެވެ! ދީނަށް ފުރައްސާރަކުރާ ފާޖިރުންނަށް ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އޭ ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިންނެވެ! ތިޔަބައިމީހުން އަހަރުމެންނަށް ނަފްރަތު ތިޔަ ކުރަނީ އަހަރުމެން މާތް ﷲއަށާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލުން ގެންނެވި ތަކެއްޗަށް އީމާންވުންނޫން ދެން ކޮންކަމަކާ ހެދިހެއްޔެވެ؟ ތިޔަބައިމީހުން އަހަރުމެންނަށް ނަފްރަތުކޮށް ޢައިބުކިޔަން ޖެހޭ އެހެން ކަމެއް އެބަ އޮތް ހެއްޔެވެ؟ އެކަމަކީ ޙަޤީޤަތުގައި ޢައިބު ކިޔައި މަލާމާތްކުރަން ޖެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ފަޚުރުވެރިވާން ޖެހޭ ކަމެކެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ގިނަ މީހުންނަކީ ކިޔަމަންތެރިކަމުން ބޭރުވެފައި ތިބި ފާސިޤުންނެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އަހަރުމެންނަށް މަލާމާތްކޮށް ފުރައްސާރަކުރަނީ އެހެންވެގެންނެވެ.

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! اللَّه ގެ ޙަޟްރަތުގައި ޖަޒާދެއްވުމުގެ ގޮތުން އެއަށްވުރެ ނުބައިބަޔެއްގެ ވާހަކަ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ތިމަންކަލޭގެފާނު އަންގަވައި ދެއްވަންހެއްޔެވެ؟ އެއުރެންނީ، اللَّه އެބަޔަކަށް ލަޢުނަތް ލައްވައި، އަދި އެބަޔެއްގެ މައްޗަށް ކޯފާލައްވައި އެބަޔެއްގެ ތެރެއިން ބަޔަކު ރާމާމަކުނުކަމުގައްޔާއި، އޫރުކަމުގައި ލައްވައި، އަދި އަނެއްބަޔަކު ޝައިޠާނާއަށް އަޅުކަންކުރާ މީހުން ކަމުގައިލެއްވި މީހުންނެވެ. އެއުރެންނީ (ޤިޔާމަތް ދުވަހުން) ތިބޭނެ ތަނުގެގޮތުން ނުބައިކަން ބޮޑުވެގެންވާ ބަޔެކެވެ. އަދި ހަމަ މަގުން އެއްކިބާވެ މަގުފުރެދުން ބޮޑު ބަޔެކެވެ. (60)

އަހަރުމެން މާތް ﷲ އަށް އީމާންވެ އެކަލާނގެ ރަސޫލުބޭކަލުން ތެދުކުރީތީ ތިޔަބައިމީހުން ތިޔަ ޢައިބު ކިޔަނީ، މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތުގައި ޖަޒާއާއި ޘަވާބުގެ ގޮތުން މާ ނުބައި ކަމެއްގެ ވާހަކަ ތިމަންކަލޭގެފާނު ބުނެދެއްވަން ހެއްޔެވެ؟ ޢުޤޫބާތަށް ޘަވާބޭ ކިއުއްވާފައިވަނީ އެބައިމީހުންނަށް މަލާމާތްކުރެއްވުމަށެވެ. އެ ޘަވާބަކީ މާތް ﷲގެ ލަޢުނަތާއި، ކޯފާއެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ރާމާމަކުނަށާއި އޫރަށް ބަދަލުކުރައްވައި، އެބައިމީހުންނީ ޝައިޠާނާގެ އަޅުންކަމުގައި ހެއްދެވުމެވެ. މިނުބައި ސިފަތަކުން ސިފަ ލިބިގެންވާ މަލްޢޫނުންނަކީ ތެދުމަގާއި މާދުރު، އާޚިރަތް ދުވަހު ދަރަޖައިގެ ގޮތުން މާ ނުބައި މީހުންނެވެ.

އަދި އެއުރެން (އެބަހީ: ޔަހޫދީންގެ ތެރެއިން މުނާފިޤުން) ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް އަތުވެއްޖެނަމަ، ތިމަންމެން އީމާންވެއްޖައީމުއޭ ބުނެތެވެ. އޭރު އެއުރެން (ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއަށް) ވަދެ އެތިބީ ކާފިރުކަމާއިގެންނެވެ. އަދި އެއުރެން ނުކުމެގެން ދިޔައީވެސް އެ ކާފިރުކަމާއިގެންނެވެ. އެއުރެން ވަންހަނާކޮށް އުޅުނުކަންތައް، اللَّه ދެނެވޮޑިގަތުން ބޮޑެވެ. (61)

މިއާޔަތުގައި މިވަނީ ޔަހޫދީންގެ ތެރޭގައި ތިބި މުނާފިޤުންގެ ވާހަކައެވެ. މާނައީ ތިޔަބައިމީހުގެ ގާތަށް އަތުވެއްޖެނަމަ އެބައިމީހުން އީމާންކަން ފާޅުކުރެއެވެ. އޭރު އެބައިމީހުން ވަދެ ތިބީވެސް ކާފިރުކަމާއިގެންނެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ނުކުމެގެން ދިޔައީވެސް ކާފިރުކަމާއިގެންނެވެ. އެބައިމީހުންނަށް ނަސޭހަތަކުންވެސް އިންޒާރަކުންވެސް ކުރި ފައިދާއެއް ނެތެވެ. އެބައިމީހުން ހިތުތެރޭގައި ފޮރުވައިގެން ތިބި މުނާފިޤުކަމާއި، ކާފިރުކަން މާތް ﷲ މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެން ވެއެވެ.

އަދި އޭގެތެރެއިން ގިނަމީހުން ފާފަވެރިވުމާއި، ދެކޮޅުވެރިވުމާއި، ޙަރާމް މުދާ ކެއުމަށް އަވަސްވެގަންނަތަން، ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާނޫއެވެ. އެއުރެން ކޮށްއުޅުނު ޢަމަލުތަކުގެ ނުބައިކަމާއެވެ! (62)

އަދި ޔަހޫދީންގެ ތެރެއިން ގިނަމީހުން އަނިޔާވެރިވުމާއި، ފާފަވެރިވުމާއި، ޙަރާމް ތަކެއްޗާއި ރިޝްވަތު ކެއުމަށް އަވަސްވެގަންނަ ތަން ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާނެއެވެ. އެބައިމީހުންގެ ހުތުރު ޢަމަލުތަކުގެ ނުބައިކަމާއެވެ.

ޙަރާމް މުދާކެއުން ޔަހޫދީންގެ އަޅުވެރިންނާއި، ޢިލްމުވެރިން އެއުރެންނަށް މަނާކުރާނޭނަމަ ކޮންފަދަހެއްޔެވެ! އެއުރެން ކުރަމުންގެންދިޔަ ކަންތަކުގެ ނުބައިކަމާއެވެ! (63)

މިތާނގައި لولا (ކުރާނެނަމައޭ) އައިސްފައި ވަނީ هلاَّ (ކުރަންވީ ނޫންހެއްޔެވެ؟) ގެ މާނައިގައެވެ. މާނައީ: އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ދީންވެރިންނާއި، ޢިލްމުވެރިން އެބައިމީހުން ފާފަވެރިވުމާއި، ޙަރާމް ތަކެއްޗާއި ރިޝްވަތުކެއުން މަނާކުރަންވީ ނޫންހެއްޔެވެ؟ މިއީ އެބައިމީހުން އެކަމަށް އެއްޗެކޭ ނުބުނެ، ނުބައިކަންތައް ނަހީކުރުން ދޫކޮށްލައިގެން ތިބޭތީ އެކަމާ ރުހިވޮޑިނުގަތުމުގެ ބަސްފުޅެކެވެ. ދެން މިއަންނަނީ ޔަހޫދީންގެ މާ ނުބައިކަން ބޮޑު ޖަރީމާއެއްގެ ވާހަކައެވެ. އެއީ، އިލާހީ ޒާތުފުޅުގެ މައްޗަށް ދަހިވެތިކަމުގެ ތުހުމަތު ކުރުމެވެ. ފަހެ، ޔަހޫދީން ވަނީ މާތް ﷲ ދަހިވެތިވެވޮޑިގަންނަވާ ކަމަށާއި، އަޅުތަކުންނަށް ރިޒުޤުނުދެއްވައި ހިފަހައްޓަވާ ކަމަށާއި، އެކަލާނގެ ދީލަތިވަންތަ ނަމަ އެބައިމީހުންނަށް ތަނަވަސްކަމާއި މުދާ ބޭނުންވަރަކަށް ދެއްވީސްކަމަށް ދަޢުވާކޮށްފައެވެ.

ޔަހޫދީން ބުނޫއެވެ. اللَّه ގެ އަތްޕުޅުވަނީ ބަންދުވެގެންނެވެ. (ޔަހޫދީން މިހެންބުނީ اللَّه އަށް ދަހިކަން ނިސްބަތްކުރުމުގެ ގޮތުންނެވެ.) އެއުރެންގެ އަތްތައް ބަންދުވާށިއެވެ! އަދި އެއުރެން އެހެން ބުނުމުގެ ސަބަބުން އެއުރެންނަށް ލަޢުނަތް ލެއްވިއެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! އެކަލާނގެ ޔަދުޤުދުރަތްފުޅުވަނީ ހުޅުވި ތަނަވަސްވެގެންނެވެ. އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ފަދަޔަކުން ހޭދަކުރައްވަތެވެ. ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ކަލޭގެފާނަށް ބާވައިލެއްވި ތަކެތި އޭގެތެރެއިން ގިނަމީހުންގައި ދެކޮޅުވެރިކަމާއި، ކާފިރުކަން އިތުރުކުރާނެކަން ކަށަވަރެވެ. އަދި ޤިޔާމަތަށް ދާނދެން ޢަދާވާތްތެރިކަމާއި، ރުޅިވެރިކަން އެއުރެންގެ މެދުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލެއްވީމެވެ. އެއުރެން ހަނގުރާމައަށް އަލިފާންގަނޑެއް ރޯކޮށްފި ކޮންމެހިނދެއްގައި، اللَّه އެ އަލިފާންގަނޑު ނިއްވަވަތެވެ. އަދި ބިމުގައި ފަސާދަކުރުމުގެ ގޮތުން އެއުރެން މަސައްކަތް ކުރެތެވެ. ފަހެ، ފަސާދަކުރާ މީހުންދެކެ اللَّه ލޯބިވެވޮޑިގެނެއް ނުވެތެވެ. (64)

ލަޢުނަތްލެއްވި ޔަހޫދީން ބުންޏެވެ. މާތް ﷲ ދަހިވެތިވެވޮޑިގެން، ނުދެއްވައި ހިފަހައްޓަވަނީއެވެ. އަދި ތިމަންމެންނަށް ރިޒުޤު ތަނަވަސްކޮށް ނުދެއްވައެވެ. ﴿غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ﴾ އެބައިމީހުންގެ އަތްތައް ބަންދުވާށިއެވެ! މިއީ، އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ދަހިވެތިކަމާއި، ފަޤީރުކަމަށް ކުރައްވާފައިވާ ދުޢާއެކެވެ. އެބައިމީހުންގެ މި ނުބައިކަން ބޮޑު ވާހަކައިގެ ސަބަބުން އެބައިމީހުން މާތް ﷲގެ ރަޙްމަތުން ބޭރުކުރައްވައި، އެބައިމީހުންނަށް ލަޢުނަތް ލެއްވިއެވެ. ކަން އޮތީ އެބައިމީހުން ދަޢުވާކުރި ގޮތަކަށް ނޫނެވެ. އެކަލާނގެއީ އެންމެ ދީލަތިވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެކަލާނގެ ޙިކްމަތާއި މަޞްލަޙަތާ އެއްގޮތަށް، އަޅުތަކުންގެ މައްޗަށް އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ފަދަޔަކުން ހޭދަކުރައްވައެވެ. ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި މިޤުރްއާން އެބައިމީހުންގެ ކާފިރުކަމުގެ މައްޗަށް ކާފިރުކަން އަދި މަގުފުރެދުމުގެ މައްޗަށް މަގުފުރެދުން އިތުރުކުރާނެކަން ކަށަވަރެވެ. އެހެނީ، އާޔަތެއް ބާވައިލައްވާ ކޮންމެ ފަހަރަކު އެއަށް އެބައިމީހުން ކާފިރުވެއެވެ. މިކަމުން އެބައިމީހުންގެ ކާފިރުކަމާއި ފާޖިރުކަން ވަނީ އިތުރެވެ. މިއާޔަތުގައި މިވަނީ އެބައިމީހުން ރަސޫލާ ﷺ ދޮގުކުރާތީ އެކަލޭގެފާނު ހިތްޕުޅު ހަމަޖައްސަވައި ދެއްވާފައެވެ. ޔަހޫދީންގެ ކާފިރުކަމާއި ފާޖިރުކަމުގެ ސަބަބުން އެބައިމީހުންގެ މެދުގައި ޢަދާވާތްތެރިކަމާއި، އެއް ބަޔަކު އަނެއް ބަޔަކަށް ރުޅިވެރިކަން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލެއްވެވީމެވެ. އެބައިމީހުންގެ މެދުގައި ބައިބައިވުން އުފެދި އެބައިމީހުންގެ ހިތްތައްވަނީ ބައިބައިވެފައެވެ. އެބައިމީހުންގެ މެދުގައި ރުޅިވެރިކަމާއި ޢަދާވާތްތެރިކަން ޤިޔާމަތާ ޖެހެންދެން އޮންނާނެއެވެ. އެބައިމީހުން ރަސޫލުﷲ ﷺ އާ ދެކޮޅަށް ހަނގުރާމައިގެ އަލިފާންގަނޑެއް ރޯކުރި ކޮންމެ ފަހަރަކު މާތް ﷲ އެ އަލިފާންގަނޑު ނިއްވަވައެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ މަކަރުވެރި ރޭވުން އެބައިމީހުންނަށް ރައްދުކުރައްވައެވެ. ހަނގުރާމައިގެ ހުޅުގަނޑު ރޯކޮށް މީސްތަކުންގެ މެދުގައި ފިތުނަ އުފައްދަން އެބައިމީހުން މަސައްކަތް ކުރަނީ، އެއީ އެބައިމީހުންގެ ޠަބީޢަތް ކަމުގައި ވާތީއެވެ. އެހެނީ، ކަށިޖެހުމަކީ ނަގުލަންދާށީގެ ޠަބީޢަތެވެ. ފަސާދަކުރަން އުޅޭ މީހުން ދެކެ މާތް ﷲލޯބިވެވޮޑިނުގަންނަވައެވެ.އެކަލާނގެ އެކަމަށް ރުހިވޮޑިނުގަންނަވައެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، ފޮތުގެ އަލުވެވެރިން އީމާންވެ، ތަޤްވާވެރިވީނަމަ، އެއުރެންގެ ކުށްތައް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެންގެ ކިބައިން ފުއްސެވީމުހެވެ. އަދި ނިޢުމަތުގެ ސުވަރުގެތަކަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެން ވެއްދެވީމުހެވެ. (65)

ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިން ޙައްޤު ގޮތުގައި މާތް ﷲއަށާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ އަށް އީމާންވެ، މާތް ﷲ ޙަރާމްކުރައްވާފައިވާ ކަންކަމަށް އަރައިގަތުމަށް ބިރުވެތިވެ އެކަންކަމުން ދުރުވިނަމަ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުން ކުޅަ ފާފަތައް ފުއްސަވައި، ދާއިމީ ނިޢުމަތުގެ ސުވަރުގެއަށް އެބައިމީހުން ވެއްދެވީމުހެވެ.

އަދި އެއުރެން ތައުރާތާއި، އިންޖީލާއި، އެއުރެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން އެއުރެންނަށް ބާވައިލެއްވި ފޮތުގެ (އެބަހީ: ޤުރްއާނުގެ) ޙުކުމް ޤާއިމްކުރިނަމަ، އެއުރެންގެ މަތިންނާއި، އެއުރެންގެ ފައިދަށުން އެއުރެންނަށް ރިޒުޤު ލިބުނީހެވެ. އެއުރެންގެ ތެރެއިން މެދުމިން ބަޔަކުވެސް ވެއެވެ. ނަމަވެސް އޭގެތެރެއިން ގިނަމީހުން ކުޅަ ޢަމަލުތައް ހާދަހާ ނުބައިވެގެންވެއެވެ. (66)

އަދި އެބައިމީހުން މާތް ﷲ އަމުރުކުރެއްވި ގޮތުގެ މަތީގައި ދެމިތިބެ، ތައުރާތާއި އިންޖީލުގައި ވާގޮތަށް ޢަމަލުކޮށް، (އޭގެ ތެރޭގައި އެންމެ ފަހުގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ގެ ރަސޫލުކަން ޤަބޫލުކުރުން ވެސް ހިމެނޭ) ކީރިތި ޤުރްއާނަށް އީމާންވިނަމަ، މާތް ﷲއެބައިމީހުންނަށް ރިޒުޤު ތަނަވަސްކޮށްދެއްވައި، އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އުޑުން ބަރަކާތް އޮއްސެވީހެވެ. އެބައިމީހުންގެ ތެރޭގައި ދީނުގެ ކަންކަމުގައި، ހަރުކަށިވުމެއްވެސް، ފަރުވާކުޑަކުރުމެއްވެސް ނެތް، މެދުމިނުގެ ބަޔަކު ވެއެވެ. އެއީ ރަސޫލާ ﷺ އަށް އީމާންވި މީހުންނެވެ. ނަމަވެސް އޭގެ ތެރެއިން ގިނަ މީހުންނީ ނުބައި ފާޖިރުންނެވެ. އެބައިމީހުން ޙައްޤު އޮޅުވާލައި އެއަށް ފުރަގަސްދިނީތީއެވެ، އެއީ، އެބައިމީހުންގެ ތެރޭގައި ފަހުން ތިބި ތަޢައްޞުބުން ފުރިގެންވާ މީހުންނެވެ. ތަޤްވާވެރިވުމަކީ ރިޒުޤު ތަނަވަސްވާ ކަމެއްކަން މިއާޔަތުން އެނގިގެން ދެއެވެ.

އޭ ރަސޫލާއެވެ! ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ކަލޭގެފާނަށް ބާވައިލެއްވި އާޔަތްތައް ކަލޭގެފާނު އިއްވަވާށެވެ! އަދި ކަލޭގެފާނު އެކަން ނުކުރެއްވިނަމަ، ކަލޭގެފާނު އެކަލާނގެ ރިސާލަތު އިއްވެވިކަމަކަށް ނުވާނެއެވެ. އަދި اللَّه މީސްތަކުންގެ ކިބައިން ކަލޭގެފާނު ރައްކާތެރި ކުރައްވާނެތެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ކާފިރުވި މީސްތަކުންނަށް اللَّه ތެދުމަގެއް ނުދައްކަވާނެތެވެ. (67)

އަޞްލު ނަންފުޅުގެ ބަދަލުގައި ރަސޫލުކަމަށް ނިސްބަތްކުރައްވައި މުޚާޠަބުކުރައްވާފައި އެވަނީ، މާތްކުރެއްވުމުގެ ގޮތުންނެވެ. މާނައީ އޭ މުޙައްމަދު ﷺ އެވެ! ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނަށް ބާވައިލެއްވި ތަކެތި ފުރިހަމައަށް މީސްތަކުންނަށް ފޯރުކޮށްދެއްވާށެވެ. ކަލޭގެފާނު އެއްވެސް އެއްޗެއް ވަންހަނާކުރައްވައިފިނަމަ، އަމާނާތް އަދާ ކުރެއްވުނީ ކަމުގައި ނުވާނެއެވެ. ކަލޭގެފާނަށް ގެއްލުމެއް ދީފާނެކަމަށް އެއްވެސް ކާފިރަކު ދެކެ ކަލޭގެފާނު ބިރުފުޅުގެންވަޑައިނުގަންނަވާށެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުންގެ ނުބައިކަމުން މާތް ﷲ ކަލޭގެފާނު ސަލާމަތްކުރައްވާނެއެވެ. عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُحْرَسُ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ:‏ ‏﴿‏وَٱللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ ٱلنَّاسِ ۗ﴾ فَأَخْرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأْسَهُ مِنَ الْقُبَّةِ فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ انْصَرِفُوا فَقَدْ عَصَمَنِي اللَّهُ ‏"‏‏.‏ (جامع الترمذي، كتاب تفسير القرآن عن رسول الله صلى الله عليه وسلم) ޢާއިޝާ رضي الله عنها ގެ އަރިއަހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަމަނާ ވިދާޅުވިއެވެ. ‏﴿‏وَٱللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ ٱلنَّاسِ ۗ﴾ މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވެންދެން ރަސޫލުﷲ ﷺ ހިމާޔަތްކުރުމަށް ރޭގަނޑު ފާރަވެރިން ތިބެއެވެ. ދެން އިތުރު އެކަލޭގެފާނު، އެކަލޭގެފާނުގެ އިސްތަށިފުޅު ކުޑަދޮރުކޮޅުން ބޭރަށް ނެރުއްވާފައި ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން ދާށެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲ ތިމަންކަލޭގެފާނު ޙިމާޔަތް ކުރައްވައިފިއެވެ.) (ޖާމިޢުއް ތިރްމިޛީ، ޙަދީޘު: 3046) މާތް ﷲ ކާފިރުވީ މީހުންނަށް ހެޔޮކަމާއި، ބާއްޖަވެރިކަމަށް މަގުނުދައްކަވާނެއެވެ.

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އޭ ފޮތުގެ އަހުލުވެރިންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން ތައުރާތާއި، އިންޖީލާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ބާވައިލެއްވިފޮތުގެ (އެބަހީ: ޤުރްއާނުގެ) ޙުކުމް ޤާއިމްކޮށްފުމަށްދާނދެން ތިޔަބައިމީހުން ތެދުމަގެއްގައި ތިބިބަޔަކު ކަމުގައި ނުވަމުއެވެ. ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ކަލޭގެފާނަށް ބާވައިލެއްވި ތަކެތި، އޭގެތެރެއިން ގިނަމީހުންގައި ދެކޮޅުވެރިކަމާއި، ކާފިރުކަން އިތުރުކުރާނެކަން ކަށަވަރެވެ. ފަހެ، ކާފިރުވި މީސްތަކުންގެ މައްޗަށް ކަލޭގެފާނު ހިތާމަ ނުކުރައްވާށެވެ! (68)

އޭ ރަސޫލާ ﷺއެވެ! ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިންނަށް ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. މުޙައްމަދު ﷺ ގެ ނަބީކަމުގެ ދަލީލުތަކާއި، މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި ޤުރްއާނަށް އީމާންވުމުގެ ވާހަކަ ވެސް ހިމެނޭ ތައުރާތާއި އިންޖީލުގައި ވާ ޙުކުމްތަކަށް ތިޔަބައިމީހުން ރައްކާތެރި ނުވާހާ ހިނދަކު ޤަބޫލުކުރެވޭ ދީނެއްގެ މަތީގައި ތިޔަބައިމީހުން ތިބިކަމުގައި ނުވާނެއެވެ. ޤުރްއާނަކީ ބާވައިލެއްވި ހުރިހާ ފޮތެއްގެ އަޞްލެވެ. އޭގައި ވަނީ އިލާހީ ވަޙީއެވެ. އެފޮތުން ބައެއް ޤަބޫލުނުކޮށް ދޮގުކޮށްފި މީހާ ހުރިހާ ރަސޫލުބޭކަލުންގެ ރަސޫލުކަން ދޮގުކޮށްފިއެވެ. އެމީހަކު ވާނީ ތައުރާތާއި އިންޖީލާއި ޤުރްއާނަށް ކާފިރުވީ މީހަކަށެވެ. لام އަކީ لام القسم އެވެ. (ހުވައިގެ لام އެވެ.) މާނައީ އޭ ރަސޫލާ ﷺ އެވެ! ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި މިޤުރްއާން ގަންދެއްވައި ވަޙީކުރައްވަމެވެ. އޭގެ ތެރެއިން ގިނަ މީހުން ކަލޭގެފާނުގެ ރަސޫލުކަން ޤަބޫލުނުކުރުމާއި، ކާފިރުކަމާއި، މަގުފުރެދުމުގައި ކުރިއަށް ދިއުން މިފޮތުގެ ސަބަބުން އިތުރުވާނެއެވެ. ފަހެ، ނަބީން ދޮގުކުރުމަކީ އެބައިމީހުންގެ އާދައެވެ. މިތާނގައި މިވަނީ އަހުލުކިތާބީން ރަސޫލާ ﷺ ގެ ރަސޫލުކަން ދޮގުކުރާތީ އެކަލޭގެފާނުގެ ހިތްޕުޅު ހަމަޖައްސަވައިދެއްވާފައެވެ. އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އެކަލޭގެފާނު ހިތާމަކުރެއްވުން މަނާކުރައްވާފައެއް ނޫނެވެ. މާނައީ އެބައިމީހުންގެ އެ ދޮގުކުރުމުގެ ސަބަބުން ކަލޭގެފާނު ހިތާމަނުކުރައްވާށެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، އީމާންވި މީހުންނާއި، ޔަހޫދީން ކަމުގައިވި މީހުންނާއި، ޞާބިއުންނާއި، ނަޞާރާއިންގެ ތެރެއިން اللَّه އަށާއި، އާޚިރަތް ދުވަހަށް އީމާންވެ، ހެޔޮ ޢަމަލު ކުޅަމީހުން (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެއުރެންގެ މައްޗަކަށް އެއްވެސް ބިރެއްނެތެވެ. އަދި އެއުރެންނީ، ހިތާމަކުރާނޭ ބަޔަކު ކަމުގައިވެސް ނުމެވޭމެއެވެ. (69)

މިއީ ހުރިހާ ދީނެއްގެ މީހުންނަށް ޢާއްމު އާޔަތެކެވެ. މާނައީ މާތް ﷲއާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ ތެދުކޮށް، އެކަލޭގެފާނަށް ތަބަޢަވީ މުސްލިމުންނާއި، މޫސާ عليه السلام އަށް ތަބަޢަވީ ޔަހޫދީންނާއި. ނަޞާރާއިންގެ ތެރެއިން ބޮލުގެ މެދު ބާލައިގެން ތިބޭ ޞާއިބުންނާއި، ޢީސާ عليه السلام އަށް ތަބަޢަވީ ނަޞާރާއިންނާއި، މިހުރިހާ ދީންތަކެއްގެ މީހުންގެ ތެރެއިންވެސް، އެމީހެއްގެ ޒަމާނުގައި ހުންނެވި ރަސޫލާއަށް އެއްވެސް ޝައްކެއްނެތި ތެދުވެރިކަމާއެކު އީމާންވެ، އާޚިރަތަށްޓަކައި ޢަމަލުކުރި މީހާ އަށް އޭނާގެ ޖަޒާ ފުރިހަމައަށް ދެއްވައި ސުވަރުގެ ވައްދަވާނެއެވެ. އެމީހަކަށް އެއްވެސް ބިރެއް ހިތާމަވެރިކަމެއް ނުވާނެއެވެ. ޙައްޤުގެ މަގުން އެއްކިބާވެފައިވާ ބައެއް މީހުން ދަޢުވާކުރާ ފަދައިން، މިއާޔަތުގެ މާނައަކީ އިސްލާމްދީނަށް ނުވަނަސް ޔަހޫދީން އެބައިމީހުންގެ ޔަހޫދީ ދީނުގައި، އަދި ނަޞާރާއިން އެބައިމީހުންގެ ނަޞްރާނީ ދީނުގައި ހިފަހައްޓައިފިނަމަ މުއުމިނުންނާއެކު އެބައިމީހުންނަށް ސުވަރުގެ ވަދެވުމެއް ނޫނެވެ. އެހެނީ ކުރީގެ ހުރިހާ ދީނެއް ވަނީ އިސްލާމްދީން އައުމުން މަންސޫޚުވެފައެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ ٱلْإِسْلَـٰمِ دِينًا فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِى ٱلْءَاخِرَةِ مِنَ ٱلْخَـٰسِرِينَ﴾ (ދީނެއްގެ ގޮތުގައި އިސްލާމްދީން ފިޔަވައި އެހެން ދީނެއް އެދޭ މީހާގެ ކިބައިން ޤަބޫލުނުކުރައްވާނެއެވެ. އަދި އާޚިރަތުގައި އޭނާ ވާހުށީ ގެއްލެނިވެގެންވާ މީހުންގެ ތެރެއިންނެވެ.) ދެން މާތް ﷲ ބަޔާންކުރައްވަނީ ހުރިހާ ރަސޫލުބޭކަލުންނަށް އީމާންވުމަށް ޔަހޫދީންގެ ކިބައިން ކަށަވަރުވެގެންވާ ޢަހުދު ހިއްޕެވުމަށް ފަހު އެބައިމީހުން ނުކިޔަމަންތެރިވެ ރަސޫލުބޭކަލުން ޤަތުލުކުރި ވާހަކައެވެ. އެބައިމީހުންނާ ބެހޭގޮތުން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ މިފަދައިންނެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، އިސްރާއީލުގެ ދަރިންގެ ކަށަވަރުވެގެންވާ ޢަހުދު ތިމަންރަސްކަލާނގެ ހިއްޕެވީމެވެ. އަދި އެއުރެންގެ ގާތަށް ރަސޫލުންތަކެއް ފޮނުއްވީމެވެ. އެއުރެންގެ ހިތް ނޭދޭގޮތަކާއިގެން، އެއުރެންގެ ގާތަށް ރަސޫލަކު ވަޑައިގެންފި ކޮންމެ ހިނދެއްގައި، އެއުރެން އޭގެތެރެއިން ބައެއް ރަސޫލުންގެ ބަސްފުޅު ދޮގުކުރެތެވެ. އަދި އެއުރެން އަނެއްބައި ރަސޫލުން ޤަތުލުކުރެތެވެ. (70)

ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޔަހޫދީންގެ ކިބައިން ތިމަންރަސްކަލާނގެއާއި ހުރިހާ ރަސޫލުބޭކަލުންނަށް އީމާންވުމަށް ކަށަވަރުވެގެންވާ ޢަހުދު ހިއްޕެވީމެވެ. އަދި އެބައިމީހުންނަށް ނަސޭހަތްދެއްވައި ހަނދާންކޮށްދެއްވުމަށް ގިނަ ރަސޫލުން ފޮނުއްވީމެވެ. އެބައިމީހުންގެ ހަވާ ނަފްސު ނޭދޭ ކަމަކާއިގެން ރަސޫލުބޭކަލަކު ވަޑައިގަންނަވާއިރަށް އެބައިމީހުން އެބޭކަލަކަށް ނުކިޔަމަންތެރިވެ ޢަދާވާތްތެރި ވެއެވެ. ބައެއް ބޭކަލުން ދޮގުކޮށް އަނެއްބައި ބޭކަލުން ޤަތުލުކުރެއެވެ. قَتَلُوا (ޤަތުލުކޮށްފި) ގެ ބަދަލުގައި ﴿يَقْتُلُونَ﴾ (ޤަތުލު ކުރޭ / ޤަތުލުކުރަނީ) މި ބަސް ގެންނަވާފައިވަނީ އެކަމުގެ ބިރުވެރި ސޫރަ ހިތަށް ގެންނެވުމަށާއި އެއީ އެބައިމީހުންގެ އާދައެއްކަން އެންގެވުމަށެވެ.

އެއުރެންނަށް އިމްތިޙާނެއް ނާންނާނެކަމަށް، އެއުރެން ހީކުޅައޫއެވެ. ފަހެ، (އެކަމުގެ ސަބަބުން ޙައްޤާމެދު) އެއުރެން ކަނުވެގެންފޫއެވެ. އަދި ބީރުވެގެންފޫއެވެ. ދެން اللَّه، އެއުރެންގެ މައްޗަށް ތައުބާލެއްވިއެވެ. ދެންވެސް އެއުރެންގެ ތެރެއިން ގިނަބަޔަކު ކަނުވެގެންފޫއެވެ. އަދި ބީރުވެގެންފޫއެވެ. اللَّه އީ، އެއުރެންކުރާ ކަންތައް މޮޅަށް ބައްލަވާވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (71)

ޔަހޫދީން ހީކުރީ އެބައިމީހުން ނަބީބޭކަލުން ޤަތުލުކުރުމުން އެބައިމީހުންނަށް މުޞީބާތެއް އަދި އިމްތިޙާނެއް ކުރިމަތި ނުވާނެ ކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން، ނުބައިކަމާއި ފަސާދައިގެ ވައްތަރުތަކުގައި އެބައިމީހުން ހައްދުފަހަނައަޅައި ދިޔައެވެ. އަދި ތެދުމަގު ނުފެންނަ ވަރަށް ކަނުވެ ޙައްޤު ބަސް ނުއިވޭ ވަރަށް ބީރުވިއެވެ. ދެން އެބައިމީހުން ތައުބާވުމުން މާތް ﷲ އެބައިމީހުންގެ ތައުބާ ޤަބޫލުކުރެއްވިއެވެ. އެއަށްފަހު އެބައިމީހުން އަނެއްކާވެސް ކަނުކަމާއި ބީރުކަމަށް، އަދި ފަސާދައާއި ޖަރީމާތަކަށް އެނބުރި ދިޔައެވެ. އެބައިމީހުންގެ ޖަރީމާތައް މާތް ﷲމޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ. އަދި އެކަމަށް އެބައިމީހުންނަށް ޖަޒާދެއްވާނެއެވެ. މާތް ﷲ އެބައިމީހުން ސިފަކުރައްވާފައި ވަނީ ހިދާޔަތުގެ އަލިކަމެއް ނުފެންނަ، ޙައްޤު ބަހުގެ އަޑުނީވޭ، މަގުފުރެދުމުގެ ސަހަރާގެ ތެރޭގައި ބެހެމުންދާ ކަނު ބީރު މީހުންގެ ގޮތުގައެވެ. ޔަހޫދީންގެ ނުބައި ޖަރީމާތަކުގެ ވާހަކައަށް ފަހު ދެން ގެންނަވާފައި މިވަނީ ޢީސާ عليه السلام އަކީ ﷲ ނުވަތަ، އެކަލާނގެ ތިން ފަރާތުން އެއްފަރާތް ކަމަށް ދަޢުވާކޮށް މަގުފުރެދުނު ނަޞާރާއިންގެ ވާހަކައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ މިފަދައިންނެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، މަރްޔަމުފާނުގެ ދަރިކަލުން އަލްމަސީޙު (ޢީސާގެފާނު) ކަމަށް ބުނި މީހުން ކާފިރުވެއްޖެކަން ކަށަވަރެވެ. އަދި އަލްމަސީޙު ވިދާޅުވިއެވެ. އޭ އިސްރާއީލުގެ ދަރިންނޭވެ! އަހުރެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ، އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެވެސް ވެރިރަސްކަލާނގެ ކަމުގައިވާ اللَّه އަށް ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަން ކުރާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން اللَّه އަށް ޝަރީކުކުރާ މީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه، އެމީހާގެ މައްޗަށް ސުވަރުގެ ޙަރާމްކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެމީހަކު އުޅޭނެތަނަކީ ނަރަކައެވެ. އަދި އަނިޔާވެރިންނަށް (އެބަހީ: ޝަރީކުކުޅަ މީހުންނަށް) ނަޞްރުދޭނޭ އެއްވެސް ބަޔަކު ނުވެއެވެ. (72)

ޢީސާ عليه السلام އަކީ އެއީ ﷲ ކަމަށް ބުނި ނަޞާރާއިން ކާފިރުވެއްޖެކަން ކަށަވަރެވެ. އެއީ "ޔަޢުޤޫބިއްޔާ" ޖަމާޢަތެވެ. އެބައިމީހުން ދަޢުވާކުރާ ގޮތުގައި މާތް ﷲ ޢީސާ عليه السلام ގެ ޒާތުފުޅާއި ގުޅިވަޑައިގެން އެއްޒާތަކަށް ވީއެވެ. އެހެންކަމުން އެބައިމީހުންގެ ނަޒަރުގައި މާތް ﷲ ގެ ދެ ޒާތުފުޅެއް ވެއެވެ. އެއީ ލާހޫތިއްޔަ ޒާތުފުޅާއި ނާސޫތިއްޔަ ޒާތުފުޅެވެ. މާނައީ މާތް ﷲގެ ޒާތުފުޅު ޢީސާ عليه السلام ގެ ޒާތުފުޅާއި ގުޅިވަޑައިގަތުމުން އެކަލާނގެ އިލާހުވަންތަ ކަމާއި އިންސާނީވަންތަކަން ގުޅުނީއެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ޤަބޫލުކުރާ ގޮތުގައި ޢިސާ عليه السلام އަށް އިލާހުވަންތަކަމުގެ ސިފަ ލިބިވަޑައިގަތީއެވެ. އެހެންވެ، އެބައިމީހުން ބުނީ މަރްޔަމް عليها السلام ރައްކައުވީ އިލާހަކާއިގެން ކަމުގައެވެ. މާތް ﷲ އެބައިމީހުންގެ އެވާހަކަތަކަށް ވުރެ މާ މަތިވެރިވެ ވޮޑިގެންވެއެވެ. ޢީސާ عليه السلام އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވިއެވެ. އޭ ބަނީއިސްރާއީލެވެ! ތިމަންކަލޭގެފާނީ ތިޔަބައިމީހުން ފަދަ އިންސާނަކީމެވެ. އަހަރުމެން އެންމެން ހެއްދެވި، ތިޔަބައިމީހުންނާއި ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ޚާލިޤުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއަށް ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރާށެވެ. މާތް ﷲއަށް ޝިރުކުކޮށް އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތަކަށް އަޅުކަން ކޮށް އިންސާނުންގެ ތެރެއިން އެއްވެސް މީހަކީ އިލާހެއްކަމަށް ޤަބޫލުކޮށްފި މީހާގެ މައްޗަށް މާތް ﷲ ސުވަރުގެ ޙަރާމްކުރެއްވިއެވެ. އަދި ދުވަހަކުވެސް އޭނާ އެތަނަށް ނުވަންނާނެއެވެ. އެއީ، މާތް ﷲގެ އެއްކައުވަންތަކަން ޤަބޫލުކުރި މީހުންގެ ގޮވައްޗެވެ. އޭނާ ހުންނާނެ ތަނަކީ ނަރަކައެވެ. އެބައިމީހުންނަށް މާތް ﷲ ރައްދުދެއްވީ ޝައްކަކަށް ޖާގައެއް ނެތް ޙުއްޖަތަކުންނެވެ. އެއީ ތުއްތު ކުއްޖެއްގެ ގޮތުގައި މައިކަމަނާގެ އުނގުފުޅުގައި އޮންނަވައިގެން ވިދާޅުވި ފުރަތަމަ ބަސްފުޅެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވީ ﴿إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ﴾ (ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންކަލޭގެފާނަކީ ﷲގެ އަޅަކީމެވެ.) ތިމަންކަލޭގެފާނީ ﷲ އީމެވެ. މިފަދައިން އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުނުވެއެވެ. ޢީސާ عليه السلام އެކަލޭގެފާނުގެ ދުޢާގައި އޭ މިއަޅާގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ، އޭ ﷲ އޭ ވިދާޅުވަނީ ކިހިނެއްތޯއެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު އަމިއްލަފުޅު ނަފްސަށް ދުޢާކުރައްވަނީ ތޯއެވެ؟ މިއީ މުސްތަޙީލު ކަމެކެވެ. އެބައިމީހުން އެންމެން އެކަލޭގެފާނު ޞަލީބަށް އެރުވުނު ކަމަށް ޤަބޫލުކުރާއިރު އެކަލޭގެފާނު ކަލާނގެއަކަށް ވާނީ ކިހިނެއްތޯއެވެ؟ ކަލާނގެ ޞަލީބަށް އެރުވޭއިރުވެސް އަމިއްލަފުޅު ނަފްސުގެ ދިފާޢުގައި ކަމެއް ނުކުރެއްވެނީތޯއެވެ؟ ޝާއިރަކު ބުނެފައިވާ ފަދައިންނެވެ. إذَا صُلِبَ الإِلهُ بِفِعْلِ عَبْدٍ يَهُودِيٍّ فَمَا هذَا الإِلهُ؟ (ޔަހޫދީ އަޅަކު ކުރިކަމަކުން އިލާހު ޞަލީބަށް އެރުވިއްޖެއްޔާ އެއީ ކޮންކަހަލަ އިލާހެއް ހެއްޔެވެ؟) އިލާހުގެ ތިން ފަރާތެއް ނުވަތަ ތިން ބައެއް ވާކަމަށް ޤަބޫލުކުރާ ބަޔަކުވެސް ނަޞާރާއިންގެ ތެރެއިން ވެއެވެ. އެއީވެސް ކާފިރުންނެވެ. އެބައިމީހުންގެ މަގުފުރެދުންވެސް ފުރަތަމަ ބައިމީހުންނަށް ވުރެ ވަކި ކުޑައެއް ނޫނެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ތިން އިލާހުންކުރެ އިލާހެކޭ ބުނި މީހުން ކާފިރުވެއްޖެކަން ކަށަވަރެވެ. އެއްކައުވަންތަ އިލާހު މެނުވީ، އެހެން އިލާހަކު ނުވެއެވެ. އެއުރެން އެބުނާ ބުނުން ހުއްޓާނުލިނަމަ، ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެންގެ ތެރެއިން ކާފިރުވި މީހުންނަށް ވޭންދެނިވި ޢަޛާބު ލިބޭނެކަން ކަށަވަރެވެ. (73)

މާތް ﷲއީ ތިން އިލާހުން ކުރެ އެއް އިލާހު ކަމުގައި ބުނި މީހުން ކާފިރުވެއްޖެކަން ކަށަވަރެވެ. އެއީ ﷲ އާއި، ޢީސާ عليه السلام އާއި، މަރްޔަމް عليها السلام އެވެ. އެބައިމީހުން ﷲއަކީ ތިން އިލާހުންކުރެ އެއް އިލާހު ކަމުގައި ހެދީއެވެ. އެބައިމީހުންގެ ބަސް "ބަފައިކަލުން، ދަރިކަލުން އަދި ރޫޙުލްޤުދުސް" މަޝްހޫރުވެފައި ވަނީ މިހެންވެއެވެ. އެބައިމީހުންގެ މިބަހަށް ރައްދުދެއްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ މި ކައުނުގައި މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެހެން އިލާހަކު ނުވެއެވެ. އެއީ އެއްކައުވަންތަ އިލާހެވެ. އެކަލާނގެއާ އެއްފަދަ އެއްވެސް ފަރާތެއް ނުވެއެވެ. ތިން އިލާހުން ވާކަމަށް އެބައިމީހުން ބުނާ ބުނުން ދޫކޮށްނުލައިފި ނަމަ ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތުގައި އެބައިމީހުންނަށް ވޭންދެނިވި ޢަޛާބު ހުށްޓެވެ.

ފަހެ، އެއުރެން اللَّه އަށް ތައުބާ ނުވަނީހެއްޔެވެ؟ އަދި ފާފަފުއްސެވުން އެދި އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ނުދަންނަވަނީ ހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، اللَّه އީ، ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ ރަޙީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (74)

އެބައިމީހުން ކާފިރުވެ، މާތް ﷲގެ އެއްކައުވަންތަކަމަށް އިންކާރުކުރީތީއެވެ. އެބައިމީހުން ކާފިރުކަން ދޫނުކުރާތީ ޙައިރާންވާންޖެހޭކަން އެންގެވުމަށް ކުރައްވާފައިވާ ސުވާލެކެވެ. އެ ބާޠިލު ޢަޤީދާތަކާއި، ޤަބޫލުނުކުރެވޭ ވާހަކަތައް ދޫކޮށްލައި މާތް ﷲއަށް ނިސްބަތްކޮށް އެކަލާނގެ ޢީސާ عليه السلام ގެ ޒާތުފުޅާ ގުޅިވޮޑިގެން އެކަލޭގެފާނާއެކީ އެއް އިލާހަކަށް ވެއްޖެކަމަށް ބުނި ބުނުމަށް އެބައިމީހުން ތައުބާ ނުވަނީ ހެއްޔެވެ؟ އެބައިމީހުން ތައުބާވެއްޖެ ނަމަ މާތް ﷲ އެބައިމީހުންގެ ފާފަފުއްސަވައި ރަޙްމަތްލައްވާނެއެވެ. އެބައިމީހުން އުފައްދާފައި ވަނީ ޙައިރާންވެ އަންތަރީސްވާ ފަދަ ޢަޤީދާއެކެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުން ބުނަނީ އިލާހަކީ އެއް އަޞްލެވެ. ތިން ޖިސްމަކާ ގުޅިވޮޑިގަތީއެވެ. އެއީ ބަފައިކަލުންނާއި، ދަރިކަލުންނާއި، ރޫޙުލްޤުދްސެވެ. މިތިން ޖިސްމު ގުޅުމުން އެއީ އެއް އިލާހެވެ. މީގެ މިސާލަކަށް އެބައިމީހުން ދައްކަނީ އިރެވެ. އޭގައި ތިން ބައި ވެއެވެ. އޭގެ މައިގަނޑާއި، ދޯދިތަކާއި، ހޫނެވެ. އެކަމަކު އެއީ އެކައްޗެކެވެ. މިއީ ޢާއްމުންނަށް މަލާމާތްކުރުމެވެ. އިންސާނީ ސިކުނޑީގެ އަގު ދަށްކޮށްލުމެވެ. އެހެނީ، އިރުގައި އައްޔާއި، ހޫނުކަމާއި، ޠޫފާންތަކާއި، ނިއުކްލިޔަރ ގޮވުންތަކާއި، މެގްނެޓިކް ރިއެކްޝަން ވިޔަސް އިރު އެއީ އެކައްޗެކެވެ. އެކަމަކު ބަފައިކަލުންނަކީ ދަރިކަލުންނެއް ނޫނެވެ. އަދި ރޫޙުލްޤުދްސެއް ވެސް ނޫނެވެ. ތިން ފަރާތް އެކައްޗަކަށް އަދި އެއްފަރާތް ތިން ފަރާތަށް ވާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ މިވާހަކައިގައި ބުއްދީގެ އަގު ވައްޓާލުން ނުވޭ ހެއްޔެވެ؟ މިއީ މެންދުރުގެ އިރު ފަދައިން ފާޅުކަން ބޮޑު ބާޠިލު ވާހަކައެކެވެ. ދެން ޤުރްއާނުގައި މިވަނީ ޢީސާ عليه السلام އާ ބެހޭގޮތުން ވަރަށް ސާފު ޙަޤީޤަތެއް ބަޔާންކުރައްވާފައެވެ.

ރަސޫލަކު ކަމުގައި މެނުވީ މަރްޔަމުގެފާނުންގެ ދަރިކަލުން އަލްމަސީޙު ނުވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެކަލޭގެފާނުގެ ކުރިންވެސް ރަސޫލުން އިސްވެގޮސްފައިވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ މައިކަނބަލުންނަކީ ތެދުވެރި ބޭކަނބަލެކެވެ. އެ ދެމައިކަނބަލުން (އެހެނިހެން މީހުންފަދައިން) ކާތަކެތި ފަރިއްކުޅުއްވައި އުޅުއްވިއެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެންނަށް އާޔަތްތައް (އެބަހީ: ހެކިތައް) ބަޔާންކޮށްދެއްވަނީ ކޮންފަދަޔަކުންކަން ދެކޭށެވެ! ދެން އެއުރެން (ޙައްޤުގެމަގުން) އެއްކިބާވަނީ ކޮންފަދަޔަކުންކަން ދެކޭށެވެ! (75)

މަރްޔަމް عليها السلام ގެ ދަރިކަލުން ޢީސާ عليه السلام އަކީ ރަސޫލުބޭކަލުންގެ ތެރެއިން ރަސޫލުބޭކަލެކެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ އެހެން ރަސޫލުބޭކަލުން ފަދަ ރަސޫލުބޭކަލެކެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ ބަނީއިސްރާއީލުގެ އެންމެފަހުގެ ނަބިއްޔާއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ކިބައިގައި އިލާހުވަންތަކަމުގެ އެއްވެސް ސިފައެއް ނެތެވެ. އެކަލޭގެފާނަށް ވުރެ ކުރިން އެބޭކަލުންނަށް ތާއީދުކުރެއްވުމުގެ ގޮތުން މާތް ﷲ ދެއްވި މުޢުޖިޒާތްތަކާއިގެން ވަރަށް ގިނަ ރަސޫލުބޭކަލުން ވަޑައިގެންފައި ވެއެވެ. ޢީސާ عليه السلام ގެ އަތްޕުޅުން މަރުވެފައިވާ މީހުން ދިރުއްވިއިރު، މާތް ﷲ ވަނީ މޫސާ عليه السلام ގެ އަތްޕުޅުގައި އޮތް އަސާކޮޅު ދިރުއްވައި، ދުވެދުވެ އޮތް ހަރުފައަކަށް ބަދަލުކުރައްވާފައެވެ. އެއީ މާ ޙައިރާންކުރުވަނިވި ކަމެކެވެ. ޢީސާ عليه السلام އުފައްދަވާފައި ވަނީ ބަފައަކާ ނުލައި ކަމަށް ވާއިރު އާދަމު عليه السلام އުފައްދަވާފައި ވަނީ މަޔަކުވެސް ބަފަޔަކުވެސް ނެތިއެވެ. އެއީ މާ ޙައިރާންކުރުވަނިވި ކަމެކެވެ. އެހެންވީރު، ޢީސާ عليه السلام އަށް އެބައިމީހުން އިލާހުވަންތަކަމުގެ ސިފަ ނިސްބަތްކުރަނީ ކީއްވެހެއްޔެވެ؟ ދެން، އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި، ޢީސާ عليه السلام ގެ މައިކަމަނާ މަރްޔަމް عليها السلام އަކީ އަބަދުވެސް ތެދުވެރިކަންމަތީގައި ހުންނެވި، ޠާހިރު، ޢިއްފަތްތެރި، މާތް އަންހެނެކެވެ. އެއީ އެކަމަނާގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ އަނބިކަނބަލެއް ނޫނެވެ. ޢީސާ عليه السلام އާއި އެކަލޭގެފާނުގެ މައިމަކަނާ އަކީ ފަރިއްކުޅުއްވައި އުޅުއްވާ، އެހެން އިންސާނުން ފަދަ އިންސާނުންނެވެ. އެ ދެބޭފުޅުން އިލާހުންނަށް ވާނީ ކިހިނެއްތޯއެވެ؟ ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންނަށް އާޔަތްތައް ބަޔާންކޮށްދެއްވަނީ ކޮން ގޮތަކަށްކަން ދެކޭށެވެ. އަދި، މިބަޔާންކޮށްދެއްވުމަށްފަހު، އެބައިމީހުން ޙައްޤު ދޫކޮށް ބާޠިލަށް އެނބުރެނީ ކިހިނެއްކަން ދެކޭށެވެ. ޤުރްއާނުގައިވާ ޢިބާރާތްކުރުމުގެ ރިވެތިކަމާ ފުރިހަމަކަމާ މެދު ވިސްނާލަން ހިނދުކޮޅަކަށް މަޑުކޮށްލަމާ ހިނގާށެވެ. މާތް ﷲގެ ވަޙީބަސްފުޅު ﴿كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ﴾ (އެ ދެބޭފުޅުންވެސް ފަރިއްކުޅުއްވައި އުޅުއްވިއެވެ.) ގައިވާ ބަލާޣާތްތެރި ޢިބާރާތުން އިޝާރާތްކުރައްވަނީ ކައިބޮއި ހަދާ ކޮންމެ މީހަކު ކުޑަކަމާއި ބޮޑުކަމު ދާންޖެހޭނެ ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް ޤުރްއާނުގައި މިފަދަ ހަޑި ބަސް ބޭނުންކުރައްވާފައި ނުވާތީ، އެދެބޭކަލުން ކުޑަކަމު ނުވަތަ ބޮޑު ކަމު ވަޑައިގަންނަވާ ވާހަކަ ނުގެންނަވައި، އޭގެ ބަދަލުގައި ގެންނަވާފައި ވަނީ ﴿كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ﴾ މި ޢިބާރާތެވެ. ކައިބޮއި ހަދާ ކޮންމެ މީހަކު އެ ބޭރުކުރަން ޤަޟާޙާޖަތް ކުރަންޖެހޭނެކަން އިޝާރާތް ކުރެއްވުމަށެވެ. މާތް ﷲއީ މިކަމުން ދުރުވެވޮޑިގެންވާ ހުސްޠާހިރުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ޢީސާ عليه السلام އާއި މަރްޔަމް عليها السلام އެކަންތައް ކުރައްވާއިރު އެދެބޭފުޅުން އިލާހުން ކަމުގައި ވާނީ ކިހިނަކުން ހެއްޔެވެ؟ މާތް ﷲ އަނިޔާވެރިންގެ ވާހަކަތަކަށް ވުރެ މާ މަތިވެރިވެވޮޑިގެންވެއެވެ.

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުންނަށް ގެއްލުމެއް ދިނުންވިޔަސް، މަންފާއެއް ދިނުންވިޔަސް، މިލްކުވެގެންނުވާ ތަކެއްޗަށް، اللَّه ފިޔަވައި ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރަނީ ހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، اللَّه އީ، މޮޅަށް އައްސަވާ ވޮޑިގެންވާ މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (76)

އޭ މުޙައްމަދު ﷺއެވެ! ޢީސާ عليه السلام އަށް އަޅުކަންކުރި މީހުންނަށް ވިދާޅުވާށެވެ. އަމިއްލަ ނަފްސަށްވެސް އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށްވެސް ފައިދާއެއް ކޮށްދީ ގެއްލުމެއް ނުދެވޭނެ ފަރާތަކަށް މާތް ﷲ ފިޔަވައި ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަން ކުރަނީހެއްޔެވެ؟ އަމިއްލަ ނަފްސަށް ފައިދާއެއް ދޭން ނުކުޅެދުނު މީހާ އެހެން މީހަކަށް ފައިދާއެއް ދޭން މާ ނުކުޅެދުންތެރިއެވެ. މާތް ﷲއީ އަޅުތަކުންގެ ވާހަކަ މޮޅަށް އައްސަވައިވޮޑިގެންވާ، އެބައިމީހުންގެ ޙާލު މޮޅަށް ބައްލަވައިވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. މިއީ މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެހެންފަރާތަކަށް އަޅުކަން ކުރާ މީހުންނަށް ދެއްވާފައިވާ ނުސީދާ އިންޒާރެކެވެ.

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އޭ ފޮތުގެ އަހުލުވެރިންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީނާމެދި ޙައްޤުނޫންގޮތުގައި ތިޔަބައިމީހުން ހައްދުފަހަނަޅައި ނުދާށެވެ! އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ކުރިން މަގުފުރެދިފައިވާ، އަދި ގިނަބަޔަކު މަގުފުރައްދާފައިވާ، އަދި ހަމަމަގުން އެއްކިބާވެ، މަގުފުރެދިފައިވާ ބަޔެއްގެ އެދުންތަކަށް، ތިޔަބައިމީހުން ތަބަޢަނުވާށެވެ! (77)

މުޚާޠަބުކުރައްވާފައި މިވަނީ އަހުލުކިތާބީންގެ ދެ ޖަމާޢަތަށެވެ. އޭ އަހުލުކިތާބީންނެވެ. ތިޔަބައިމީހުން، ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީނުގައި ނުޙައްޤު ގޮތުގައި ޙައްދު ފަހަނައަޅައި ނުދާށެވެ. އަދި ޢީސާ عليه السلام އެއީ މާތް ﷲ އޭ ނުވަތަ އެކަލާނގެ ދަރިކަލުންނޭ ނުބުނާށެވެ. މިއީ ނަޞާރާއިންގެ ޙައްދު ފަހަނައަޅައި ދިއުމެވެ. ޔަހޫދީންގެ ޙައްދު ފަހަނައަޅައި ދިއުމަކީ، ޢީސާ عليه السلام އަކީ ޒިނޭގެ ދަރިކަލެކޭ ބުނުމެވެ. ދެބައިމީހުންވެސް ވަނީ ޢީސާ عليه السلام އާމެދު ނުބައި ގޮތުގައި ޙައްދު ފަހަނައަޅައި ގޮސްފައެވެ. އެއްބަޔަކު އެކަލޭގެފާނަކީ އިލާހަކަށް ހެދިއިރު އަނެއްބަޔަކު ވަނީ އެކަލޭގެފާނު ނިކަމެތިކޮށް، އެކަލޭގެފާނުގެ މައިކަމަނާ ޒިނޭކުރެއްވި ކަމަށް ބުނެ، އެކަލޭގެފާނަށް ޒިނޭގެ ދަރި ފަދަ ހަޑިހުތުރު ބަސް ރައްދުކޮށްފައެވެ. އަދި ރަސޫލުﷲ ﷺ ރަސޫލުކަމާއިގެން ފޮނުއްވުމުގެ ކުރިން މަގުފުރެދިފައިވާ އަދި މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން ގިނަ ބަޔަކު މަގުފުރައްދާފައިވާ ތިޔަބައިމީހުންގެ ކާބަފައިންނާއި އިމާމުންނަށް ތިޔަބައިމީހުން ތަބަޢަނުވާށެވެ. އެބައިމީހުން ވަނީ އެބައިމީހުންގެ ހަވާނަފްސަށް ތަބަޢަވުމުގެ ސަބަބުން ތެދުމަގުން (އިސްލާމްދީނުން) އެއްކިބާ ވެފައެވެ. ދެން، ޔަހޫދީން ނުކިޔަމަންތެރިވުމުގައި ޙައްދު ފަހަނައަޅައި ގޮސްފައި ވާތީ، ޤުރްއާނުގައި މިވަނީ މަގުފުރެދުމުގެ ވާހަކައިގެ ބޮޑު ބައެއް ޔަހޫދީންނަށް ޚާއްޞަކުރައްވާފައެވެ.

އިސްރާއީލުގެ ދަރިންގެ ތެރެއިން، ކާފިރުވި މީހުންނަށް، ދާވޫދުގެފާނާއި، މަރްޔަމުގެފާނުގެ ދަރިކަލުން ޢީސާގެފާނުގެ ދޫފުޅުމަތިން ލަޢުނަތް ލައްވާފައިވެއެވެ. އެއީ އެއުރެން އުރެދުނު ކަމަށްޓަކައެވެ. އަދި އުރެދުމުގައި ހައްދުފަހަނަޅައިދާކަމުގައި އެއުރެން ވީކަމަށްޓަކައެވެ. (78)

ލަޢުނަތް ލެއްވުމަކީ މާތް ﷲގެ ރަޙްމަތުން ބޭރުކޮށް ފައްސާލުމެވެ. މާނައީ އެންމެ ފަހުގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ދޮގުކޮށް، ބިންމަތީގައި ފަސާދަކުރީތީ މާތް ﷲ ޔަހޫދީންނަށް ލަޢުނަތް ލެއްވިއެވެ. ޒަބޫރުގައި ދާވޫދު عليه السلام ގެ ދޫފުޅުމަތިން އެކަލާނގެ އެބައިމީހުންނަށް ލަޢުނަތް ލެއްވިއެވެ. އިންޖީލުގައި ޢީސާ عليه السلام ގެ ދޫފުޅުމަތިން އެބައިމީހުންނަށް ލަޢުނަތް ލެއްވިއެވެ. އެހެންކަމުން، އެބައިމީހުން ނުކިޔަމަންތެރިވެ، ނުބައިކަމުގައި ޙައްދު ފަހަނައަޅައިދިއުމުގެ ސަބަބުން ހުރިހާ ޒަމާނެއްގައި އެންމެންގެ ދޫމަތިން އެބައިމީހުންނަށް ވަނީ ލަޢުނަތް ލެއްވިގެންނެވެ.

އެއުރެންކުޅަ ނުބައިކަންތައް، އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް ނަހީކޮށެއް ނުއުޅެތެވެ. އެއުރެން ކޮށްއުޅުނު ކަންތަކުގެ ނުބައިކަމާއެވެ! (79)

އެބައިމީހުން އެއްބަޔަކު އަނެއް ބަޔަކަށް މުންކަރާތްތައް ނަހީކޮށް، ހުތުރު ޢަމަލު ހުއްޓުވައި ނުއުޅެއެވެ. ނުބައިކަމާ ދެކޮޅަށް އެއްޗެއް ނުބުނެ، އަނިޔާވެރިންގެ މަގުގައި ކުރިއަށް ގޮސް އެމީހުން އެކުރީ ހާދަހާ ނުބައި ކަމެކެވެ.

އޭގެތެރެއިން ގިނަމީހުން ކާފިރުވި މީހުންގެ އެކުވެރިކަން ލިބިގަންނާތީ ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާނޫއެވެ. އެއުރެންގެ ނަފްސުތައް، އެއުރެންނަށްޓަކައި، ކުރިމަތިކުޅަ ކަންތަކުގެ ނުބައިކަމާއެވެ! އެއީ اللَّه، އެއުރެންގެ މައްޗަށް ކޯފާލެއްވުމެވެ. އަދި އެއުރެންނީ ޢަޛާބުގެ ތެރޭގައި ދެމިތިބޭނޭ ބަޔަކު ކަމުގައިވުމެވެ. (80)

މުސްލިމުން ދެކެ އަންނަ ރުޅީގެ ސަބަބުން، ޔަހޫދީންގެ ތެރެއިން ގިނަ ބަޔަކު މުޝްރިކުންނާ އެކުވެރިވެ އުޅޭތަން ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާނެއެވެ. މުޝްރިކުންނާ އެކުވެރިވެގެން އެބައިމީހުން އެކުރީ ހާދަހާ ނުބައިކަމެކެވެ. އެކަމުގެ ސަބަބުން އެބައިމީހުން މާތް ﷲގެ ކޯފާ ލިބިގެންފިއެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ތިބޭނީ އަބަދަށް ދެމިގެންވާ ނަރަކައިގެ ޢަޛާބުގައެވެ. ރިވާވެގެންވެއެވެ. ޔަހޫދީންގެ ބަޔަކު މައްކާއަށް ދިއުމަށް ނުކުތެވެ. ރަސޫލުﷲﷺއާއި މުއުމިނުންނާ ހަނގުރާމަކުރުމަށް މުޝްރިކުންނާއި ވާހަކަދައްކައި އެއްބަސްވުމަށެވެ. އެހެނަސް، އެބައިމީހުންނަށް އެކަންނުވެ މާޔޫސްކަން މަތީ އެނބުރި އައީއެވެ. އެއީ ޔަހޫދީންގެ ތެރެއިން އެންމެ ބޮޑަށް ޙައްދު ފަހަނައަޅާފައިވާ މީހުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަޢުބު ބްނު އަލްއަޝްރަފު އާއި އޭނާގެ އެކުވެރީންނެވެ.

އެއުރެން اللَّه އަށާއި، ނަބިއްޔާއަށާއި، އެކަލޭގެފާނަށް ބާވައިލެއްވި ފޮތަށް އީމާންވާ ކަމުގައިވީނަމަ، އެ ކާފިރުންނީ، އެކުވެރިން ކަމުގައެއް ނުހިފީހެވެ. އެހެނެއްކަމަކު އޭގެތެރެއިން ގިނަމީހުންނީ ފާސިޤުންނެވެ. (81)

އެ ޔަހޫދީން މާތް ﷲ އާއި، އެބައިމީހުންގެ ނަބިއްޔާ ތެދުކޮށް ޤަބޫލުކޮށް، އެކަލާނގެ ބާވައިލެއްވި ތައުރާތަށް ރަނގަޅު ގޮތުގައި އީމާންވާނަމަ، މުޝްރިކުންނަކީ އެކުވެރިން ކަމުގައި ނުހެދީހެވެ. އެކަމަކު، އޭގެ ތެރެއިން ގިނަ މީހުންނަކީ އީމާންކަމުންނާއި، ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ކިޔަމަންތެރިކަމުން ބޭރުވެފައިވާ ފާޖިރު ކާފިރުންނެވެ. ދެން މާތް ﷲ ބަޔާން ކުރައްވަނީ މުއުމިނުންނަށް ޔަހޫދީންގެ ޢަދާވާތްތެރިކަން ބޮޑުކަމުގެ ވާހަކައެވެ. އެކަމުގައި އެބައިމީހުން ތިބީ މުޝްރިކުންނަށް ވުރެވެސް ކުރީގައެވެ.ފޯވަންދެން އެބައިމީހުންނަށް ރޮވުނެވެ. އެހެންކަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿ذَ‌ٰلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ﴾ މާނައީ އެބައިމީހުންގެ ތެރޭގައި ޢީސާ u ގެ އޮޅުވާލެވިފައިނުވާ، ރަސޫލުﷲ r ވަޑައިގަންނަވާނެ ކަމުގެ އުފާވެރި ޚަރަބު ގެނެސްދިން ދީނަށް ތަބަޢަވާ ޢިލްމުވެރިންނާ އަޅުވެރިން ވެއެވެ. އެބައިމީހުން ޙައްޤު ދީން ޤަބޫލުކުރަންވުމުން ބޮޑާނުވެއެވެ.

އީމާންވި މީހުންނަށް މީސްތަކުންކުރެ، ޢަދާވާތްތެރިކަން އެންމެބޮޑު ބަޔަކީ، ޔަހޫދީންނާއި، އަދި ޝަރީކުކުޅަ މީހުން ކަމުގައި ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާނޫއެވެ. އަދި إيمان ވި މީހުންނަށް، މީސްތަކުންކުރެ ރަޙްމަތްތެރިކަމުގެ ގޮތުން އެންމެ ގާތްބަޔަކީ، ތިމަންމެންނީ ނަޞާރާއިންނޭ ބުނި މީހުން ކަމުގައި ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާނޫއެވެ. އެއީ ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެންގެ ތެރެއިން ފާދިރީންނާއި، އަޅުވެރި ރާހިބުން ވާކަމަށްޓަކައެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެންނީ ބޮޑާވެނުގަންނަ ބަޔަކު ކަމުގައިވެސް ވާ ކަމަށްޓަކައެވެ. (82)

لام އަކީ لام القسم (ހުވައިގެ ލާމު) އެވެ. މާނައީ މާތް ﷲ ގަންދެއްވައި ވަޙީކުރައްވަމެވެ. ޔަހޫދީންނާއި، ބުދަށް އަޅުކަން ކުރާ މުޝްރިކުން އެއީ އިސްލާމްދީނުގެ އެންމެ ބޮޑު ދުޝްމަނުން ކަމުގައި ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާނެއެވެ. މުޝްރިކުންގެ މައްޗަށް ޔަހޫދީން އިސްކުރެއްވީ އެބައިމީހުން އިސްލާމްދީނަށް އޮންނަ ޢަދާވާތެރިކަމުގެ ބޮޑުކަން ހާމަކުރެއްވުމަށެވެ. މުޝްރިކުންނަށްވުރެ ވެސް ބޮޑަށެވެ. ފަހެ، ޔަހޫދީންނާއި ބުދަށް އަޅުކަންކުރާ މުޝްރިކުންނަކީ މުސްލިމުންގެ އެންމެ ބޮޑު ދުޝްމަނުންނެވެ. އަދި މުއުމިނުންނާއި ރަޙްމަތްތެރިކަމުގެ ގޮތުން އެންމެ ގާތް ބަޔަކީ ޙަބަޝާގެ ނަޞާރާއިންނެވެ. މިތާނގައި މިވަނީ ހުރިހާ ނަޞާރާއިންގެ ވާހަކައެއް ނޫނެވެ. އެހެނީ މުސްލިމުންނާ ޢަދާވާތްތެރިވުމުގައި އެބައިމީހުން ހަމަ ޔަހޫދީން ފަދައެވެ. އަދި ޔަހޫދީންނަށްވުރެ އެބައިމީހުންގެ ނުބައިކަން ވަކި ކުޑައެއް ނޫނެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنه ވިދާޅުވިއެވެ. މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވީ ޙަބަޝާގެ ނަޞާރާއިން ކަމަށްވާ ނަޖާޝީއާއި އޭނާގެ އެކުވެރިންނާ ބެހޭގޮތުންނެވެ. ޙަބަޝާގެ ރަސްކަލަކަށް ހުންނެވި ނަޖާޝީ އަކީ ކުރީން ނަޞްރާނީއެކެވެ. ފަހުން އޭނާގެ އެކުވެރިންނާއެކު އިސްލާމްވެވަޑައިގަތީއެވެ. އެއީ މުސްލިމުން ޙަބަޝާގެ ބިމަށް ހިޖުރަކުރުމުންނެވެ. އެބައިމީހުންގެ އަޙްބާރުންނާއި ރާހިބުންނަށް ޤުރްއާނުގެ އާޔަތްތައް އަޑުއިވުމުން، އެބައިމީހުން މާތް ﷲއަށް ބިރުވެތިވެ، އެކަލާނގެ ފޮތަށް އީމާންވާ ޙާލު އެބައިމީހުންގެ ތުނބުޅިތައް ފޯވަންދެން އެބައިމީހުންނަށް ރޮވުނެވެ. އެހެންކަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿ذَ‌ٰلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ * وَإِذَا سَمِعُوا۟ مَآ أُنزِلَ إِلَى ٱلرَّسُولِ تَرَىٰٓ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ ٱلدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا۟ مِنَ ٱلْحَقِّ ۖ يَقُولُونَ رَبَّنَآ ءَامَنَّا فَٱكْتُبْنَا مَعَ ٱلشَّـٰهِدِينَ﴾ މާނައީ އެބައިމީހުންގެ ތެރޭގައި ޢީސާ عليه السلام ގެ އޮޅުވާލެވިފައިނުވާ، ޞައްޙަ، ދީނަށް ތަބަޢަވާ ޢިލްމުވެރިންނާ އަޅުވެރިން ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވަނީ ރަސޫލުﷲ r ވަޑައިގަންނަވާނެ ކަމުގެ އުފާވެރި ޚަބަރު ގެނެސްދެއްވާފައެވެ. ﴿وَمُبَشِّرًۢا بِرَسُولٍ يَأْتِى مِنۢ بَعْدِى ٱسْمُهُۥٓ أَحْمَدُ ۖ ﴾ (އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނަށްފަހު އަޙްމަދު އެވެ ނަމަކަށް ކިއުނު ރަސޫލަކު ވަޑައިގަންނަވާނޭކަމުގެ އުފާވެރި ޚަބަރުދެއްވާ ބޭކަލަކު ކަމުގައެވެ.) އެބައިމީހުން ޙައްޤު ދީން ޤަބޫލުކުރާން ވުމުން ބޮޑާނުވެއެވެ. މުޙައްމަދު ﷺގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި، އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ތެދުކަމުގެ މައްޗަށް ދަލީލުކުރާ، މާތް ﷲގެ ސާފުވެ ބަޔާންވެގެންވާ އާޔަތްތައް އެބައިމީހުން އަޑުއެހި ހިނދު، އެބައިމީހުންގެ ލޯތައް ކަރުނައިން ފުރި އޮހޭތަން ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާނެއެވެ. އެއީ، އެބައިމީހުންނަށް ކީރިތި ޤުރްއާނަކީ މާތް ﷲގެ ޙައްޤު ބަސްފުޅުކަން އެނގޭތީއެވެ. އެބައިމީހުން ދަންނަވައެވެ. އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އަޅަމެން އިބަރަސްކަލާނގެ ނަބިއްޔާއާއި، އިބަރަސްކަލާނގެ ފޮތް ތެދުކޮށް ޤަބޫލުކޮށްފީމެވެ. އެހެންކަމުން، ޤިޔާމަތްދުވަހު އުއްމަތްތަކުގެ މައްޗަށް ހެކިވާ މުޙައްމަދު ﷺގެ އުއްމަތާއެކު އަޅަމެން ލިއުއްވައިފާނދޭވެ. އެބައިމީހުންގެ މުރާދަކީ އަޅަމެން މުޙައްމަދު ﷺގެ އުއްމަތުގައި ހިމެނޭ މުއުމިނުންގެ ތެރެއިން ލައްވައިފާނދޭވެ. ވަޠަނިއްޔަތުގައި ނަޞާރާއިންނަކީ އަހަރުމެންގެ އަޚުންނޭ، އެބައިމީހުންނީ ކާފަރުންނެއް ނޫނޭ، އެބައިމީހުންގެ ހިތުގައި މުސްލިމުންނާމެދު އޮތް އޯގާތެރިކަން ބޮޑުކަމުން، އެކަލާނގެ ފޮތުގައި މާތް ﷲއެބައިމީހުންނަށް ތަޢުރީފުކުރައްވައި، ސަނާކިއުއްވާފައިވެޔޭ ޢިލްމުވެރިންކަމަށް ދަޢުވާކުރާ ބައެއް މީހުން ބުނާ ބުނުމަކީ ބުހުތާން ދޮގެވެ. އަދި ވިސްނުންކޮށިކަމުން ދައްކާ ވާހަކައެވެ. އެގޮތަށް އެވާހަކަ ދައްކާ މީހުން މާތް ﷲގެ ވަޙީ ބަސްފުޅު ﴿فَوَيْلٌ لِّلْمُصَلِّيْنَ﴾ (ފަހެ، ނަމާދުކުރާ މީހުންނަށް ހަލާކުހުއްޓެވެ.) އެކަނި ކިޔާފައި ހުއްޓާލާ މީހުން ފަދައެވެ. އެބައިމީހުން މި އާޔަތް ފުރިހަމައަށް ކިޔައިފިއްޔާ، މި އާޔަތް ބާވައިލެއްވީ ޢާއްމުކޮށް ނަޞާރާއިންގެ އެންމެންނާ ބެހޭގޮތުން ނޫންކަމާ، ޙަބަޝާގެ ނަޞާރާއިންނާ ބެހޭގޮތުންކަން ރަނގަޅަށް އެނގޭނެއެވެ. އެއިގެ ދަލީލަކީ މި އާޔަތެވެ. ﴿ وَإِذَا سَمِعُوا۟ مَآ أُنزِلَ إِلَى ٱلرَّسُولِ تَرَىٰٓ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ ٱلدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا۟ مِنَ ٱلْحَقِّ ۖ يَقُولُونَ رَبَّنَآ ءَامَنَّا فَٱكْتُبْنَا مَعَ ٱلشَّـٰهِدِينَ﴾ ނަޞާރާއިން މުސްލިމުންގެ ލޭ އޮހޮރުވައި ބައިތުލްމަޤްދިސް ހިފި، ޞަލީބީ ހަނގުރާމަ މަތީން މުސްލިމުން ހަނދާން ނެތުނީ ހެއްޔެވެ؟ އަދި އަހަރުމެންގެ މިޒަމާނުގައި، ބޮސްނިޔާ ހެރްޒެގޮވީނާ އަދި ކޮސޯވޯގައި ސާބު މުޖުރިމުން މުސްލިމުންގެ ލޭ ނުހަނު ވަޙްޝީކަމާއި، ރަޙުމްކުޑަކަމާ އެކު އޮހޮރުވައި، ކުރަމުން ގެންދާ ކަންތަކުގެ މަތިންވެސް ހަނދާންނެތުނީ ހެއްޔެވެ؟ އެހެންކަމުން ނަޞާރާއިންނަކީ މުސްލިމުންގެ އަޚުންނޭ އެބައިމީހުން ޔަހޫދީން ފަދައިން މުސްލިމުންނަށް ޢަދާވާތްތެރި ނުވެޔޭ ކިޔާފައި، މަގުފުރެދުމަށް ގޮވާލާ މީހުން ދައްކާ ވާހަކައަށް ރަނގަޅަށް ސަމާލުވެ ތިބުން މުހިއްމެވެ. ދެން، ޙަބަޝާގެ ނަޞާރާއިންގެ ވާހަކަ ކުރިއަށް ގެންދަވައި، އެބައިމީހުން އީމާންވީ ސަބަބު ބަޔާންކުރައްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

އަދި ރަސޫލާއަށް ބާވައިލެއްވި އާޔަތްތައް، އެއުރެން އަޑުއެހި ހިނދު، އެއުރެންނަށް ޙައްޤު ގޮތް އެނގުމުގެ ސަބަބުން، އެއުރެންގެ ލޯތައް ކަރުނައިންފުރި އޮހޭތަން، ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާނޫއެވެ. އެއުރެން ބުނެތެވެ. އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޯއެވެ! އަޅަމެން އީމާންވެއްޖައީމުއެވެ. ފަހެ، ހެކިވާ މީހުންގެ ތެރޭގައި އަޅަމެން ލިޔުއްވާނދޭވެ! (83)

لام އަކީ لام القسم (ހުވައިގެ ލާމު) އެވެ. މާނައީ މާތް ﷲ ގަންދެއްވައި ވަޙީކުރައްވަމެވެ. ޔަހޫދީންނާއި، ބުދަށް އަޅުކަން ކުރާ މުޝްރިކުން އެއީ އިސްލާމްދީނުގެ އެންމެ ބޮޑު ދުޝްމަނުން ކަމުގައި ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާނެއެވެ. މުޝްރިކުންގެ މައްޗަށް ޔަހޫދީން އިސްކުރެއްވީ އެބައިމީހުން އިސްލާމްދީނަށް އޮންނަ ޢަދާވާތެރިކަމުގެ ބޮޑުކަން ހާމަކުރެއްވުމަށެވެ. މުޝްރިކުންނަށްވުރެ ވެސް ބޮޑަށެވެ. ފަހެ، ޔަހޫދީންނާއި ބުދަށް އަޅުކަންކުރާ މުޝްރިކުންނަކީ މުސްލިމުންގެ އެންމެ ބޮޑު ދުޝްމަނުންނެވެ. އަދި މުއުމިނުންނާއި ރަޙްމަތްތެރިކަމުގެ ގޮތުން އެންމެ ގާތް ބަޔަކީ ޙަބަޝާގެ ނަޞާރާއިންނެވެ. މިތާނގައި މިވަނީ ހުރިހާ ނަޞާރާއިންގެ ވާހަކައެއް ނޫނެވެ. އެހެނީ މުސްލިމުންނާ ޢަދާވާތްތެރިވުމުގައި އެބައިމީހުން ހަމަ ޔަހޫދީން ފަދައެވެ. އަދި ޔަހޫދީންނަށްވުރެ އެބައިމީހުންގެ ނުބައިކަން ވަކި ކުޑައެއް ނޫނެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنه ވިދާޅުވިއެވެ. މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވީ ޙަބަޝާގެ ނަޞާރާއިން ކަމަށްވާ ނަޖާޝީއާއި އޭނާގެ އެކުވެރިންނާ ބެހޭގޮތުންނެވެ. ޙަބަޝާގެ ރަސްކަލަކަށް ހުންނެވި ނަޖާޝީ އަކީ ކުރީން ނަޞްރާނީއެކެވެ. ފަހުން އޭނާގެ އެކުވެރިންނާއެކު އިސްލާމްވެވަޑައިގަތީއެވެ. އެއީ މުސްލިމުން ޙަބަޝާގެ ބިމަށް ހިޖުރަކުރުމުންނެވެ. އެބައިމީހުންގެ އަޙްބާރުންނާއި ރާހިބުންނަށް ޤުރްއާނުގެ އާޔަތްތައް އަޑުއިވުމުން، އެބައިމީހުން މާތް ﷲއަށް ބިރުވެތިވެ، އެކަލާނގެ ފޮތަށް އީމާންވާ ޙާލު އެބައިމީހުންގެ ތުނބުޅިތައް ފޯވަންދެން އެބައިމީހުންނަށް ރޮވުނެވެ. އެހެންކަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿ذَ‌ٰلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ * وَإِذَا سَمِعُوا۟ مَآ أُنزِلَ إِلَى ٱلرَّسُولِ تَرَىٰٓ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ ٱلدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا۟ مِنَ ٱلْحَقِّ ۖ يَقُولُونَ رَبَّنَآ ءَامَنَّا فَٱكْتُبْنَا مَعَ ٱلشَّـٰهِدِينَ﴾ މާނައީ އެބައިމީހުންގެ ތެރޭގައި ޢީސާ عليه السلام ގެ އޮޅުވާލެވިފައިނުވާ، ޞައްޙަ، ދީނަށް ތަބަޢަވާ ޢިލްމުވެރިންނާ އަޅުވެރިން ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވަނީ ރަސޫލުﷲ r ވަޑައިގަންނަވާނެ ކަމުގެ އުފާވެރި ޚަބަރު ގެނެސްދެއްވާފައެވެ. ﴿وَمُبَشِّرًۢا بِرَسُولٍ يَأْتِى مِنۢ بَعْدِى ٱسْمُهُۥٓ أَحْمَدُ ۖ ﴾ (އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނަށްފަހު އަޙްމަދު އެވެ ނަމަކަށް ކިއުނު ރަސޫލަކު ވަޑައިގަންނަވާނޭކަމުގެ އުފާވެރި ޚަބަރުދެއްވާ ބޭކަލަކު ކަމުގައެވެ.) އެބައިމީހުން ޙައްޤު ދީން ޤަބޫލުކުރާން ވުމުން ބޮޑާނުވެއެވެ. މުޙައްމަދު ﷺގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި، އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ތެދުކަމުގެ މައްޗަށް ދަލީލުކުރާ، މާތް ﷲގެ ސާފުވެ ބަޔާންވެގެންވާ އާޔަތްތައް އެބައިމީހުން އަޑުއެހި ހިނދު، އެބައިމީހުންގެ ލޯތައް ކަރުނައިން ފުރި އޮހޭތަން ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާނެއެވެ. އެއީ، އެބައިމީހުންނަށް ކީރިތި ޤުރްއާނަކީ މާތް ﷲގެ ޙައްޤު ބަސްފުޅުކަން އެނގޭތީއެވެ. އެބައިމީހުން ދަންނަވައެވެ. އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އަޅަމެން އިބަރަސްކަލާނގެ ނަބިއްޔާއާއި، އިބަރަސްކަލާނގެ ފޮތް ތެދުކޮށް ޤަބޫލުކޮށްފީމެވެ. އެހެންކަމުން، ޤިޔާމަތްދުވަހު އުއްމަތްތަކުގެ މައްޗަށް ހެކިވާ މުޙައްމަދު ﷺގެ އުއްމަތާއެކު އަޅަމެން ލިއުއްވައިފާނދޭވެ. އެބައިމީހުންގެ މުރާދަކީ އަޅަމެން މުޙައްމަދު ﷺގެ އުއްމަތުގައި ހިމެނޭ މުއުމިނުންގެ ތެރެއިން ލައްވައިފާނދޭވެ. ވަޠަނިއްޔަތުގައި ނަޞާރާއިންނަކީ އަހަރުމެންގެ އަޚުންނޭ، އެބައިމީހުންނީ ކާފަރުންނެއް ނޫނޭ، އެބައިމީހުންގެ ހިތުގައި މުސްލިމުންނާމެދު އޮތް އޯގާތެރިކަން ބޮޑުކަމުން، އެކަލާނގެ ފޮތުގައި މާތް ﷲއެބައިމީހުންނަށް ތަޢުރީފުކުރައްވައި، ސަނާކިއުއްވާފައިވެޔޭ ޢިލްމުވެރިންކަމަށް ދަޢުވާކުރާ ބައެއް މީހުން ބުނާ ބުނުމަކީ ބުހުތާން ދޮގެވެ. އަދި ވިސްނުންކޮށިކަމުން ދައްކާ ވާހަކައެވެ. އެގޮތަށް އެވާހަކަ ދައްކާ މީހުން މާތް ﷲގެ ވަޙީ ބަސްފުޅު ﴿فَوَيْلٌ لِّلْمُصَلِّيْنَ﴾ (ފަހެ، ނަމާދުކުރާ މީހުންނަށް ހަލާކުހުއްޓެވެ.) އެކަނި ކިޔާފައި ހުއްޓާލާ މީހުން ފަދައެވެ. އެބައިމީހުން މި އާޔަތް ފުރިހަމައަށް ކިޔައިފިއްޔާ، މި އާޔަތް ބާވައިލެއްވީ ޢާއްމުކޮށް ނަޞާރާއިންގެ އެންމެންނާ ބެހޭގޮތުން ނޫންކަމާ، ޙަބަޝާގެ ނަޞާރާއިންނާ ބެހޭގޮތުންކަން ރަނގަޅަށް އެނގޭނެއެވެ. އެއިގެ ދަލީލަކީ މި އާޔަތެވެ. ﴿ وَإِذَا سَمِعُوا۟ مَآ أُنزِلَ إِلَى ٱلرَّسُولِ تَرَىٰٓ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ ٱلدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا۟ مِنَ ٱلْحَقِّ ۖ يَقُولُونَ رَبَّنَآ ءَامَنَّا فَٱكْتُبْنَا مَعَ ٱلشَّـٰهِدِينَ﴾ ނަޞާރާއިން މުސްލިމުންގެ ލޭ އޮހޮރުވައި ބައިތުލްމަޤްދިސް ހިފި، ޞަލީބީ ހަނގުރާމަ މަތީން މުސްލިމުން ހަނދާން ނެތުނީ ހެއްޔެވެ؟ އަދި އަހަރުމެންގެ މިޒަމާނުގައި، ބޮސްނިޔާ ހެރްޒެގޮވީނާ އަދި ކޮސޯވޯގައި ސާބު މުޖުރިމުން މުސްލިމުންގެ ލޭ ނުހަނު ވަޙްޝީކަމާއި، ރަޙުމްކުޑަކަމާ އެކު އޮހޮރުވައި، ކުރަމުން ގެންދާ ކަންތަކުގެ މަތިންވެސް ހަނދާންނެތުނީ ހެއްޔެވެ؟ އެހެންކަމުން ނަޞާރާއިންނަކީ މުސްލިމުންގެ އަޚުންނޭ އެބައިމީހުން ޔަހޫދީން ފަދައިން މުސްލިމުންނަށް ޢަދާވާތްތެރި ނުވެޔޭ ކިޔާފައި، މަގުފުރެދުމަށް ގޮވާލާ މީހުން ދައްކާ ވާހަކައަށް ރަނގަޅަށް ސަމާލުވެ ތިބުން މުހިއްމެވެ. ދެން، ޙަބަޝާގެ ނަޞާރާއިންގެ ވާހަކަ ކުރިއަށް ގެންދަވައި، އެބައިމީހުން އީމާންވީ ސަބަބު ބަޔާންކުރައްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

އަދި اللَّه އަށާއި، ތިމަންމެންގެ ގާތަށްއައި ޙައްޤު ގޮތަށް، ތިމަންމެން އީމާންނުވާންވީ، އަދި ތިމަންމެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޞާލިޙު އަޅުންގެ ތެރެޔަށް ތިމަންމެން ވެއްދެވުމަށް އެދުންވެރި ނުވާންވީ ކީއްވެގެން ހެއްޔެވެ؟ (84)

ބަޔާންވެގެންވާ ޙައްޤު އަހަރުމެންނަށް ފާޅުކަން ބޮޑުކޮށް އެނގުމަށް ފަހު، އަހަރުމެން ﷲ އަށް އީމާންވެ، ޙައްޤުގެ މަގަށް ތަބަޢަވުމަށް އޮތީ ކޮން ހުރަހެއް ހެއްޔެވެ؟ މިތާނގައި ﷲއަށް އީމާންވުމުގެ މާނައަކީ މުޙައްމަދު ﷺ ގެންނެވި ޝަރީޢަތުގައި ވާ ފަދައިން ﷲގެ އެއްކައުވަންތަކަމަށް އީމާންވުމެވެ. އަދި ޙައްޤަކީ ކީރިތި ޤުރްއާނެވެ. އަދި މާތް ﷲގެ ޞާލިޙު އަޅުންނާއެކު ސުވަރުގެއަށް އެކަލާނގެ އަހަރުމެން ވެއްދުމަށް އަހަރުމެން އެދުންވެރިވަމެވެ.

ދެން އެއުރެން ބުނި ބަސްތަކުގެ ސަބަބުން ޖަޒާއަކަށް، އެތާނގެ ދަށުން ފެންކޯރުތައް ހިނގަހިނގާ ހުންނަ ސުވަރުގެތައް އެއުރެންނަށް اللَّه ދެއްވިއެވެ. އެތާނގައި އެއުރެން ދެމިތިބޭ ޙާލުގައެވެ. އެއީ އިޙްސާންތެރިންގެ ޖަޒާއެވެ. (85)

އެބައިމީހުންގެ އީމާންކަމާއި، އެބައިމީހުން ބުނި ބަހުގެ އިޚްލާޞްތެރިކަމާއި، ތެދުވެރިކަމުގެ ޖަޒާއެއްގެ ގޮތުގައި، އެތަނުގެ ގަނޑުވަރުތަކުގެ ބަގީޗާތަކުގެ ދަށުން ފެން ކޯރުތައް ހިނގާ ނިމުމެއްނެތް ނިޢުމަތުގެ ސުވަރުގެ މާތް ﷲ އެބައިމީހުންނަށް ދެއްވިއެވެ. މިއީ އެންމެ ތެދުވެރިގޮތުގައި މާތް ﷲއަށް އީމާންވެ، ނިޔަތް އިޚްލާޞްތެރިކޮށް، ހެޔޮ ޢަމަލުކުޅަ މީހުންގެ ޖަޒާއާއި ދަރުމައެވެ. ހެޔޮ ޢަމަލުކުޅަ މީހުންގެ ޖަޒާއަށް ފަހު ދެން ގެންނަވާފައި މިވަނީ އަބާއްޖަވެރި މުޖުރިމުންގެ ޖަޒާގެ ވާހަކައެވެ. ހެޔޮ ޢަމަލަށް ޝައުގުވެރި ކުރައްވައި، ނުބައި ޢަމަލުން ދުރުކުރެއްވުމުގެ ގޮތުންނެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

އަދި ކާފިރުވެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތައް ދޮގުކުޅަ މީހުން އެއީ، ނަރަކައިގެ އަހުލުވެރިންނެވެ. (86)

މާތް ﷲގެ އެއްކައުވަންތަކަމަށް އިންކާރުކޮށް، ޤުރްއާން ދޮގުކޮށް، އެންމެ ފަހުގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ ރަސޫލުކަން ޤަބޫލުނުކުރި މީހުންނަކީ ނަކަރަކަވެރީންނެވެ. އެތަނުގެ ޢަޛާބުގައި އެބައިމީހުން ދެމިތިބޭނެއެވެ. މިސޫރަތަކީ މަދަނީ ސޫރަތަކަށް ވާތީ، ދެން މިއަންނަނީ ޙަލާލާއި ޙަރާމުގެ ވާހަކައެވެ. މިސޫރަތުގައި ޝަރުޢީ ވަރަށް ގިނަ ޙުކުމް އައިސްފައި ވެއެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި، اللَّه، ޙަލާލުކުރައްވާފައިވާ ރަނގަޅު ކަންތަކާއި ތަކެތި، ތިޔަބައިމީހުން ޙަރާމްނުކުރާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން ހައްދުފަހަނަޅައި ނުދާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ހައްދުފަހަނަޅައިދާ މީހުންދެކެ اللَّه ލޯބިވެވޮޑިގެނެއް ނުވެތެވެ. (87)

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ކާބޯތަކެތީގެ ތެރެއިން މީރު ރަނގަޅު ތަކެތި ތިޔަބައިމީހުން ޙަރާމްނުކުރާށެވެ. އަދި މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހުއްދަކުރައްވާފައިވާ އަނބިންގެ ފަރާތުން އުފާލިބިގަތުމުން ތިޔަބައިމީހުން މަނާވެނުގަންނާށެވެ. އަދި މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހުއްދަކުރައްވާފައިވާ ޙައްދުތައް ފަހަނައަޅައި ގޮސް ޙަރާމްކަންތަކަށް އަރައިނުގަންނާށެވެ. އެހެނީ، އެކަލާނގެ ޙައްދުތައް ފަހަނައަޅައިދާ މީހުންދެކެ މާތް ﷲ ލޯބިވެވޮޑިނުގަންނަވައެވެ. عَن أَنَسٍ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ جَاءَ ثَلاَثَةُ رَهْطٍ إِلَى بُيُوتِ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَسْأَلُونَ عَنْ عِبَادَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا أُخْبِرُوا كَأَنَّهُمْ تَقَالُّوهَا فَقَالُوا وَأَيْنَ نَحْنُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَدْ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ‏.‏ قَالَ أَحَدُهُمْ أَمَّا أَنَا فَإِنِّي أُصَلِّي اللَّيْلَ أَبَدًا‏.‏ وَقَالَ آخَرُ أَنَا أَصُومُ الدَّهْرَ وَلاَ أُفْطِرُ‏.‏ وَقَالَ آخَرُ أَنَا أَعْتَزِلُ النِّسَاءَ فَلاَ أَتَزَوَّجُ أَبَدًا‏.‏ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ أَنْتُمُ الَّذِينَ قُلْتُمْ كَذَا وَكَذَا أَمَا وَاللَّهِ إِنِّي لأَخْشَاكُمْ لِلَّهِ وَأَتْقَاكُمْ لَهُ، لَكِنِّي أَصُومُ وَأُفْطِرُ، وَأُصَلِّي وَأَرْقُدُ وَأَتَزَوَّجُ النِّسَاءَ، فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي"‏‏.‏ (صحيح البخاري، كتاب النكاح، باب الترغيب في النكاح) (އަނަސު ބްނު މާލިކު رضى الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ތިން މީހަކު ރަސޫލުﷲ ﷺގެ އަނބިއަނބިކަނބަލުންގެ ގެކޮޅުތަކަށް އައިސް ރަސޫލުﷲ ﷺއަޅުކަންކުރައްވާ ގޮތާ ބެހޭ ގޮތުން ސުވާލު ދެންނެވިއެވެ. ދެން، އެޚަބަރު އެމީހުންނަށް ލިބުމުން، އެމީހުންނަށް އަޅުކަން ކުރެވޭ މިންވަރު މަދުކަން އެމީހުންނަށް އިޙްސާސް ކުރެވުނު ފަދައެވެ. އެމީހުން ބުންޏެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ އަކީ އިސްވެ ދިޔަ ފާފަތަކާއި ފަހުން ކުރެވިދާނޭ ފާފަތައް ފުއްސަވައިދެއްވާފައިވާ ބޭކަލަކަށް ވާއިރު، އަހަރެމެން މިއީ އެކަލޭގެފާނާ އަޅައި ބަލާއިރު ކޮން ހިސާބެއްގައި ތިބި ބައެއް ހެއްޔެވެ؟ އެތަނުން އެކަކު ބުންޏެވެ. އަހަރެން މުޅި ރޭގަނޑު ނަމާދުކުރާނީއެވެ. އަނެކަކު ބުންޏެވެ. އެއް ދުވަސް ވެސް ދޫކޮށް ނުލައި އަހަރެން ހުރިހާ ދުވަހު ރޯދަހިފާނީއެވެ. އަނެކަކު ބުންޏެވެ. އަހަރެން އަންހެނުންނާ އެކަހެރިވާނީއެވެ. އަހަރެން ކައިވެންޏެއް ނުކުރާނަމެވެ. އެހިނދު ރަސޫލުﷲ ﷺ ވަޑައިގެން ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެވެނިމިވެނި ވާހަކަ ދައްކައިފީމުއެވެ. މާތް ﷲ ގަންދެއްވައި ޙަދީޘުކުރައްވަމެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނަކީ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ވުރެ ބޮޑަށް ﷲ އަށް ބިރުވެތިވެޑައިގަންނަވާ، ތިޔަބައިމީހުންނަށްވުރެ މާ ތަޤްވާވެރި ބޭކަލަކީމެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، ތިމަންކަލޭގެފާނު ރޯދަހިއްޕަވަމެވެ. އަދި ރޯދަ ނުހިއްޕަވާ ވެސް ހުންނަވަމެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު ނަމާދުކުރައްވަމެވެ. އަދި އަވަހާރަފުޅުވެސް ލައްޕަވަމެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު އަންހެނުންނާއި ކައިވެނި ވެސް ބައްލަވައިގަންނަވަމެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ސުންނަތް ދޫކޮށްލައިފި މީހާއީ ތިމަންކަލޭގެފާނު ފަދަ ތަޤްވާވެރިންގެ ތެރެއިން ވާ މީހެއް ނޫނެވެ.) (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 5063) ދެން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

އަދި اللَّه، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވި ތަކެތީގެ ތެރެއިން، ޙަލާލު ރަނގަޅު ތަކެތި ކައިއުޅޭށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން، އެކަލާނގެއަށް އީމާންވެގެންތިބި اللَّه އަށް، ތިޔަބައިމީހުން ތަޤްވާވެރިވާށެވެ! (88)

ކާބޯތަކެތީގެ ބާވަތްތަކުގެ ތެރެއިން މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޙަލާލުކުރެއްވި ރަނގަޅު ތަކެތިން ތިޔަބައިމީހުން ކައިބޮއެ ހަދާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް މާތް ﷲ ދެއްވި ހުއްދަ ތަކެތީގެ ފައިދާ ލިބިގަންނާށެވެ. ހުއްދަކުރެއްވި، ޙަލާލު ގޮތުގައި ހޯދާފައިވާ ތަކެތި ކަމުގައި ވާނަމައެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން އެކަލާނގެއާ ބައްދަލުވާނެ ކަމަށް އީމާންވެގެން ތިބި ﷲ އަށް ބިރުވެތިވާށެވެ.

ޤަޞްދަކާނުލައި، ބުނާ ބަސްތަކަކުން، اللَّه، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޢުޤޫބާތެއް ނުދެއްވާނެތެވެ. (އެބަހީ: އާދައިގައި ވާހަކަދައްކާ އުޅޭއިރު، ހުވާކުރުމުގެ ޤަޞްދެއްނެތި، ހުވާގެ ގޮތުގައި ބުނެވޭ ބަހެއް ބޭނުންކުރުމަކީ ކުށެއް ނޫނެވެ.) އެހެނެއްކަމަކު، ޤަޞްދުކޮށްގެންކުރާ ހުވާތަކާމެދު، އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޖަޒާ ދެއްވާނެތެވެ. ފަހެ، ހުވާގެ ކައްފާރާއަކީ، ތިޔަބައިމީހުންގެ އަނބިދަރިންނަށް ކާންދީ އުޅޭ މެދުމިނުން، ދިހަ މިސްކީނުންނަށް ކާންދިނުމެވެ. ނުވަތަ އެއުރެންނަށް އަންނައުނު ދިނުމެވެ. ނުވަތަ އަޅަކު މިނިވަންކުރުމެވެ. ފަހެ، (އެއިންކަމެއް ކުރަން) ނުލިބުނުމީހާ، ތިންދުވަހު ރޯދަޔަށް ހުރުމެވެ. އެއީ ތިޔަބައިމީހުން ހުވާކޮށްފި ހިނދެއްގައި (އެބަހީ: ހުވާކޮށް، އެ ހުވަޔާ ޚިލާފުވެއްޖެ ހިނދެއްގައި) ތިޔަބައިމީހުންގެ ހުވާގެ ކައްފާރާއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ހުވާތަކަށް ރައްކާތެރިވާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުން ޝުކުރުކުރުމަށްޓަކައި، اللَّه، އެކަލާނގެ އާޔަތްތައް ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެފަދައިން ބަޔާންކޮށްދެއްވަތެވެ. (89)

ހުވައިކުރުމުގެ ގަސްތެއް ނެތި ތިޔަބައިމީހުންގެ ދުލުން ބޭރުވާ ހުވައިގެ ބަސްތަކަށް މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޢުޤޫބާތެއް ނުދެއްވާނެއެވެ. އެހެނަސް، ހުވައިކުރުމުގެ ނިޔަތް އޮވެގެން ގަސްތުގައި ތިޔަބައިމީހުން ކުރާ ހުވަޔަށް މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޖަޒާދެއްވާނެއެވެ. މިފަދަ ހުވަޔާ ތިބައިމީހުން ޚިލާފުވެއްޖެނަމަ އެކަމުގެ ކައްފާރާއަކީ ތިޔަބައިމީހުންގެ އަނބިދަރީންނަށް ކާންދީ އުޅޭ މެދުމިނުން ދިހަ މިސްކީނުންނަށް ކާންދިނުމެވެ. ނުވަތަ ދިހަ މިސްކީނުންނަށް އަންނައުނު ދިނުމެވެ. ކޮންމެ މިސްކީނަކަށް ހަށިގަނޑު ފޮރުވޭވަރުގެ ހެދުމެކެވެ. ނުވަތަ ﷲ އަށްޓަކައި އަޅަކު މިނިވަންކުރުމެވެ. ފަޤީރުކަމުން ނުވަތަ ނުކުޅެދުމުގެ ސަބަބުން މިއިން ކަމެއް ނުކުރެވުނު މީހާއަށް އޮތީ ޖެހިޖެހިގެން ތިން ދުވަހު ރޯދައަށް ހުރުމެވެ. އެއީ، ތިޔަބައިމީހުން ހުވައިކޮށް އެހުވަޔާ ޚިލާފުވެއްޖެ ހިނދެއްގައި ތިޔަބައިމީހުންގެ ހުވައިގެ ކައްފާރާއެވެ. އަދި ބޭކާރު ގޮތުގައި ހުވައި ނުކޮށް، ހުވަޔަށް ރައްކާތެރިވާށެވެ. ކޮންމެ ކޮންމެ ކަމެއްގައި ހުވައި ނުކޮށް، ކޮންމެހެން ބޭނުން ޖެހުމުން ހުވައިކުރާށެވެ. އެހެނީ، ގިނަގިނައިން ހުވައިކުރުމީ މާތް ﷲގެ މަތިވެރިވަންތަކަމަށް ކުރެވޭ އިހާނާތެކެވެ. އަދި ވާހަކަދެއްކުމުގެ ބަލާޣާތްތެރިކަމަށްވެސް ކުރެވޭ އިހާނާތެކެވެ. ދީނުގެ ޙުކުމްތަކާއި، ޝަރީޢަތުގެ ކަންކަން މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ބަޔާންކޮށް ދެއްވަނީ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އީސްލާމްދީނުގެ ހިދާޔަތުދެއްވި ކަމަށްޓަކައި އެކަލާނގެއަށް ޝުކުރުވެރިވުމަށެވެ. ދެން، އަޞްޙާބުބޭކަލުންގެ ތެރެއިން ބައެއް ބޭފުޅުން ރަލާއި ޖުވާގެ މައްސަލައިގައި މާތް ﷲ ކަނޑައަޅުއްވާ ފަހުގެ ޙުކުމް ބަޔާންކޮށްދެއްވުމަށް އެދިވަޑައިގެންނެވި ހިނދު މާތް ﷲ ގެ މިވަޙީބަސްފުޅު ބާވައިލެއްވިއެވެ.

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ރާއާއި، ޖުވާކުޅުމާއި، އަޅުކަންކުރަން ހަދާފައި ހުންނަ ބުދުތަކާއި ނަޞީބު ހުރިގޮތް ބަލަން ގެންގުޅޭ ދުނިދަނޑިތަކަކީ، ޝައިޠާނާގެ ޢަމަލުތަކުގެ ތެރެއިންވާ މުޑުދާރު ތަކެއްޗެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން އެކަންތަކާ ދުރުވެގަންނާށެވެ! (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން ދިންނަވައި ނަޞީބުލިބުމަށްޓަކައެވެ. (90)

اَلْخَمْر އަކީ ރާއެވެ. އޭގައި މަސްތުވުމަށް ބޭނުންކުރެވޭ ހުރިހާ ތަކެއްޗެއް ހިމެނެއެވެ. اَلْمَيْسِر އަކީ ޖުވާއެވެ. އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ. ރާއާއި، ޖުވާއާއި، އަޅުކަންކުރަން ހަދާފައި ހުންނަ ބުދުތަކާއި، އަޅުކަންކުރާ ބުދުތަކުގެ ފަރާތުން ނަސީބު ދެނެގަތުމަށް ޖާހިލިއްޔަ ޒަމާނުގައި ބޭނުންކުރެވުނު ދުނިދަނޑިތަކަކީ، ތިޔަބަމީހުން މަގުފުރައްދައި، މާތް ﷲއަށް ކިޔަމަންތެރިވުމާ ދުރުކުރުމަށް ޝައިޠާނާ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޒީނަތްތެރިކޮށްދީފައިވާ، ހަޑި މުޑުދާރު ތަކެއްޗެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ޝައިޠާނާގެ ވަސްވާސްތަކާ ދުރުވެ މާތް ﷲގެ ރުހިވޮޑިގަތުން ހޯދުމަށްޓަކައި މިތަކެއްޗާ ދުރުވެގަންނާށެވެ. اَلْاِجْتِنَاب (ދުރުވެގަތުން) މި ބަސް التَّحْرِيم (ޙަރާމްކުރެއްވުން) އަށް ވުރެ ބަލާޣާތްތެރިއެވެ. އެހެނީ، އެ ބަހުގެ މާނައަކީ އެކަމާ މުޅިން ދުރުވެގަތުމެވެ. އެހެންކަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿فَٱجْتَنِبُوا۟ ٱلرِّجْسَ مِنَ ٱلْأَوْثَـٰنِ﴾ (ބުދުތަކުގެ ނުތާހިރުކަމުން ތިޔަބައިމީހުން ދުރުހެލިވާށެވެ.) ބުދަށް އަޅުކަންކުރުން ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޙަރާމްވެގެންވެއޭ ވަޙީނުކުރައްވައެވެ. އެއީ ޙަރާމްގެ ބަހަށް ވުރެ ދުރުހެލިވުމުގެ ބަސް ބަލާޣާތްތެރިވެގެން ވާތީއެވެ. ދެން، މާތް ﷲ ބަޔާން މިކުރައްވަނީ ރާއާއި ޖުވާ ޙަރާމްކުރެއްވުމުގެ ޙިކްމަތެވެ.

ޝައިޠާނާ އެދޭކަން ކަށަވަރީ، ރާއާއި، ޖުވާގެ ސަބަބުން، ތިޔަބައިމީހުންގެ މެދުގައި ޢަދާވާތްތެރިކަމާއި، ރުޅިވެރިކަން އުފެއްދުމަށެވެ. އަދި اللَّه ހަނދުމަކުރުމާއި، ނަމާދުކުރުމަށް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހުރަސްއެޅުމަށެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ތިޔަތިބީ އެކަންތައްތައް ހުއްޓާލަންހެއްޔެވެ؟ (އެބަހީ: ހުއްޓާލާށެވެ!) (91)

މި ހަޑި ހުތުރު ޢަމަލުތައް ކުރުވައިގެން، ތިޔަބައިމީހުންގެ މެދުގައި ޢަދާވާތްތެރިކަމާއި، ރުޅިވެރިކަން އުފެއްދުމާއި، މާތް ﷲއަށް ކިޔަމަންތެރިވެ އަޅުކަންކުރުމާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީނުގެ ތަނބުކަމުގައިވާ ނަމާދުކުރުމުން އެއްކިބާކުރުން ނޫން އެހެންކަމެއް ޝައިޠާނާ ބޭނުންނުވެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތް ގެއްލެނިކުރުމަށެވެ. މިއީ އަމުރުގެ މާނައިގައި އޮތް ސުވާލެކެވެ. މާނައީ ޙަރާމްކުރެވިފައިވާ މި ހަޑި ހުތުރު ކަންކަން ތިޔަބައިމީހުން ހުއްޓާލާށެވެ. މިއާޔަތް އަޑު އިވިވަޑައިގެންނެވި ހިނދު انْتِهَيْنَا رَبَّنَا انْتَهَيْنَا (އަޅަމެން ހުއްޓާލައިފީމެވެ. އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އަޅަމެން ހުއްޓާލައިފީމެވެ.) އޭ ޢުމަރު رضي الله عنه ވިދާޅުވީ އެހެންވެއެވެ. ޝަރުޢީ ޙުކުމްތަކުގެ ސަބަބުތައް ބަޔާންކުރެއްވުމުގައި ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ ޢާއްމު އުޞޫލަކީ ކުރުކޮށް ޚުލާޞާކޮށް ބަޔާންކުރައްވައި، އެއާމެދު ސަމާލުވުމަށް އެންގެވުމެވެ. އެހެންނަމަވެސް، މިތަނުގައި މިވަނީ ދިގުކޮށް، ތަފްޞީލުކޮށް ސަބަބު ބަޔާންކުރައްވާފައެވެ. އަދި ގިނަ ސަބަބުތަކެއް ގެންނަވާފައެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ: މީސްތަކުންގެ މެދުގައި ޢަދާވާތްތެރިކަމާއި، ރުޅިވެރިކަން އުފެއްދުން. މާތް ﷲއަށް ޒިކުރުކޮށް އެކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންތެރިވުމަށް ހުރަސްއެޅުން. ދީނުގެ އެންމެ މުހިއްމު ފަރުޟުކަމުގައިވާ ނަމާދުކުރުމުން މަޝްޣޫލުކުރުން. ޙަރާމްކުރައްވާފައިވާ ކަންކަމަށް އަރައިގަތުމުގެ ސަބަބުން މުއުމިނުން މާތް ﷲ ގެ ރަޙްމަތުން ދުރުވުން. މާތް ﷲ ވަނީ ރާއާއި ޖުވާއަކީ ޝައިޠާނާގެ ޢަމަލުތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ހަޑި ހުތުރު ތަކެތިކަމާއި، ޝައިޠާނާ ބޭނުންވަނީ ރާއާއި ޖުވާ މެދުވެރިކޮށް މީސްތަކުންގެ ބުއްދި ގޯސްކުރުމަށްކަން ބަޔާންކުރައްވާފައެވެ. މިހުރިހާ ކަމެއް ބަޔާންކުރެއްވީ ރާއާއި ޖުވާގެ ނުރައްކާތެރިކަން މީސްތަކުންނަށް ބަޔާންކުރައްވައި، އެއާއި ގާތްނުވުމަށް މީސްތަކުންނަށް އެންގެވުމަށެވެ. އެހެންކަމުން، ޤުރްއާނުގެ މިފަދަ ސިއްރުތަކާ މެދު ފިކުރުކުރާށެވެ!

އަދި ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް ކިޔަމަންވާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން ރަސޫލާއަށް ކިޔަމަންވާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން ރައްކާތެރިވާށެވެ! ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ފުރަގަސްދިން ނަމަވެސް، ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލާއަށް އޮތީ، ބަޔާންވެގެންވާ އިއްވެވުންކަން ތިޔަބައިމީހުން ދަންނާށެވެ! (92)

މާތް ﷲއާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަމުރުފުޅުތަކަށް ތިޔަބައިމީހުން ކިޔަމަންތެރިވާށެވެ. އަދި އެއާ ޚިލާފުވުމުގެ ނުރައްކަލާ މެދު ސަމާލުވާށެވެ! ކިޔަމަންވެ ބޯލެނބުމަށް ތިޔަބައިމީހުން ދެކޮޅުހަދައިފިނަމަ ދަންނާށެވެ! ރަސޫލާ ﷺގެ މައްޗަށް އޮތް ކަމަކީ އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވުނު އެއްޗެއް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފޯރުކޮށްދެއްވުމެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވަނީ އެކަން ފުރިހަމަކުރައްވާފައެވެ. ދެން އޮތްކަމަކީ އެކަމަށް ޢުޤޫބާތް ދެއްވުމެވެ. އެކަމުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް އޮތީ ހަލާކެވެ. އެކަން ކުރައްވާނީ މަތިވެރިވަންތަ ޖައްބާރުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ.

އީމާންވެ، ޞާލިޙު ޢަމަލުކޮށްއުޅުނު މީހުން ކައި (ބޮއި) އުޅުނު އެއްޗަކާމެދު، އެއުރެންގެ މައްޗަކަށް ކުށެއް ނެތެވެ. (އެބަހީ: ރާއާއި އަދި އެނޫން ތަކެތި ޙަރާމްކުރެއްވުމުގެކުރިން އެތަކެތި ބޭނުންކުރި މީހުންގެ މައްޗަކަށް ކުށެއް ނެތެވެ. އެއީ) އެއުރެން ތަޤްވާވެރިވެ، އީމާންވެ، ޞާލިޙު ޢަމަލުކުޅަނަމައެވެ. ދެންވެސް ތަޤްވާވެރިވެ، އީމާންވީނަމައެވެ. ދެންވެސް ތަޤްވާވެރިވެ، ޢަމަލުތައް ރަނގަޅު ކުޅަނަމައެވެ. އިޙްސާންތެރިންދެކެ اللَّه ލޯބިވެވޮޑިގެންވެތެވެ. (93)

قَالَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ مَاتَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُمْ يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ فَلَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُهَا قَالَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَيْفَ بِأَصْحَابِنَا الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يَشْرَبُونَهَا فَنَزَلَتْ:‏ ‏﴿‏لَيْسَ عَلَى ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ ﴾‏ الآيَةَ‏.‏ (جامع الترمذي، كتاب تفسير القرآن عن رسول الله صلى الله عليه وسلم) (އަލްބަރާއު ބްނު ޢާޒިބް رضي الله عنه ވިދާޅުވިއެވެ. ރާ ހިއްޕެވުން މަތީ ތިއްބަވައިގެން ރަސޫލުﷲ ﷺގެ އަޞްޙާބުބޭކަލުންގެތެރެއިން ބޭފުޅުންތަކެއް އަވަހާރަވެފައި ވެއެވެ. ދެން، ރާ ޙަރާމްކުރެއްވި އާޔަތް ބާވައިލެއްވުމުން، ބައެއް ބޭފުޅުން ދެންނެވިއެވެ. އޭ ﷲގެ ރަސޫލާ ﷺ އެވެ. ރާ ބުއިން މަތީ ތިބެ މަރުވެދިޔަ އަހަރެމެންގެ އަޚުންނަށް ވާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ ދެން ‏﴿‏لَيْسَ عَلَى ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ ﴾‏ މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވިއެވެ.) (ޖާމިޢުއްތިރްމިޛީ، ޙަދީޘު: 3328) މާނައީ ރާ ޙަރާމްކުރެއްވުމުގެ ކުރިން އެބައިމީހުން ރާ ބޮއި އުޅުނަސް، އެބައިމީހުން އީމާންވެ، ﷲއަށް ބިރުވެތިވެ، އެބައިމީހުންގެ އީމާންކަން މަތީ ދެމިތިބެ، ޙަރާމްކުރެއްވި ކަންތަކާ ދުރުހެލިވެ ތިބެ، ހެޔޮ ޢަމަލު ކުޅަނަމަ އެބައިމީހުންނަށް އެއްވެސް ޢުޤޫބާތެއް ނެތެވެ. އެހެނީ ހެޔޮ ޢަމަލުތަކުން ނުބައި ޢަމަލުތައް ފޮހެލައެވެ. އިޙްސާންތެރިން ދެކެ މާތް ﷲ ލޯބިވެވޮޑިގަންނަވައެވެ. އެހެނީ، އިޙްސާންތެރިއަކަށް ވެއްޖެމީހާއީ މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތަށް ލޮބުވެތި މީހެކެވެ. އަދި އެކަލާނގެއަށް ލޮބުވެތި ފަރާތަކަށް އެކަލާނގެ ޢަޛާބު ނުދެއްވާނެއެވެ.

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުންގެ އަތްތަކާއި، ލޮންސިތަކުން އަތުލާ ބައެއް ޝިކާރައިން، اللَّه، ތިޔަބައިމީހުން އިމްތިޙާނުކުރައްވާނެތެވެ. (އެއީ) ނުފެންނަ ތާނގައިވެސް، އެކަލާނގެއަށް ބިރުވެތިވާ ބަޔަކު، اللَّه ދެނެވޮޑިގެންވެ، އެކަން ފާޅުކުރެއްވުމަށްޓަކައެވެ. ފަހެ، އެއަށްފަހު (އެކަލާނގެ އަމުރުފުޅު) ފަހަނަޅައި ހިނގައްޖެމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެމީހަކަށް ވޭންދެނިވި ޢަޛާބުހުށްޓެވެ. (94)

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ. ތިޔަބައިމީހުން ޙައްޖާއި ޢުމްރާގެ އިޙްރާމުގައި ތިބޭއިރު، ތިޔަބައިމީހުން ޝިކާރަކުރާ ބައެއް އެއްގަމު ޖަނަވާރުން މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުން އިމްތިޙާނުކުރައްވާނެއެވެ. އަތުން ހިފާ ކުދި ޖަނަވާރާއި، ލޮންސި ބޭނުންކޮށްގެން ޝިކާރަކުރާ ބޮޑެތި ޖަނަވާރުންނެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ނުފެންނަ ތާނގައިވެސް މާތް ﷲ އަށް ބިރުވެތިވެ، ޝިކާރަކުރުމުން ދުރުހެލިވާ ތެދުވެރި މުއުމިނުންނާއި، އީމާންކަން ބަލިކަށިކަމުން ޙަރާމްކުރައްވާފައިވާ ކަންކަމަށް އަރައިގަންނަ މީހުން ވަކިކުރެއްވުމަށެވެ. ފަހެ، ޙަރާމްކުރެއްވުމަށް ފަހު، ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ޝިކާރަކުރި މީހަކަށް ވޭންދެނިވި ޢަޛާބު ހުށްޓެވެ. މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވީ ޙުދައިބިއްޔާގެ ހަނގުރާމައިގައެވެ. މުސްލިމުން އިޙްރާމުގައި ތިއްބައި، ޝިކާރަކުރުމުން މާތް ﷲ އެބައިމީހުން އިމްތިޙާނުކުރެއްވިއެވެ. އެގޮތުން، ފުއްލާއާއި، މުސަޅާއި، ދޫނިތައް އެބައިމީހުންގެ ދަތުރުމަތީގައި އެބައިމީހުން ވަށައިގެން ތިއްބެވެ. އެބައިމީހުންނަށް އެތަކެތި ޝިކާރަކުރެވެން އޮތެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ޝިކާރަކުރަން ވިސްނިއެވެ. ދެން މާތް ﷲ އެކަން ޙަރާމްކުރައްވައި އާޔަތް ބާވައިލެއްވިއެވެ. ޝިކާރަކުރުމަކީ ޢަރަބީންގެ ދިރިއުޅުން އޭގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައި އޮތް ކަމެކެވެ. ޝިކާރަ ހިފުމަކީ އެބައިމީހުންނަށް އުފާލިބޭ ކަމެކެވެ. އެކަމާ ބެހޭ ގޮތުން އެބައިމީހުން ރިވެތި ޅެން ހަދާފައި ވެއެވެ. މާތް ﷲ އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ އެއްޗަކުން އެކަލާނގެ އަޅުން އިމްތިޙާނުކުރައްވައެވެ. މި ޙަރާމްކުރެއްވުން އިތުރަށް ގަދަކުރައްވަމުން ދެން ވަޙީކުރައްވަނީ

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! (ޙައްޖަކަށް، ނުވަތަ ޢުމްރާއަކަށް) ތިޔަބައިމީހުން އިޙްރާމް ބަނދެގެންތިބެ (އެއްގަމު) ޝިކާރަ ޤަތުލުނުކުރާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ޤަޞްދުގައި، އެފަދަ ޝިކާރައެއް ޤަތުލުކޮށްފިމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެމީހެއްގެ ޖަޒާއަކީ، ޤަތުލުކުޅަ އެއްޗަކާ އެއްފަދަ އެއްޗެއް، ނަޢަމް ސޫފީގެ ތެރެއިން ދިނުމެވެ. އެ އެއްފަދަ އެއްޗަކާމެދު ޙުކުމްކުރާނީ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ޢަދުލުވެރި ދެމީހެކެވެ. (މި ދޭންޖެހޭނީ) ކަޢުބަތުاللَّه ގެފުޅަށް ފޯރާ ހަދްޔެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ނުވަތަ ކައްފާރާއެއް ދިނުމެވެ. އެއީ މިސްކީނުންނަށް ކާންދިނުމެވެ. ނުވަތަ އެއާ އެއްވަރަށް ރޯދަހިފުމެވެ. އެއީ އޭނާ ކުޅަކަންތަކުގެ ނަތީޖާގެ ރަހަ ލިބިގަތުމަށްޓަކައެވެ. (މި އާޔަތް ބާވައިލެއްވުމުގެ) ކުރިން އިސްވެދިޔަ ކަންތައް اللَّه ޢަފޫކުރައްވައިފިއެވެ. އަދި އެކަމަށް އެނބުރި އިޢާދަވެއްޖެމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެމީހާގެ ކިބައިން اللَّه ބަދަލުހިއްޕަވާނެތެވެ. اللَّه އީ، ބަދަލުހިއްޕެވުމުގެ ވެރި، ޢަޒީޒުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (95)

އިޙްރާމުގައި ތިބޭ ޙާލު ތިޔަބައިމީހުން އެއްގަމު ޝިކާރަ ޤަތުލުނުކުރާށެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އިޙްރާމުގައި ހުރެ އެފަދަ އެއްޗެއް ޤަތުލުކުރި މީހާގެ ޖަޒާއަކީ ޤަތުލުކުޅަ އެއްޗަކާ އެއްފަދަ އެއްޗެއް ނަޢަމް ސޫފީގެ ތެރެއިން ދިނުމެވެ. ނަޢަމް ސޫތްޕަކީ ޖަމަލާއި، ގެރިއާއި، ބަކަރިއެވެ. އެއާ އެއްފަދަ އެއްޗަކާ މެދު ޙުކުމް ކަނޑައަޅާނީ ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ޢަދުލުވެރި ދެ މީހެކެވެ. މައްކާގެ ފަޤީރުންނަށް ދެވޭ ހަދްޔެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މި ހަދްޔު ޙަރަމްގައި ކަތިލައި ޙަރަމްގެ ފަޤީރުންނަށް ބަހާނީއެވެ. ޝިކާރަކޮށް ޤަތުލުކުރެވުނު އެއްޗަކީ ދޫނި. މުސަޅު ނުވަތަ ވަލުކޮތަރު ފަދަ އޭގެ ބަދަލުގައި އެއްޗެއް ނުލިބޭ އެއްޗެއް ނަމަ، އޭގެ އަގު ކަނޑައަޅައި އަގަށް ވާވަރަށް ޙަރަމްގެ ފަޤީރުންނަށް ބަހާނީއެވެ. ކޮންމެ ފަޤީރަކަށް ކަދުރު ނުވަތަ އޮށްޓަރުގެ ޞާޢެކެވެ. (ޞާޢަކީ ގާތްގަނޑަކަށް 3 ކިލޯގްރާމެވެ.) ފަޤީރުންނަށް ކާންދެވޭ ވަރުގެ ތަނަވަސްކަމެއް ނެތް މީހެއްނަމަ ރޯދަހިފާނީއެވެ. ކޮންމެ ޞާޢަކަށް ރޯދައެކެވެ. ޙަރާމްކުރައްވާފައިވާ ކަމަކަށް އަރައިގަތުމުގެ ޢުޤޫބާތެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ޙަރާމްކުރެއްވުމުގެ ކުރިން ޝިކާރަކުރި މީހުންނަށް މާތް ﷲ ޢަފޫކުރައްވައިފިއެވެ. ޙަރާމްކުރެއްވުމަށްފަހު ޝިކާރަކުރާ މީހުންނަށް ވޭންދެނިވި ޢަޛާބު ހުއްޓެވެ. މާތް ﷲބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި އިޙްރާމުގެ ޙާލަތުގައި ހުންނައިރު، އޭނާގެ ފުށުން ހުރިހާ އެއްޗަކަށް؛ އިންސާނުންނަށާއި، ދޫންޏަށާއި، ޖަނަވާރަށާއި، ވަލުޖަނަވާރަށް އަމާންކަން ލިބެން ޖެހެއެވެ. ފަހެ، އިޙްރާމް ބަނދެގެން އަމާންވެގެންވާ ޙަރަމްފުޅަށް ވަދެއްޖެ މީހާގެ ފުށުން ހުރިހާ މަޚްލޫޤުންނަށް؛ ދޫންޏަށާ، ގަހަށާ، ވަލުޖަނަވާރަށްވެސް އަމާންކަން ލިބެންޖެހެއެވެ. އެހެންކަމުން މައްކާގައި ގަސްކެނޑުމާއި، ޝިކާރަކުރުމާއި، ވެރިއަކު ނޭނގޭ ތަކެތި ހޮވުމާއި، އެއްވެސް ފަރާތަކަށް ބިރުދެއްކުމަކީ ހުއްދަ ކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ، އަމަންއަމާންކަމުގެ ރަށަށް ވާތީއެވެ.

ކަނޑުގެ ކެޔޮޅުކަން ކުރުމާއި، އެކަމުންލިބޭ ކާތަކެތި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޙަލާލުކުރައްވާފައިވެއެވެ. (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުންނަށާއި، ދަތުރުވެރިންނަށް ބޭނުންކުރެވޭ އެއްޗެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން، އިޙްރާމްބަނދެގެން ތިބިހާހިނދަކު، އެއްގަމު ޝިކާރަކުރުން ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޙަރާމްކުރައްވާފައި ވެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން، اللَّه އަށް ތަޤްވާވެރިވާށެވެ! އެކަލާނގެއީ، އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ތިޔަބައިމީހުން މަޙްޝަރުކުރައްވާނޭ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (96)

ކަނޑުން ކުރެވޭ ޝިކާރައާއި ކަނޑުގައި އުޅޭ މަސްމަހާމެހި، އިޙްރާމުގެ ޙާލަތުގައި ތިއްބަސް އަދި އިޙްރާމުގެ ޙާލަތުގައި ނެތަސް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޙަލާލުވެގެންވެއެވެ. އަދި އެއީ ދަތުރުވެރިންވެސް ދަތުރުގެ ކޮއްތުގެ ގޮތުގައި ގެންދާ ކާނާއެކެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އެއްގަމު ތަކެތި ޝިކާރަކުރުން ޙަރާމްކުރެއްވީ އިޙްރާމުގެ ޙާލަތުގައެވެ. މާތް ﷲގެ އަމުރުފުޅާ ޚިލާފުވުމުގައި ތިޔަބައިމީހުން އެކަލާނގެއަށް ބިރުވެތިވާށެވެ. އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ޤިޔާމަތް ދުވަހު ތިޔަބައިމީހުން އެއްކުރައްވައި ޖަޒާދެއްވާނެއެވެ. ދެން މާތް ﷲ މިވަނީ އަލްބަލަދުލް އަމީން (މައްކާ) އާއި، މުސްލިމުންގެ ޤިބްލަކަމުގައިވާ ގެފުޅާއި، ޙުރުމަތްތެރިވެގެންވާ މައްސަރުތަކުގެ ޙުރުމަތްތެރިކަމުގެ ވާހަކަގެންނަވާފައެވެ.

ޙުރުމަތްތެރިވެގެންވާ ކަޢުބަތުاللَّه ގެފުޅާއި، ޙުރުމަތްތެރި މައްސަރުތަކާއި، ޙަރަމްފުޅަށް ހަދިޔާކުރުމުގެ ގޮތުން ކަތިލާ ތަކެއްޗާއި، ޙަރަމްފުޅަށްޓަކައި ފާހަގަކޮށް ގިލަފަތި އަޅުވާފައިވާ ތަކެތި، اللَّه ލައްވާފައިވަނީ މީސްތަކުންގެ ދިރިއުޅުން އަމާންކޮށް ޤާއިމްކުރާ ތަކެތި ކަމުގައެވެ. އެއީ ހަމަކަށަވަރުން، އުޑުތަކުގައިވާހާ ކަމަކާއި، ބިމުގައި ވާހާކަމެއް اللَّه ދެނެވޮޑިގެންވާކަމާއި، ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ކޮންމެކަމެއް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެކަން ތިޔަބައިމީހުން ދެނެގަތުމަށްޓަކައެވެ. (97)

މާތް ﷲ ވަނީ ގެފުޅަކީ ހިދާޔަތުގެ ނޫރެއްކަމުގައްޔާއި، އަމާންކަން ލިބިގެންވާ ތަނެއްކަމުގައްޔާއި، މީސްތަކުންގެ ދިރިއުޅުމަށް ހެޔޮ ބަދަލު ގެންނަ ތަނެއްކަމުގައި ލައްވަވާފައެވެ. އެބައިމީހުންގެ ދީނާއި ދުނިޔޭގެ ކަންކަން އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތުގައި ހަމަޖެއްސުމަށް ޓަކައެވެ. ފަހެ، ޙަރަމަކީ ދޫންޏާއި ޖަނަވާރަށް އަމާންކަން ލިބޭ ތަނަކަށް ވާއިރު، ހެވާއި ބަރަކާތް ލިބުމުގެ ސަބަބަކަށް ވެސް އެތަކެތި ވެއެވެ. އެތަނުގައި ބިރުގެންފައިވާ މީހާ ޙިމާޔަތް ހޯދައެވެ. ނިކަމެތި މީހާއަށް އަމާންކަން ލިބެއެވެ. ވިޔަފާރިވެރިޔާއަށް ފައިދާވެއެވެ. އަދި ޙައްޖަށާއި ޢުމްރާއަށް މީސްތަކުން އެތަނަށް ދަތުރުކުރެއެވެ. ހަމަ އެފަދައިން ޙުރުމަތްތެރިވެގެންވާ މައްސަރުތައް (ޛުލްޤައިދާ، ޛުލްޙިއްޖާ، މުޙައްރަމް އަދި ރަޖަބު) ވެސް ލައްވަވާފައި ވަނީ އަޅުތަކުންނަށް އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތަށް ހެއްދެވުމަށެވެ. އެމައްސަރުތަކުގައި މީސްތަކުން ހަނގުރާމައާއި ފޭރުން ކަހަލަ ކަންކަމުން ރައްކާތެރި ކުރެއްވުމަށެވެ. ހަމަ އެގޮތަށް ޙަރަމްގެ ފަޤީރުންނަށް ހަދިޔާކުރެވޭ ހަދްޔުވެސް މާތް ﷲ ލައްވަވާފައިވަނީ ފަޤީރުންނާއި ނިކަމެތިންނަށް ލިބޭ ތަނަވަސްކަމެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެއިން ނަގައި، މައްކާއިން އެލިބެންވީ މީހުންނަށް ލިބުމަށް ހުރަސްއެޅުން ހުއްދަ ނުވާނެއެވެ. އަދި ޚާއްޞަކޮށް އަލްޤަލާއިދެވެ. އެއީ، ވަކި ވައްތަރެއްގެ ގިލަފައްޗެއް ކަރުގައި އަޅުވައި މައްކާގެ ފަޤީރުންނަށް ޚާއްޞަކުރެވިފައިވާކަން ފާހަގަކޮށްފައި ހުންނަ ޖަމަލެވެ. ގެފުޅަށާއި ޙަރަމްފުޅަށާއި، ޙުރުމަތްތެރިވެގެންވާ މައްސަރުތަކަށް މިޙުރުމަތްތެރިކަން ދެއްވީ، ޙުކުމްތައް ކަނޑައަޅުއްވާ ފަރާތަކީ މާތް ﷲ ކަން ތިޔަބައިމީހުން ޔަޤީންކުރުމަށެވެ. އަޅުތަކުންނަށް އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތަށް ނޫނީ އެކަލާނގެ އެއްވެސް ކަމެއް ކަނޑަނައަޅުއްވައެވެ. އެކަލާނގެއީ ހުރިހާ ކަމެއް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގަންނަވާ ރަސްކަލާނގެއަށް ވާތީއެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ޢުޤޫބާތް ގަދަފަދަ ވެގެންވާ ރަސްކަލާނގެ ކަމާއި، ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ، ރަޙީމްވަންތަ ރަސްކަލާނގެކަން، ތިޔަބައިމީހުން ދަންނާށެވެ! (98)

އޭ މީސްތަކުންނޭވެ. މާތް ﷲއަށް އުރެދޭ މީހަކަށް އެކަލާނގެ ޢުޤޫބާތް ގަދަފަދަކަން ދަންނާށެވެ. އަދި އެކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންވެ، އެކަލާނގެ ރުހިވޮޑިގަތުން އެދޭ ފަރާތަކަށް އެކަލާނގެ ރަޙްމަތުގެ ތަނަވަސްކަމާއި، ފާފަފުއްސެވުން ބޮޑުކަންވެސް ދަންނާށެވެ. މިއީ މާތް ﷲ ޙަރާމްކުރައްވާފައިވާ ކަންކަމަށް އަރައިގަންނަ މީހުންނަށް ދެއްވާފައިވާ އިންޒާރެކެވެ.

(ރިސާލަތު) އިއްވެވުން މެނުވީ، ރަސޫލާގެ މައްޗަކަށް ނުވެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ފާޅުކުރާ ކަންތަކާއި، ވަންހަނާކުރާ ކަންތައް، اللَّه ދެނެވޮޑިގެންވެތެވެ. (99)

ރިސާލަތު ފޯރުކޮށްދެއްވުން މެނުވީ ރަސޫލާ ﷺ ގެ މައްޗަށް ނުވެއެވެ. އީމާންވާން މީސްތަކުންނަށް މަޖުބޫރުކުރުމަކީ އެކަލޭގެފާނަށް އޮތް ކަމެއް ނޫނެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވަނީ އެކަލޭގެފާނާ ޙަވާލުކުރެވުނު ކަން ފުރިހަމައަށް ކުރައްވާފައެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ޙާލާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ޢަމަލުތައް މާތް ﷲއަށް ވަންހަނާވެގެން ނުވެއެވެ. އަދި ޤިޔާމަތް ދުވަހު އަޅުތަކުންނަށް ޖަޒާދެއްވާނީ އެކަލާނގެއެވެ.

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ނުބައިކަންތަކުގެ ގިނަކަން، ތިބާ ޢަޖާއިބުކޮށްލިޔަސް، ނުބައިކަންތަކާއި، ރަނގަޅު ކަންތައް ހަމަހަމަވެގެނެއް ނުވެއެވެ. އޭ ބުއްދީގެ އަހުލުވެރިންނޭވެ! ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން، اللَّه އަށް ތަޤްވާވެރިވާށެވެ! (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން ދިންނަވައި ނަޞީބުލިބުމަށްޓަކައެވެ. (100)

މިއީ ރަނގަޅާއި ނުބައި، ޙަލާލާއި ޙަރާމް، ފައިދާހުރި ކަންކަމާއި ގެއްލުންހުރި ކަންކަން އަދި ހެޔޮލަފާ މީހުންނާއި ނުބައިނުލަފާ މީހުން ވަކިކުރެއްވުމަށް މާތް ﷲ ޖައްސަވާފައިވާ މިސާލެކެވެ. އަދި މިއީ ހުރިހާ ކަމެއް ޝާމިލުވާ ޢާއްމު ޙުކުމެކެވެ. އާމްދަނީއާއި، ކުރާ މަސައްކަތާއި، ޢިލްމާއި، އިޖްތިމާޢީ ޙާލަތު އޭގައި ޝާމިލުވެއެވެ. މާނައީ އެއްވެސް ކަމެއްގައި ހެޔޮކަމާއި ނުބައިކަން އެއްވަރު ނުވާނެއެވެ. ބަލަންޖެހެނީ ރަނގަޅުވުމާއި ރީތިވުމަށެވެ. މަދުވުމާއި ގިނަވުމަކަށް ނޫނެވެ. އެހެންކަމުން، އޭ އަޑުއަހާ މީހާއެވެ. ނުބައިކަމުގެ ގިނަކަން ތިބާ ޢަޖާއިބުކޮށްލިޔަސް، ދުނިޔެ ފުރޭވަރުގެ ޙަރާމްކަންތަކަށްވުރެ، މަދު ހެޔޮކަން މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތުގައި ހެޔޮކަން ބޮޑުވެގެން ވެއެވެ. އެހެނީ، ޙަރާމް ކަންކަމަކީ ޤަބޫލުނުކުރެވޭނޭ ނުބައި ކަންކަމެވެ. ޙަލާލު ކަންކަމަކީ ޤަބޫލުކުރެވޭ ރަނގަޅު ކަންކަމެވެ. ޙަލާލު ގޮތުގައި ލިބޭ އެއް ދިރުހަމް ޙަރާމް ގޮތުގައި ހޯދާ ޚަޒާނާއަކަށް ވުރެ ހެޔޮކަން ބޮޑުވެގެން ވެއެވެ. ނަފްސުތަކުގެ ކަންތައް ވެސް އޮތީ ހަމަ މިހެންނެވެ. އެހެނީ، މުއުމިނަކާ ކާފަރަކާ އެއްވަރު ނުވާނެއެވެ. ހެޔޮލަފާ މީހަކާ ނުބައިނުލަފާ މީހަކު އެއްވަރު ނުވާނެއެވެ. މުއުމިނާ މާމުއި ފަދައިން ވާއިރު، ކާފަރުމީހާއީ ވިހައެކެވެ. ހެޔޮލަފާ މީހާ މީރު މޭވާ ދޭ ކަދުރުރުކެއް ފަދައިން ވާއިރު، ނުބައި ނުލަފާ މީހާއީ ގަޔަށްކަށި ހެރޭ ކަށިގަހެކެވެ. ހެޔޮލަފާ މީހުންނާއި ހެޔޮލަފާ މީހުން އަދި ނުބައިނުލަފާ މީހުންނާއި ނުބައިނުލަފާ މީހުން މާތް ﷲ ގުޅުއްވަނީ މިފަދައިންނެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿ٱلْخَبِيثَـٰتُ لِلْخَبِيثِينَ وَٱلْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَـٰتِ ۖ وَٱلطَّيِّبَـٰتُ لِلطَّيِّبِينَ وَٱلطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَـٰتِ﴾ (ނުބައި އަންހެނުން ނުބައި ފިރިހެނުންނަށެވެ. ނުބައި ފިރިހެނުން ނުބައި އަންހެނުންނަށެވެ. ރަނގަޅު އަންހެނުން ރަނގަޅު ފިރިހެނުންނަށެވެ. ރަނގަޅު ފިރިހެނުން ރަނގަޅު އަންހެނުންނަށެވެ.) ވީމާ، ނުބައި މީހަކާއި ރަނގަޅު މީހަކު އެއްވެސް ޙާލެއްގައި، އެއްވެސް ކަމެއްގައި، އެއްވެސް ގޮތަކަށް އެއްވަރު ނުވާނެއެވެ. އެހެންކަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿فَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ يَـٰٓأُو۟لِى ٱلْأَلْبَـٰبِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ﴾ އޭ ބުއްދީގެ އަހުލުވެރިންނޭވެ! ނުބައިކަންތައް ދޫކޮށް ރަނގަޅުކަންތަކުގައި ހިފުމަށް ސަމާލުވުމުގައި ތިޔަބައިމީހުން މާތް ﷲ އަށް ބިރުވެތިވާށެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ނަހީކުރެއްވި ކަންކަމުން ދުރުހެލިވެ، އަމުރުފުޅުތަކަށް ބޯލަނބައި އެކަލާނގެއަށް ތަޤްވާވެރިވާށެވެ. މަތިވެރި ޘަވާބާއި ދާއިމީ ނިޢުމަތް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ލިބޭނީ އޭރުންނެވެ.

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެކަންކަން ފާޅުކުރައްވައިފިނަމަ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް އުނދަގޫވެ، ނުރުހުންވާނޭ ކަންކަމާމެދު ތިޔަބައިމީހުން ސުވާލުނުކުރާށެވެ. އަދި ޤުރްއާން ބާވައިލައްވާހިނދު އެކަންކަމާމެދު ތިޔަބައިމީހުން ސުވާލުކުރާނަމަ، އެކަންކަން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފާޅުކުރައްވައިފާނެތެވެ. (އިސްވެގޮސްފައިވާ) ސުވާލުކުރުމުގެ ކުށް، اللَّه ޢަފޫކުރައްވައިފިއެވެ. اللَّه އީ، ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ ޙަލީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (101)

ތިޔަބައިމީހުންނަށް ބޭނުމެއް ނެތް، ތިޔަބައިމީހުންނާ ނުބެހޭ ކަންކަމާމެދު ތިޔަބައިމީހުން ސުވާލު ނުކުރާށެވެ. ފަހެ، ނުބެހޭ ކަންކަމާ ނުބެހި ދޫކޮށްލުމީ މީހާގެ އިސްލާމްކަމުގެ ރިވެތިކަން ދައްކައިދޭ ކަމެކެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެފަދަ ކަންކަން ހާމަވެއްޖެނަމަ، އެއީ ތިޔަބައިމީހުން ހިތް ނޭދޭ ކަންކަމަށް ވެދާނެއެވެ. އެހެންކަމުން، އެކަންކަމާ ގުޅޭގޮތުން ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިއަހުގައި ގިނަގިނައިން ސުވާލުނުދަންނަވާށެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنه ވިދާޅުވިއެވެ. ބައެއް މީހުން ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިއަހުގައި ކޮންމެ ކަމަކާ ބެހޭ ގޮތުން ސުވާލު ދަންނަވަމުން ދިޔައީ އެކަލޭގެފާނަށް ބުރައަކަށް ވާވަރަށެވެ. ތިމަންނަގެ ބައްޕަ އަކީ ކާކުހޭ އެކަކު ސުވާލު ދަންނަވަފާނެއެވެ. ޖަމަލެއް ގެއްލިގެން އުޅޭ މީހަކު ތިމަންނަގެ ޖަމަލު ކޮބާހޭ ސުވާލު ދަންނަވައިފާނެއެވެ. ދެން މާތް ﷲ މި އާޔަތް ބާވައިލެއްވިއެވެ. عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ الْحَجَّ فَحُجُّوا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ أَكُلَّ عَامٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَسَكَتَ حَتَّى قَالَهَا ثَلاَثًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏لَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ وَلَمَا اسْتَطَعْتُمْ - ثُمَّ قَالَ - ذَرُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ فَإِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِكَثْرَةِ سُؤَالِهِمْ وَاخْتِلاَفِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ فَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيءٍ فَدَعُوهُ‏"‏.‏ (صحيح مسلم، كتاب الحج، باب فرض الحج مرة في العمر) (އަބޫހުރައިރާ رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ އަހަރުމެންނަށް ޚުޠުބާ ދެއްވަމުން ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "މީސްތަކުންނޭވެ! ހަމަކަށަވަރުން މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޙައްޖު ފަރުޟުކުރައްވައިފިއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ޙައްޖުކުރާށެވެ." އެހިނދު މީހަކު ދެންނެވިއެވެ. އޭ ﷲގެ ރަސޫލާ ﷺއެވެ. ކޮންމެ އަހަރަކު ހެއްޔެވެ؟ އެކަލޭފާނު ޖަވާބެއް ނުދެއްވައި ހަނު ހުންނެވިއެވެ. އޭނާ ތިންފަހަރު އެސުވާލު ކުރަންދެނެވެ. ދެން ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނު އާނއެކޭ ޙަދީޘުކުރެއްވިނަމަ ވާޖިބުވީހެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެކަން ނުކުރެވުނީހެވެ." ދެން ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނު ދޫކުރެއްވި ކަމެއް އެގޮތަށް ބޭއްވިޔަ ދޭށެވެ. އެހެނީ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ކުރީގެ ޤައުމުތައް ހަލާކުވެ ދިޔަ އެއްސަބަބަކީ އެބައިމީހުންގެ ސުވާލު ގިނަވުމެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ނަބީބޭކަލުންނާ ދެކޮޅުހެދުމެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ކަމަކަށް އަމުރުކުރައްވައިފި ނަމަ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ކުޅަދާނަވީ މިންވަރަކަށް އެކަން ކުރާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ކަމެއް ނަހީކުރައްވައިފިނަމަ، އެކަމެއް ދޫކޮށްލާށެވެ.") (ޞަޙީޙު މުސްލިމް، ޙަދީޘު: 1337) މިއާޔަތުގައި ވަނީ ނުބެހޭ ކަންކަމާ މެދު ސުވާލު ގިނަކުރުން މަނާކުރައްވާފައެވެ. އެހެނީ، މީހަކު ބޭނުމެއް ނެތް ކަމެއްގައި ސުވާލުކޮށްގެން އެކަން ޙަރާމްކުރައްވައި ޙުކުމް ބާވައިލެއްވުމަކީ ވެސް އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏إِنَّ أَعْظَمَ الْمُسْلِمِينَ جُرْمًا مَنْ سَأَلَ عَنْ شَيءٍ لَمْ يُحَرَّمْ، فَحُرِّمَ مِنْ أَجْلِ مَسْأَلَتِهِ"‏‏.‏ (صحيح البخاري، كتاب الاعتصام بالكتاب والسنة، باب مَا يُكْرَهُ مِنْ كَثْرَةِ السُّؤَالِ وَتَكَلُّفِ مَا لاَ يَعْنِيهِ) (ޢާމިރު ބްނު ސަޢުދު ބްނު އަބީވައްޤާޞް އޭނާ ބައްޕާފުޅުގެ އަރިހުން ރިވާކުރައްވާފައި ވެއެވެ. ނަބިއްޔާ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "މީސްތަކުންގެ މައްޗަށް ޙަރާމްކުރައްވާފައި ނުވާ ކަމަކާ ބޭހޭގޮތުން ސުވާލުކުރުމުން، އޭނާގެ އެ ސުވާލުގެ ސަބަބުން އެކަމެއް ޙަރާމްކުރެވޭ މީހާއީ މުސްލިމުންގެ ތެރެއިން އެންމެ ފާފަ ބޮޑު މީހުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ މީހެކެވެ.") (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 7289) އެހެންވެ، މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿إِن تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِن تَسْـَٔلُوا۟ عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ ٱلْقُرْءَانُ تُبْدَ لَكُمْ﴾ މާނައީ އެކަމެއް ހާމަވެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެކަން ކުރަން އަންގަވައިފިއްޔާ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެކަން އުނދަގޫވެ ނުރުހުންވީހެވެ. އަދި ޤުރްއާން ބާވައިލައްވަމުން ގެންދަވަނިކޮށް ސުވާލުކޮށްފިނަމަ، އެކަމެއް ހާމަވެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނުތަނަވަސްކަމަކަށް ވީހެވެ. އަދި ބުއްދިވެރިއަކީ އޭނާގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށް ގެއްލުން ނުދޭ މީހާއެވެ. ﴿عَفَا ٱللَّهُ عَنْهَا ۗ وَٱللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ ﴾ ތިޔަބައިމީހުންނާ ނުބެހޭ ކަންކަމާ ތިޔަބައިމީހުން ސުވާލުކުރި ކުރުމަށް މާތް ﷲ ޢަފޫކުރައްވައިފިއެވެ. ދެން އެފަދައިން ސުވާލުކުރުމަށް ތިޔަބައިމީހުން އެނބުރި ނުދާށެވެ. މާތް ﷲ އީ ގިނަގިނައިން ފާފަ ފުއްސަވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ފަރާތުން ވެވުނު ކަންކަމަށް ޢުޤޫބާތް ދެއްވުމުގައި އެކަލާނގެ އަވަސްވެވޮޑިނުގަންނަވައެވެ.

ތިޔަބައިމީހުންގެ ކުރިން އުޅުނު ބަޔަކުވެސް، ހަމަކަށަވަރުން، އެފަދަ ސުވާލުކުރިއެވެ. ދެން (އެކަންކަމުގެ ޙުކުމް ބަޔާންކުރެއްވި ހިނދު) އެކަންކަމަށް ކާފިރުވި ބަޔަކު ކަމުގައި އެއުރެންވޫއެވެ. (102)

ތިޔަބައިމީހުންގެ ކުރީގެ ބައެއް ޤައުމުތައް ވެސް މިފަދަ މައްސަލަތަކާ މެދު ސުވާލުކުރިއެވެ. އަދި އެސުވާލުތަކުގެ ސަބަބުން އެބައިމީހުން ކާފިރުވިއެވެ. ޞާލިޙު عليه السلام ގެ ޤައުމުގެ މީހުން ސުވާލުކުރީ ޖަމަލާ ބެހޭގޮތުންނެވެ. ޢީސާ عليه السلام ގެ ޤައުމުގެ މީހުން ސުވާލުކުރީ ސުފުރާގެ ވާހަކައިންނެވެ. ދެން އެބައިމީހުން އެދުނު ކަންތައް ކޮށްދެއްވުމުން، އެބައިމީހުން ކާފިރުވިއެވެ. ދެން މާތް ﷲ އެބައިމީހުން ހަލާކުކުރެއްވިއެވެ. عَنْ أَبِي ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيِّ جُرْثُومِ بن نَاشِر رَضِيَ اللهُ عَنْهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَال: "إنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَرَضَ فَرَائِضَ فَلَا تُضَيِّعُوهَا، وَحَدَّ حُدُودًا فَلَا تَعْتَدُوهَا، وَحَرَّمَ أَشْيَاءَ فَلَا تَنْتَهِكُوهَا، وَسَكَتَ عَنْ أَشْيَاءَ رَحْمَةً لَكُمْ غَيْرَ نِسْيَانٍ فَلَا تَبْحَثُوا عَنْهَا ". (سنن الدَّارَقُطْنِيّ: 4/184) (އަބޫ ޘަޢުލަބާ އަލްޚުޝަނީ ޖުރްޘޫމު ބިން ނާޝިރު رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "މާތް ﷲ ފަރުޟުތަކެއް ފަރުޟުކުރެއްވިއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން އެ ފަރުޟުތައް ނަގައިނުލާށެވެ. އެކަލާނގެ ޙައްދުތަކެއް ކަނޑައެޅުއްވިއެވެ. ފަހެ، އެ ޙައްދުތައް ފަހަނައަޅައި ނުދާށެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ކަންތައްތަކެއް ޙަރާމްކުރެއްވިއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން އެކަންތަކަށް އަރައިނުގަންނާށެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ކަންތައްތަކެއް ދޫކުރެއްވިއެވެ. ހަނދުމަނެތިވޮޑިގެނެއް ނޫނެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އޯގާތެރިވެވޮޑިގެންނެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެކަންކަން ނުހޯދާށެވެ.) (ސުނަނުއްދާރަޤުޠުނީ، ޖ: 4، ޞ: 184) މުޝްރިކުން މަގުފުރެދި ތިބެ ކުރާ ކަންކަން ބަޔާންކުރައްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

ބަޙީރާއާއި، ސާއިބާއާއި، ވަޞީލާއާއި، ޙާމީއާއި، މިތަކެތި ޙުރުމަތްތެރި ތަކެތި ކަމުގައި اللَّه ލައްވައިފައެއް ނުވެއެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، ކާފިރުވި މީހުން اللَّه އާމެދު ދޮގުތައް ހަދައި އުޅެތެވެ. އަދި އޭގެތެރެއިން ގިނަމީހުންނަކަށް ނުވިސްނެއެވެ. (އިތުރުބަޔާން: ބަޙިރާއާއި، ސާއިބާއާއި، ވަޞީލާއާއި، ޙާމީއާއި، މި ތަކެއްޗަކީ ޖާހިލީ ޒަމާނުގައި، عربى ން އަޅުކަންކޮށްއުޅުނު ބުދުތަކަށްޓަކައި، ނަޢަމް ސޫފީގެ ތެރެއިން، މިނަންތަކުން ޚާއްޞަކޮށްފައިވާ ތަކެއްޗެވެ.) (103)

މިއީ ޖާހިލިއްޔަ ޒަމާނުގެ ޚުރާފާތްތަކާއި، އެބައިމީހުން ޤަބޫލުކުރާ ކަންކަމެވެ. އެބައިމީހުން ތިބީ މިކަންކަމަކީ އެބައިމީހުން ހިފަހައްޓަން ޖެހޭ، ދީނުގެ ބައެއްކަމުގައި ހަދައިގެންނެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުންގެ ޖަމަލެއް ފަސް ދަރި ވިހައި، ފަސްވަނަ ދަރިއަކީ ފިރިހެން އެއްޗަކަށް ވެއްޖެނަމަ އޭގެ ކަންފަތް މެދުން ފަޅާފައި އޭތި ދޫކޮށްލައެވެ. އެ ކަތިލުމެއް އަދި އެއަށް ސަވާރުވުމެއް ވެސް ނެތީއެވެ. "ބަޙީރާ" އަކީ އެއީއެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ބައެއް މީހުން ބުނެ އުޅެއެވެ. އަހަރެންގެ ބައްޔަށް ޝިފާ ލިބިއްޖެއްޔާ އަހަރެންގެ ޖަމަލު ބަޙީރާ ފަދައިން "ސާއިބާ" އަކަށް ވީއެވެ. މާނައަކީ އެ ބޭނުންކޮށް އެއިން އެއްވެސް މަންފާއެއް ހޯދުން ޙަރާމްވީއެވެ. އެބައިމީހުންގެ ބަކަރިއެއް އަންހެން އެއްޗެއް ވިހައިފިއްޔާ އޭތި އެބައިމީހުންނަށެވެ. ފިރިހެން އެއްޗެއް ވިހައިފިއްޔާ އޭތި އެބައިމީހުންގެ ކަލާނގެތަކަށެވެ. އަދި އަންހެން އެއްޗަކާ ފިރިހެން އެއްޗަކާ އެކީ ވިހައިފިއްޔާ އަންހެން އެތި ވަނީ ފިރިހެން އެއްޗާ ގުޅިފައޭ ބުނެ ފިރިހެން އެތި ކަތިނުލައެވެ. މިއީ "ވަޞީލާ" އެވެ. އެބައިމީހުންގެ ފިރިހެން ޖަނަވާރެއް ދިހަ ދަރިން ވިހައިފިއްޔާ، އެބައިމީހުން ބުނަނީ އޭގެ ބުރަކަށި ޙިމާޔަތް ވީއެވެ. އެއީ "ޙާމީ" އެވެ. އެއަށް ސަވާރުވުމެއް އޭގެ ބުރަކަށި މަތީގައި ތަކެތި އުފުލުމެއް ނެތެވެ. އެއްވެސް ތާކުން އޭތި ހުއިހެފުން އަދި ފެން ބުއިން މަނާ ނުކުރެވޭނެއެވެ. މިއީ މުޅިންވެސް މާތް ﷲ އޭގެ އެއްވެސް ދަލީލެއް ބާވާލައްވާފައި ނުވާ ޚުރާފާތްތަކެވެ. މާނައީ މިކަންތައްތަކަކީ މާތް ﷲ އެކަލާނގެ އަޅުންނަށް ކުރަން އަންގަވައި ޝަރުޢުކުރެއްވި ކަންކަމެއް ނޫނެވެ. އެހެންކަމުން ދެން ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿وَلَـٰكِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ يَفْتَرُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلْكَذِبَ ۖ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ ﴾ އެހެނެއްކަމަކު، މުޝްރިކުން މާތް ﷲ އާމެދު ދޮގުހަދައި ނަޢަމް ސޫފީގެ ތެރެއިން އެކަލާނގެ ޙަރާމް ނުކުރައްވާ ތަކެތި ޙަރާމްކުރުން އެކަލާނގެއަށް ނިސްބަތް ކުރެއެވެ. އޭގެ ތެރެއިން ގިނަ މީހުންނަކީ ބުއްދި ހަމަނުޖެހޭ މޮޔައިންނެވެ. އެބައިމީހުންގެ ބުއްދިއެއް ވެސް، ވިސްނުމެއް ވެސް ނެތެވެ. އެބައިމީހުންނަށް ޙަލާލާއި ޙަރާމް ވަކިކުރަން ނޭނގެއެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ބޮޑުންނާއި ވެރިންނަށް އެމީހުން ތަބަޢަވަނީ އެއްވެސް ވިސްނުމެއް، ބެލުމެއް ނެތިއެވެ. އެކަމަށް އިޝާރާތްކުރައްވައި މާތް ﷲ ދެން ވަޙީކުރައްވަނީ

އަދި اللَّه ބާވައިލައްވާފައިވާ ފޮތަށާއި، ރަސޫލާ އަންގަވާގޮތަށް ތަބަޢަވާން ތިޔަބައިމީހުން އަންނާށޭ އެއުރެންނަށް ބުނެފިނަމަ، އެއުރެން ބުނެތެވެ. ތިމަންމެންގެ ކާބަފައިން އުޅުނީތީ ތިމަންމެންނަށް ފެނުނުގޮތް ތިމަންމެންނަށް ފުދެއެވެ. ފަހެ، އެއުރެންގެ ކާބަފައިންނީ، އެއްވެސް އެއްޗެއް ނުދަންނަ، އަދި ތެދުމަގު ލިބިގެންނުވާ ބަޔަކުކަމުގައި ވީނަމަވެސް ހެއްޔެވެ؟ (104)

އެ މަގުފުރެދިފައިވާ މުޝްރިކުންނަށް، ތިޔަބައިމީހުން ޙަލާލާއި ޙަރާމް ދެނެގަތުމަށް މާތް ﷲ ބާވައިލެއްވި ބަޔާންކުރަނިވި ފޮތާއި، އެކަލާނގެ ފޮނުއްވި ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިއަހަށް އަންނާށޭ ބުނެވިއްޖެ ނަމަ އެބައިމީހުން ބުނާނެއެވެ. އަހަރެމެންގެ ކާބަފައިން އެގޮތެއްގެ މަތީގައި ތިއްބައި އަހަރެމެންނަށް ފެނުނު ގޮތް އަހަރެމެންނަށް ފުދެއެވެ. އަހަރެމެން ވެސް އެބައިމީހުން ދިޔަމަގުން ދާނީއެވެ. އެބައިމީހުންނަށް ރައްދުދެއްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ އެބައިމީހުންގެ ކާބަފައިންނަކީ އެއްޗެއް ނުދަންނަ ތެދުމަގު ނުފެންނަ ބަޔަކަށް ވިޔަސް ހެއްޔެވެ؟ މާނައީ އެހެން ބުނެ އެބައިމީހުންގެ ކާބަފައިންނަށް ދީނުގެ އެއްވެސް ކަމެއް ނުވިސްނޭ، ޙައްޤު މަގަށް ހިދާޔަތުވެސް ނުލިބޭ ޙާލުގައި އެބައިމީހުންގެ ކާބަފައިން ހިނގި މަގުން އެބައިމީހުން ހިނގަނީ އެއްވެސް ބެލުމެއް ފިކުރެއް ނެތި ހެއްޔެވެ؟ މިއާޔަތުގެ މަޤްޞަދަކީ އެބައިމީހުން އެއްވެސް ބެލުމެއް ނެތި ލޯމަރާލައިގެން ތިބެ ކާބަފައިންނަށް ތަބަޢަވާތީ އެކަމަށް މާތް ﷲ ރުހިވޮޑިނުގަންނަވާކަން ހާމަކުރެއްވުމެވެ. ޝަރުޢީ އަދި ދީނީ ޙުއްޖަތެއް ނެތް ޖާހިލަކަށް ތަބަޢަވުން ހުއްދަ ނުވާއިރު، އެބައިމީހުން ކާބަފައިންނަށް އެއްވެސް ބެލުމެއް ނެތި ތަބަޢަވަނީ ކީއްވެހެއްޔެވެ؟ عَنْ ثَوْبَانَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي الأَئِمَّةَ الْمُضِلِّينَ‏"‏.‏ (جامع الترمذي، كتاب الفتن عن رسول الله صلى الله عليه وسلم، باب مَا جَاءَ فِي الأَئِمَّةِ الْمُضِلِّينَ) (ޘައުބާންގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތާމެދު ތިމަންކަލޭގެފާނު ބިރުވެތި ވަޑައިގަންނަވާކަން ކަށަވަރީ މަގުފުރައްދާ އިމާމުންގެ ފުށުންނެވެ.") (ޖާމިޢުއްތިރްމިޛީ، ޙަދީޘު: 2229) މި މަގުފުރައްދާ އިމާމުން ހުރިހާ ޒަމާނެއްގައި ހުރިހާ ތަނެއްގައި ތިބޭނެއެވެ. ބައެއް މީހުންނަކީ އިވޭ ކޮންމެ އަޑަކަށް ތަބަޢަވާ މީހުންނެވެ. އަހަރެމެންގެ މިޒަމާނުގައި ނުބައިކަމަށް ގޮވާލާ ބައެއް ޢިލްމުވެރިން ވަނީ ޙަރާމްކުރެވިފައިވާ ރިބާ ކަމުގައިވާ "ބޭންކް އިންޓަރެސްޓް" ވެސް ހުއްދަކޮށްފައެވެ. އަދި އެފަދަ ޢިލްމުވެރިންނަށް ބައެއް މީހުން ދަނީ ބެލުމެއް ނެތި ތަބަޢަވަމުންނެވެ. މިއީ ޤުރްއާނުގައި އެކަމަށް ސަމާލުވުމަށް އަންގަވާފައިވާ "ކަނު ތަޤްލީދު" އެވެ. ދެން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތައް ރައްކާތެރިކޮށް، އިޞްލާޙުކުރާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުންނަށް ތެދުމަގު ލިބިއްޖެނަމަ، މަގުފުރެދުނު މީހުންގެ ކިބައިން، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ގެއްލުމެއް ނުލިބޭހުށްޓެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެންމެން އެނބުރިދިއުންއޮތީ، اللَّه ގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. ފަހެ، އޭރުން ތިޔަބައިމީހުން ކޮށްއުޅުނު ކަންތަކުގެ ޚަބަރު، ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެކަލާނގެ އަންގަވާނެތެވެ. (105)

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތައް އިޞްލާޙުކުރުންމަތީ ތިޔަބައިމީހުން ދެމިތިބޭށެވެ. އަދި މާތް ﷲގެ ކޯފާ ޙައްޤުވާ ކަންކަމުން ތިޔަބައިމީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތައް ސަލާމަތްކުރާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ތެދުމަގުގައި ތިބިނަމަ، މަގުފުރެދޭ ބައެއްގެ މަގުފުރެދުމުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހުރި ގެއްލުމެއް ނެތެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެންމެން އެނބުރި ދިއުން ވަނީ މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ޢަމަލުތަކަށް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޖަޒާދެއްވާނެއެވެ. މިއީ ތެދުމަގު ލިބުނު މީހުންނަށް ވާ ވަޢުދު ބަސްފުޅަކާއި، މަގުފުރެދުނު މީހުންނަށް ވާ ވަޢީދުގެ ބަސްފުޅެކެވެ. އަދި އިންސާނާ ހެޔޮކަންތަކަށް އަމުރުކޮށް، ނުބައިކަންތައް ނަހީކޮށް، އޭނާގެ މައްޗަށް އޮތް ވާޖިބު އަދާކޮށްފައިވާނަމަ، އެހެން މީހެއްގެ ކުށަކަށް އޭނާއަށް އަދަބު ނުލިބޭނެކަން މިއާޔަތުން އެނގެއެވެ. عَنْ قَيْسٍ قَالَ قَامَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ فَحَمِدَ اللهَ وَأَثْنَى عَلَيهِ ثُمَّ قَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الآيَةَ:‏ ‏﴿ يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ عَلَيْكُمْ أَنفُسَكُمْ ۖ لَا يَضُرُّكُم مَّن ضَلَّ إِذَا ٱهْتَدَيْتُمْ ﴾ وَإِنَّا سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الْمُنْكَرَ فَلَمْ يُغَيِّرُوهُ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابِهِ‏"‏‏. (مسند أحمد، مسند أبي بكر الصديق رضي الله عنه، حديث: 1) (ޤައިސްގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އަބޫބަކްރު އައްޞިއްދީޤު رضي الله عنه ތެދުވެވަޑައިގެން މާތް ﷲއަށް ޙަމްދުކުރައްވައި، ސަނާ ދެންނެވުމަށްފަހު ވިދާޅުވިއެވެ، ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބައިމީހުން ﴿يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ عَلَيْكُمْ أَنفُسَكُمْ ۖ لَا يَضُرُّكُم مَّن ضَلَّ إِذَا ٱهْتَدَيْتُمْ﴾ މިއާޔަތް ކިޔަވަމުއެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރައްވަނިކޮށް އަހަރުމެން އަޑުއެހީމެވެ. "ނުބައިކަންތައް ކުރެވެނިކޮށް މީސްތަކުންނަށް ފެނި، އެކަން ނުހުއްޓުވައިފިނަމަ، އެންމެންނަށް ޢާއްމުވާ ޢުޤޫބާތެއް މާތް ﷲ އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ފޮނުއްވުން ގާތްވެގެން ވެއެވެ.") (މުސްނަދު އަޙްމަދު، ޖ:1، ޞ:177)ފަހެ، މުސްލިމަކު މީސްތަކުންނަށް ހަނދާންކޮށްދީ، ނަސޭހަތްދީ، ހެޔޮކަންތަކަށް އަމުރުކޮށް، ނުބައިކަންތައް ނަހީކޮށް ހެދުމަށް ފަހު، މީސްތަކުން އޭނާއަށް އިޖާބަ ނުދިނަސް އެބައިމީހުންގެ ފާފައިގެ ޒިންމާ އޭނާ އުފުލަން ނުޖެހޭނެއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ މިބަސްފުޅު އެކަމަށް ދަލީލުކުރެއެވެ. عَن أبِي أُمَيَّةَ الشَّعْبَانِيُّ، قَالَ سَأَلْتُ أَبَا ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيَّ فَقُلْتُ يَا أَبَا ثَعْلَبَةَ كَيْفَ تَقُولُ فِي هَذِهِ الآيَةِ ﴿ عَلَيْكُمْ أَنفُسَكُمْ ۖ﴾ قَالَ أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ سَأَلْتَ عَنْهَا خَبِيرًا سَأَلْتُ عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ بَلِ ائْتَمِرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنَاهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ حَتَّى إِذَا رَأَيْتَ شُحًّا مُطَاعًا وَهَوًى مُتَّبَعًا وَدُنْيَا مُؤْثَرَةً وَإِعْجَابَ كُلِّ ذِي رَأْىٍ بِرَأْيِهِ فَعَلَيْكَ - يَعْنِي بِنَفْسِكَ - وَدَعْ عَنْكَ الْعَوَامَّ" (سنن أبي داود، كتاب الملاحم، باب الأمر والنهي) (އަބޫ އުމައްޔާ އައްޝަޢުބާނީގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އޭނާ ވިދާޅުވިއެވެ. ތިމަން އަބޫ ޘަޢުލަބާ އަލްޚުޝަނީގެ އަރިހުގައި ސުވާލުދެންނެވީމެވެ. ﴿عَلَيْكُمْ أَنفُسَكُمْ ۖ﴾ މިއާޔަތާ ބެހޭގޮތުން ވިދާޅުވަނީ ކީކޭތޯއެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. މާތް ﷲ ގަންދީ ބުނަމެވެ. ތިބާ ތިޔަ ސުވާލުކުރީ އެކަން ދެނަހުރި މީހަކާއެވެ. އެ އާޔަތާ ބެހޭގޮތުން އަހުރެން ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ އަރިހުގައި ސުވާލު ދެންނެވީމެވެ. އެހިނދު އިތުރު އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. ”އަދި ކިއެއްތަ! ތިޔަބައިމީހުން ހެޔޮކަންތަކަށް އަމުރުކުރާށެވެ. އަދި އެއްބަޔަކު އަނެއް ބަޔަކަށް ނުބައި ކަންތައް ނަހީކުރާށެވެ. ފަހެ، މީސްތަކުން ދަހިވެތިކަމަށް ބޯލަނބައި، ހަވާ ނަފްސަށް ތަބަޢަވެ، ދުނިޔެއަށް އިސްކަންދީ، ކޮންމެ މީހަކަށް ތިމާގެ ވިސްނުން އެއީ ރަނގަޅު ވިސްނުންކަމުގައި ޤަބޫލުކުރެވޭ ތަން ތިބާއަށް ފެނިއްޖެނަމަ، ތިބާގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށް ތިބާ ސަމާލުކަން ދޭށެވެ. އަދި އާއްމުން (ތިބާ ނޫން އެހެން މީހުން) ދޫކޮށްލާށެވެ." (ސުނަނު އަބީދާވޫދު، ޙަދީޘު 4341)

އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންކުރެ މީހެއްގެ ގާތަށް، މަރު ޙާޟިރުވެއްޖެނަމަ، ވަޞިއްޔަތްކުރާހިނދުގައި، ތިޔަބައިމީހުންގެ މެދުގައި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ޢަދުލުވެރި ދެފިރިހެނުން ހެކިކުރުން ހުށްޓެވެ. ނުވަތަ ތިޔަބައިމީހުން ބިމުގައި، ދަތުރުފަތުރުކޮށް އުޅެނިކޮށް، މަރުގެ މުޞީބާތް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޖެހިއްޖެނަމަ، ތިޔަބައިމީހުން ނޫންމީހުންގެ ތެރެއިން، ދެމީހުން ހެކިކުރުން ހުށްޓެވެ. (އެދެމީހުންގެ ހެކިބަހާމެދުގައި) ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޝައްކުވެއްޖެނަމަ، ނަމާދުގެ ފަހުން، ތިޔަބައިމީހުން އެދެމީހުން ހިފަހައްޓާނީއެވެ. ދެން އެ ދެ ހެކީން، اللَّه ގަންދީ ހުވާކުރާނީއެވެ. އެ މީހަކީ (އެބަހީ: އެމީހަކަށްޓަކައި ހުވާކުރެވޭ މީހަކީ) ގާތްތިމާގެ މީހަކު ކަމުގައިވިޔަސް، އެހުވަޔަށް އެއްވެސް އަގެއް އަތުލާފައި ނުވާކަމަށާއި، اللَّه ގެ ހެކިބަސް، ތިމަންމެން ވަންހަނާ ނުކުރާކަމަށެވެ. އެކަން ކޮށްފިނަމަ، އޭރުން ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންމެންވާހުށީ ފާފަވެރިންގެ ތެރެއިންނެވެ. (106)

މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވީ ދަތުރުމަތީގައި ކުރެވޭ ވަޞިއްޔަތާއި ބެހޭ ގޮތުންނެވެ. އޭ މާތް ﷲއާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ އަށް އީމާންވެގެން ތިބި މީހުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން މީހަކު މަރުވާން ކައިރިވެ، އެކަމުގެ ޢަލާމާތްތައް ފެނިއްޖެނަމަ، މުސްލިމުންގެ ތެރެއިން ޢަދުލުވެރި ބަޔަކު ހެކި ކުރާށެވެ. މިގޮތުން މުސްލިމުންގެ ތެރެއިން ޢަދުލުވެރި ދެމީހުން ހެކިކުރާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ދަތުރުފަތުރުކޮށް އުޅެނިކޮށް މަރަށް ޙާޟިރުވެ، މުސްލިމުންގެ ތެރެއިން ބަޔަކު ތިޔަބައިމީހުންނާއެކު ނެތްނަމަ، މުސްލިމްނޫން މީހުންގެ ތެރެއިން ދެމީހަކު ހެކިކުރާށެވެ. ޢަޞުރު ނަމާދަށް ފަހު ހުވައި ކުރުވުމަށް އެދެމީހުން ހިފަހައްޓާށެވެ. އެއީ މީސްތަކުން އެއްވާ ވަގުތު ކަމުގައި ވާތީއެވެ. އަދި އެދެމީހުން ހުވައިކުރާނީ ދުނިޔޭގެ މުދާވެރިކަމުން އެއްވެސް އެއްޗެއް ތިމަންމެން އަމިއްލައަށް ބޭނުން ނޫންކަމަށާއި، އަދި ދުނިޔޭގެ އަގެއްނެތް ތަކެތީގެ ބޭނުމުގައި ތިމަންމެން ދޮގުހުވައި ނުކުރާނެ ކަމަށެވެ. މާތް ﷲގެ ވަޙީ ބަސްފުޅު ﴿إِنِ ٱرْتَبْتُمْ ﴾ އަކީ ހުވަޔާއި، ހުވައިކުރެވުނު ކަމާއި ދެމެދަށް އައިސްފައިވާ އިއުތިރާޒީ ޖުމްލައެކެވެ. މާނައީ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެ ދެމީހުން ޚިޔާނާތްތެރިވެ ތަރިކަ މުދަލުން އެއްޗެއް ނަގައިފާނެ ކަމަށް ޝައްކުވާ ނަމަ ހުވައިކުރުވާށެވެ. ﴿وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ ﴾ މާނައީ އެމީހަކަށް ޓަކައި ހުވައިކުރެވޭ މީހާއީ ގާތްތިމާގެ މީހަކު ކަމުގައި ވިޔަސް ހުވައި ކުރުވާށެވެ. މާތް ﷲ އޭގައި ހިފަހައްޓައި، ރައްކާތެރިކޮށް މާތްކޮށް ހިތަން އަންގަވާފައިވާ ހެކިބަސް އަހަރުމެން ވަންހަނާ ނުކުރާނަމެވެ. އެކަންކޮށްފިއްޔާ އަހަރުމެން ވާނީ މާތް ﷲގެ ޢުޤޫބާތް ޙައްޤުވެގެންވާ އަނިޔާވެރިންގެ ތެރެއިންނެވެ.

ދެން އެ ދެމީހުން ފާފަވެރި ވެއްޖެކަމަށް ފެނިއްޖެނަމަ، އެދެމީހުންގެ މަޤާމުގައި، އެހެން ދެމީހުން ޤާއިމްވާނީއެވެ. (އެއީ) އެބަޔަކަށް ވަޞިއްޔަތް ޙައްޤުވެގެންވީ މީހުންގެ ތެރެއިން، މަރުވި މީހާއާ އެންމެގާތް ދެމީހެކެވެ. ދެން އެ ދެމީހުން، اللَّه ގަންދީ ހުވާކުރާނީއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންމެންގެ ހެކިބަސް އެދެމީހުންގެ ހެކިބަހަށްވުރެ ތެދުކަން ބޮޑުކަމަށާއި، ތިމަންމެން ހައްދުފަހަނަޅައި ނުދާކަމަށެވެ. އެހެން އެކަންކޮށްފިނަމަ، ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންމެން ވާހުށީ، އަނިޔާވެރިންގެ ތެރެއިންނެވެ. (107)

އެ ދެމީހުން ހުވައިކުރި ފަހުން، އެދެމީހުން ވަނީ ޚިޔާނާތްތެރިވުމާއި، ދޮގު ހެކިދިނުމުގެ ފާފަ ކޮށްފައިކަން ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެނގިއްޖެ ނަމަ، ޚިޔާނާތްތެރިވީ ދެ ހެކިވެރިންގެ މަޤާމުގައި އެހެން ދެ މީހަކު ޤާއިމުވާނީއެވެ. މަރުވިމީހާގެ ގާތްތިމާގެ މީހުންގެ ތެރެއިން ދެމީހެކެވެ. އަދި ތިމަންމެންގެ ހެކިބަސް ތެދުވެރިވެފައި، އަޑުއެހުން މާ ރަނގަޅުކަމަށާއި، ތިމަންމެންގެ ހުވައި އެދެމީހުންގެ ހުވަޔަށް ވުރެ ޤަބޫލުކުރުން މާ ޙައްޤުކަން ބޮޑުކަމަށާއި، ތިމަންމެން ދޮގުހަދައިފިނަމަ ތިމަންމެން ވާނީ އަނިޔާވެރިންގެ ތެރެއިންކަމަށް އެދެމީހުން ﷲ ގަންދީ ހުވައިކުރާނީއެވެ. ކުރުގޮތަކަށް މި ދެ އާޔަތުގެ މާނައަކީ: މީހަކު މަރަށް ޙާޟިރުވެއްޖެ ނަމަ، އޭނާ ޖެހެނީ އޭނާގެ ދީނާއި، ނަސަބުގެ މީހުންގެ ތެރެއިން ޢަދުލުވެރި ދެމީހަކު ހެކިކުރާށެވެ. އަދި އޭނާ ދަތުރެއްގެ މަތީގައި ވުމުގެ ސަބަބުން އެފަދަ ދެމީހަކު ނުލިބިއްޖެ ނަމަ، ޣައިރުމުސްލިމުންގެ ތެރެއިން ދެމީހެކެވެ. ދެން އެއަށްފަހު، އެދެމީހުންގެ ތެދުވެރިކަމާ މެދު ޝައްކު އުފެދިއްޖެ ނަމަ، ތިމަންމެންނީ ތެދުވެރިންކަމަށް އެ ދެމީހުން ހުވައިކުރާނީއެވެ. ދެން، އެ ދެ މީހުން ދޮގުހެދިކަން އެނގިއްޖެ ނަމަ، އެ ދެމީހުން ޚިޔާނާތްތެރި ވީ ކަމަށް، މަރުވި މީހާގެ ގާތްތިމާގެ މީހުންގެ ތެރެއިން ދެ މީހަކު ހުވައިކުރާނީއެވެ. ފަހެ، ގާތްތިމާގެ މީހުންގެ ހެކިބަސް އަޑުއަހައި ޤަބޫލުކުރުން ޙައްޤުކަން ބޮޑުވެގެން ވެއެވެ. ޒައްޖާޖު ވިދާޅުވިއެވެ. މިއާޔަތަކީ ޤުރްއާނުގައިވާ އެންމެ އުނދަގޫ އާޔަތެވެ. އަލްފަޚްރުއްރާޒީ އައްތަފްސީރުލްކަބީރުގައި ވިދާޅުވެފައި ވެއެވެ. އިޢުރާބުކުރުމާއި ޙުކުމުގެ ގޮތުން ބަލާއިރުވެސް މިއާޔަތް އިންތިހާއަށް އުނދަގުލެވެ. އެކަލާނގެ ކަލާމްފުޅުގެ ޙަޤީޤަތް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގަންނަވާ ރަސްކަލާނގެ ހުސްޠާހިރުވަންތަކަމާއެވެ!

އެއުރެން ހެކިބަސް އަދާކުރާން އޮތްގޮތުގައި، އަދާކުރުމަށް ގާތްކަންބޮޑީ އެގޮތެވެ. ނުވަތަ އެއުރެންގެ ހުވަޔަށްފަހު، ހުވާ ރައްދުވެގެން އަތުވެދާނެކަމަށް، އެއުރެން ބިރުވެތިވުން ގާތްކަންބޮޑީވެސް އެގޮތެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް ތަޤްވާވެރިވާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން އަޑުއަހާށެވެ! ފާސިޤުވީ މީހުންނަށް، اللَّه ތެދުމަގެއް ނުދައްކަވާނެތެވެ. (108)

މިޙުކުމުގެ ސަބަބުން، އާޚިރަތުގެ ޢަޛާބަށް ބިރުވެތިވެ، ނުވަތަ އެ ދެމީހުންގެ ހުވައި ބާޠިލުކޮށް ރައްދުކުރުމުން ބޭޒާރު ވެދާނެތީ ބިރުން ހެކިވެރިން އެއްވެސް ބަދަލެއް ނުގެނެސް ރަނގަޅު ގޮތުގައި ހެކިބަސް އަދާކުރުން ގާތްކަން ބޮޑެވެ. އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން މާތް ﷲއަށް ބިރުވެތިވެ، އެކަލާނގެ އަމުރުފުޅުތަކަށް ކިޔަމަންވާށެވެ. މާތް ﷲ، އެކަލާނގެ ކިޔަމަންތެރިކަމުން ބޭރުވެފައިވާ ފާސިޤުންނަށް ތެދުމަގު ނުދައްކަވައެވެ. އާޔަތް ބާވައިލެއްވި ސަބަބު މިތާނގައި ބަޔާންކުރުމުން މާނަ އިތުރަށް ސާފުވެގެން ދާނެއެވެ. عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ خَرَجَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَهْمٍ مَعَ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَعَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ فَمَاتَ السَّهْمِيُّ بِأَرْضٍ لَيْسَ بِهَا مُسْلِمٌ، فَلَمَّا قَدِمَا بِتَرِكَتِهِ فَقَدُوا جَامًا مِنْ فِضَّةٍ مُخَوَّصًا مِنْ ذَهَبٍ، فَأَحْلَفَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ وُجِدَ الْجَامُ بِمَكَّةَ فَقَالُوا ابْتَعْنَاهُ مِنْ تَمِيمٍ وَعَدِيٍّ‏.‏ فَقَامَ رَجُلاَنِ مِنْ أَوْلِيَائِهِ، فَحَلَفَا لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا، وَإِنَّ الْجَامَ لِصَاحِبِهِمْ‏.‏ قَالَ وَفِيهِمْ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ﴿يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ شَهَـٰدَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ ٱلْمَوْتُ﴾ (صحيح البخاري، كتاب الوصايا، باب قول الله تعالى (يا أيها الذين آمنوا شهادة بينكم .........) (ޢަބްދުﷲ ބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ގެ އަރިއަހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ބަނޫ ސަހްމުގެ ޒުވާނަކު ތަމީމުއްދާރީއާއި ޢަދިއްޔު ބްނު ބައްދާއުއާއެކު (އޭރު އެދެބޭކަލުންނަކީ ނަޞްރާނީންނެވެ.) ދަތުރެއްގައި ނުކުތެވެ. ދެން، މުސްލިމަކު ނެތް ތަނެއްގައި ސަހްމު ވަންހައިގެ މީހާ މަރުވިއެވެ. ދެން އެ ދެ ބޭކަލުން އޭނާގެ ތަރިކަ މުދާ ގެންނެވިއިރު އެބައިމީހުންނަށް (އޭނާގެ ވާރުތަވެރިންނަށް) ރަނުން ކުރެހުން އަޅާފައި ހުރި ރިހި ކަންވާރެއް ނުފެނުނެވެ. ދެން، ރަސޫލުﷲ ﷺ އެ ދެބޭކަލުން ލައްވައި ހުވައި ކުރެއްވެވިއެވެ. (ދެ ބޭކަލުން ހުވާ ކުރެއްވީ އެ ކަންވާރު ނުނަންގަވާ ކަމުގައެވެ.) ފަހުން، މައްކާއިން އެއްކަލަ ރިހި ކަންވާރު ފެނިގެން ސުވާލުކުރުމުން އެ މީހުން ބުނީ އޭތި ގަތީ ތަމީމު އާއި ޢަދިއްޔުގެ އަތްޕުޅުން ކަމުގައެވެ. ދެން އޭނާގެ ވާރުތަވެރިންގެ ތެރެއިން ދެ މީހަކު ތެދުވެ އެ ދެބޭކަލުންގެ ހެކިބަހަށްވުރެ އެމީހުންގެ ހެކިބަހުގެ ތެދުކަން ބޮޑު ކަމަށާއި، އެ ކަންވާރަކީ އެމީހުންގެ އެކުވެރިޔާގެ އެއްޗެއް ކަމަށް ހުވާކުރިއެވެ. އެކަލޭގެފާނު (އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما) ވިދާޅުވިއެވެ. ﴿يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ شَهَـٰدَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ ٱلْمَوْتُ﴾ މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވީ އެބައިމީހުންނާ ބެހޭގޮތުންނެވެ. (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 2780) ދެން މިވަނީ ޙިސާބު ބައްލަވައި ޖަޒާ ދެއްވުމަށް މާތް ﷲ އިހާއި ފަހުގެ ހުރިހާ ޚަލްޤުތަކުން އެއްކުރައްވާ މަޙްޝަރުގެ ބޮޑު ދުވަސް ހަނދުމަކޮށްދެއްވާފައެވެ.

اللَّه، ރަސޫލުން އެއްކުރައްވާ ދުވަސް ހަނދުމަކުރާށެވެ! ފަހެ، (އެދުވަހު) އެކަލާނގެ އެބޭކަލުންނަށް ވަޙީކުރައްވާނެތެވެ. (މީސްތަކުންގެ ފަރާތުން) ތިޔަބޭކަލުންނަށް ލިބިވަޑައިގަތީ ކޮން އިޖާބައެއް ހެއްޔެވެ؟ އެބޭކަލުން ދަންނަވާނެތެވެ. އަޅަމެންނަށް އެކަމުގެ އެނގުމެއް ނުވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އިބަރަސްކަލާނގެއީ، ޣައިބުތައް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (109)

އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! އެދުވަހެއްގައި މާތް ﷲ ޙިސާބު ބެއްލެވުމަށާއި، ޖަޒާ ދެއްވުމަށް ހުރިހާ ރަސޫލުބޭކަލުންނާއި ޚަލްޤުތަކުން އެއްކުރައްވާނޭ އުނދަގޫ، ބިރުވެރި ދުވަސް ހަނދުމަކުރާށެވެ. ﴿ذَ‌ٰلِكَ يَوْمٌ مَّجْمُوعٌ لَّهُ ٱلنَّاسُ وَذَ‌ٰلِكَ يَوْمٌ مَّشْهُودٌ﴾ (އެއީ އެދުވަހަކަށް ޓަކައި މީސްތަކުން އެއްކުރައްވާނޭ ދުވަހެކެވެ. އަދި އެއީ އެންމެން ދެކޭނޭ ދުވަހެކެވެ.) އެހިނދު ރަސޫލުބޭކަލުންނާ ސުވާލުކުރައްވާނެއެވެ. މާތް ﷲއަށް އީމާންވެ އެކަލާނގެ އެއްކައުވަންތަކުރުމަށް ތިޔަބޭކަލުންގެ އުއްމަތްތަކަށް ތިޔަބޭކަލުން ގޮވައިލެއްވި ހިނދު އެބައިމީހުން ދިނީ ކޮންޖަވާބެއްތޯއެވެ؟ އެބައިމީހުން ތިޔަބޭކަލުންނަށް އިޖާބަދިނީ ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ އިންކާރުކޮށް ދޮގުކުރީ ހެއްޔެވެ؟ އެބޭކަލުން ދަންނަވާނެއެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގެންވާ މިންވަރަށްވުރެ އިތުރަށް އަޅަމެންނަށް އެނގިގެން ނުވެއެވެ. އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އެބައިމީހުން ދިން ޖަވާބު އިބަރަސްކަލާނގެ މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެން ވެއެވެ. ޚަލްޤުތަކުންގެ އެއްވެސް ކަމެއް އިބަރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ވަންހަނާ ވެގެން ނުވެއެވެ. ފާޅުވެގެންވާ ކަންކަމާ ސިއްރުވެގެންވާ ކަންކަން އިބަރަސްކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ. އެބޭކަލުން މިވާހަކަ މިގޮތަށް ދެންނެވީ އެބޭކަލުންގެ ޤައުމުތަކުގެ ޝަކުވާކުރެއްވުމަށެވެ. އަދި އެބޭކަލުން މާތް ﷲ އެކަން ދެނެވޮޑިގެންވާ ކަމަށް ދެންނެވީ އަދަބުވެރިވެވަޑައިގަތުމުގެ ގޮތުންނެވެ. އެބޭކަލުން ދަންނަވާކަހަލައެވެ. އަޅަމެންނަށް ކުރިމަތިވި ދަތިތަކާއި މުޞީބާތްތައް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގަންނަވާނީ އިބަރަސްކަލާނގެއެވެ. ރަސޫލުބޭކަލުންގެ ޤަދަރު އުފުލިގެންވުމާ އެކުވެސް، އެބޭކަލުންނަށް ދިމާވި ކަންކަމާ، އެބޭކަލުންގެ އުއްމަތްތަކުން އެބޭކަލުންނަށް އިޖާބަ ދިންގޮތާ މެދު އެބޭކަލުންނާ ސުވާލުކުރެވެންޏާ، ޢާއްމު ފަރުދުންނާ އެހެނިހެން ޚަލްޤުތަކުންގެ ޙާލަކީ ކޮބައިހެއްޔެވެ؟ އެބައިމީހުންނާ ސުވާލުނުކޮށް، ޙިސާބުނުބައްލަވައި ދޫކޮށްލެވޭނެ ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ އެބައިމީހުން ކުރިމަތިލާނީ 'ހުވަފެންތައްވެސް ވަޔަށް ބުރައިގެންދާ' ފަދަ ދުވަހަކާ ހެއްޔެވެ؟

اللَّه، ވަޙީކުރެއްވިހިނދު، ހަނދުމަކުރާށެވެ! އޭ މަރްޔަމްގެފާނުގެ ދަރިކަލުން ޢީސާގެފާނޭވެ! ކަލޭގެފާނަށާއި، ކަލޭގެފާނުންގެ މައިކަނބަލުންނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދެއްވި ނިޢުމަތް ހަނދުމަކުރައްވާށެވެ! (އެއީ) ޖިބްރީލުގެފާނު ފޮނުއްވައި ކަލޭގެފާނަށް، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ބާރުދެއްވިހިނދެވެ. ޅަފަތުގެ ދާނުގައްޔާއި، ދެވަންފުރާގައި، ކަލޭގެފާނު މީސްތަކުންނާ ވާހަކަ ދައްކަވަމުއެވެ. އަދި ފޮތާއި، ޙިކްމަތާއި، ތައުރާތާއި، އިންޖީލު، ކަލޭގެފާނަށް އުނގަންނައިދެއްވި ހިނދެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އިޛްނަފުޅާއެކު، ކަލޭގެފާނު މަށީން ދޫންޏެއްގެ ސިފަހައްދަވައި، އެއަށް ފުމެލެއްވުމުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އިޛްނަފުޅާއެކު، ދޫންޏަކަށްވެގެން ދިޔަހިނދެވެ. ލޯފަންވެފައިވާ މީހުންނާއި، ބަރަޞް ބަލިޖެހިފައިވާ މީހުންނަށް ކަލޭގެފާނު، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އިޛްނަފުޅާއެކު ފަސޭހަކޮށްދެއްވި ހިނދެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އިޛްނަފުޅާއެކު، ކަލޭގެފާނު، މަރުވެފައިތިބި މީހުން ދިރުއްވައި، ނެރުއްވިހިނދެވެ. ކަނޑައެޅި ބަޔާންވެގެންހުރި ހެކިތަކާއިގެން، ކަލޭގެފާނު އިސްރާއީލުގެދަރިންގެ ގާތަށް ވަޑައިގަތްހިނދު، އެއުރެންގެ އުނދަގޫތައް، ކަލޭގެފާނުގެ ކިބައިން ދުރުކުރެއްވިހިނދެވެ. ފަހެ، އެއުރެންގެ ތެރެއިން ކާފިރުވި މީހުން ބުނޫއެވެ. މިކަންތައްތަކަކީ، ފާޅުވެ ބަޔާންވެގެން ހުރި ޖާދޫކަމުގައި ނޫނީ ނުވެއެވެ. (110)

މި އާޔަތަކީ ޢީސާ عليه السلام ގެ މައްސަލައިގައި ޙައްދުފަހަނައަޅައި ގޮސްފައިވާ އަހުލުކިތާބީންނަށް ދެއްވާ ރައްދުގެ ފެށުމެވެ. އެއްބަޔަކު ވަނީ އެކަލޭގެފާނު ދޮގުކޮށް، ސިހުރުވެރިއެކޭ ބުނެ، އެކަލޭގެފާނުގެ މައިކަމަނާއަކީ ޒިނޭކުރާ އަންހެނަކަށް ހަދާފައެވެ. އެއީ ލަޢުނަތްލެއްވިގެންވާ ޔަހޫދީންނެވެ. އަނެއްބަޔަކު ވަނީ އެކަލޭގެފާނު މާތްކުރުމުގައި ޙައްދުފަހަނަޅައި ގޮސް އެކަލޭގެފާނަކީ އިލާހަކަށް ހަދާފައެވެ. އެއީ މަގުފުރެދިފައިވާ ނަޞާރާއިންނެވެ. މާނައީ އޭ މުއުމިނުންނޭވެ! ޤިޔާމަތް ދުވަހު ޢީސާ عليه السلام އަށް މިފަދައިން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާ ހިނދު ހަނދުމަކުރާށެވެ. ޠާހިރުވެގެންވާ ރޫޙުލްޤުދުސް (އެއީ މާތް ﷲގެ ވަޙީއާއިގެން ރަސޫލުބޭކަލުންގެ އަރިއަހަށް ވަޑައިގަންނަވާ މަލާއިކަތާ ޖިބްރީލު عليه السلام އެވެ.) ފޮނުއްވައި ކަލޭގެފާނަށާއި، ކަލޭގެފާނުގެ މައިކަމަނާއަށް އެހީތެރިވެވޮޑިގެން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ފަޟުލުވަންތަވެވޮޑިގަތް ހިނދު ހަނދުމަފުޅުވޭތޯއެވެ؟ ކަލޭގެފާނު ތުއްޕުޅު ޙާލުގައި ދާންކޮޅުގައި އޮންނަވައިގެން މީސްތަކުންނާ ވާހަކަފުޅުދެއްކެވީމުއެވެ. މިއީ މީސްތަކުން ޙައިރާންކޮށްލި މުޢުޖިޒާތެކެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނު މުސްކުޅިފުޅު ޙާލުގައި ދުނިޔެއަށް ވަޑައިގެން މީސްތަކުންނާއި ވާހަކަ ދެއްކެވީމުއެވެ. މިއީ އެކަލޭގެފާނު ފަހުޒަމާނުގައި ދުނިޔެއަށް ވަޑައިގަންނަވާނޭ ކަމުގެ އިޝާރާތެކެވެ. ތުއްޕުޅު އިރާއި، މުސްކުޅިފުޅު އިރުގެ ވާހަކަ ގެންނެވިއިރު، އެއްވެސް ތަފާތެއް ނުކުރައްވައި، އެކަލޭގެފާނު ތުއްޕުޅު އިރު ދެއްކެވި ވާހަކައާއި މުސްކުޅިފުޅު ވުމަށް ފަހު ދެއްކެވި ވާހަކަފުޅު ގެ ވާހަކަ ގެންނަވާފައިވަނީ ދެ ފަހަރުވެސް އެކަލޭގެފާނު ވާހަކަފުޅު ދެއްކެވީ ބުއްދި ފުރިހަމަވެފައިވާކަން ދަލީލުކޮށްދޭ ޙިކުމަތާއި، ބަލާޣާތްތެރިކަމާއެކުގައި ކަމަށް ވާތީއެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއްވެސް އެދުރަކާ ނުލައި، އެކި އެކި ޢިލްމުތަކާއެކު އެއިން ކަފިވެގެންދާ ފައިދާކުރަނިވި ޢިލްމު ދެއްވައި، ލިޔަން ދަސްކޮށްދެއްވައި، ކަލޭގެފާނަށް އޭގެ މާނައާއި ސިއްރުތައް އެނގޭނޭހެން ކަލޭގެފާނުގެ ހިތްޕުޅުގައި ތައުރާތު ރައްކާތެރިކޮށްދެއްވި ހިނދު ހަނދުމަކުރައްވާށެވެ. މިއީ އިލާހީ ޢިލްމެވެ. ޙަދީޘުގައި އައިސްފައި ވެއެވެ. "مَنْ أَخْلَصَ لِلَّهِ أَرْبَعِينَ صَبَاحًا ظَهَرَتْ يَنَابِيعُ الْحِكْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَى لِسَانِه".  (މާތް ﷲއަށް ސާޅީސް ފަތިހު އިޚްލާޞްތެރި ވި މީހާ ގެ ހިތުން ދުލަށް ޙިކްމަތުގެ އާރުތައް ފާޅުވާނެއެވެ.) (ރިވާކުރެއްވީ އަބޫ ނުޢައިމް / އަލްޙިލްޔާ 5/189 ގައި) ދެން މާތް ﷲ ބަޔާންކުރައްވަނީ ޢީސާ عليه السلام އަށް ވާގިވެރިވެވޮޑިގަތުމުގެ ގޮތުން އެކަލޭގެފާނަށް ދެއްވި ބައެއް މުޢުޖިޒާތްތަކެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ އިރާދަފުޅާއެކު ކަލޭގެފާނު މަށިން ދޫނީގެ ސިފައަށް އެއްޗެއް ހައްދަވައި އެއަށް ފުމެލެއްވުމުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އިރާދަފުޅުން އޭތި ދޫންޏަކަށް ބަދަލުވުން ހަނދުމަކުރައްވާށެވެ. ބަނީ އިސްރާއީލުގެ ބައެއް މީހުން އެކަލޭގެފާނަށް ނުކުރެވޭނެ ކަމެއް އެކަލޭގެފާނަށް ހުށަހަޅަންވެގެން އެކަލޭގެފާނަށް ބުންޏެވެ. ކަލޭގެފާނު ރަސޫލުކަމަށް ތިޔަކުރައްވާ ދަޢުވާއަކީ ތެދު ދަޢުވާއެއް ނަމަ އުދުހޭ ދޫންޏެއް އަހަރުމެންގެ ކުރިމަތީގައި ހައްދަވައި ދައްކަވާށެވެ. ދެން، އެކަލޭގެފާނު ބިމުން މަށި ނަންގަވައި ދޫންޏެއްގެ ސިފައަށް ހައްދަވައި އެއަށް ފުމެލެއްވުމުން އޭތި އުޑާއި ބިމާއި ދެމެދުގައި އުދުހޭ ދޫންޏަކަށް ވެއްޖެއެވެ. އަދި އުފަންވިއިރު ލޯފަންމީހާގެ ލޮލުގެ ފެނުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އިރާދަފުޅާއެކު ކަލޭގެފާނު އަނބުރާ ގެންނަވައި، ފަސޭހަ ނުވާ ބައްޔެއް ކަމުގައިވާ ބަރަޞް ބަލި ޖެހިފައިވާ މީހާއަށް، ހަމުގެ އެބަލިން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އިރާދަފުޅާއެކު ޝިފާދެއްވި ހިނދު ހަނދުމަކުރައްވާށެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނަށް މަގު ތަނަވަސްކޮށްދެއްވުމުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އިރާދަފުޅާއެކު ކަލޭގެފާނު މަރުވެފައިވާ މީހުން ދިރުއްވައި އެބައިމީހުން ކަށްވަޅުން ނެރުއްވި ހިނދު ހަނދުމަކުރައްވާށެވެ. ދެން އަނެއްކާވެސް ޤުރްއާނުގެ އުސްލޫބުގެ ބަލާޣާތްތެރިކަމާ މެދު ފުންކޮށް ވިސްނާލަމާ ހިނގާށެވެ. މާތް ﷲ ޢީސާ عليه السلام ގެ އަތްޕުޅުމަތިން ދެއްކެވި ކޮންމެ މުޢުޖިޒާތެއްގެ ވާހަކައަށް ފަހު ﴿بِإِذْنِي﴾ (ތިމަރަސްކަލާނގެ އިޛްނަފުޅާއެކު) މި ޢިބާރާތް ގެންނަވާފައި ވެއެވެ. މި ގޮތަށް ހަތަރު ފަހަރު ތަކުރާރުކުރައްވާފައި ވެއެވެ. އެއީ، އާދަ ފޫވައްޓާލާ އެކަންކަމަކީ ޢީސާ عليه السلام އަމިއްލަފުޅަށް ކުރެއްވި ކަންކަން ނޫންކަމާ، އެކަލޭގެފާނުގެ އަތްޕުޅުމައްޗަށް މުޢުޖިޒާތެއްގެ ގޮތުގައި އެކަން ފާޅުކުރެއްވިޔަސް، އެކަންކަން ކުރެއްވީ އެކަލާނގެ އިރާދަފުޅާ އެކު ކަން ބަޔާންކުރެއްވުމަށެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ކިބައިން މިކަންކަން ފެނުމުން އެކަލޭގެފާނީ އިލާހަކަށް ހެދި މޮޔައިންނަށް ރައްދުދެއްވުމުގެ ގޮތުންނެވެ. ކަލޭގެފާނު ޔަހޫދީންގެ ގާތަށް ފާޅުކަންބޮޑު މުޢުޖިޒާތްތަކާއިގެން ވަޑައިގަތް ހިނދު ކަލޭގެފާނަށް ގެއްލުންދޭން އެބައިމީހުން ރޭވުމުން، އެބައިމީހުންގެ ނުބައިކަން ކަލޭގެފާނުގެ ކިބައިން ދުރުކުރައްވައި، ކަލޭގެފާނު ޤަތުލުކުރުމުން އެބައިމީހުން ހުއްޓުވުމުން އެބައިމީހުންނަށް އެކަން ނުކުރެވުނުކަން ކަލޭގެފާނު ހަނދުމަފުޅު ކުރައްވާށެވެ. އެހިނދު ކަލޭގެފާނުގެ ރަސޫލުކަމަށް އިންކާރުކުރާ ޔަހޫދީން ބުނީ ކަލޭގެފާނު ގެންނެވި މުޢުޖިޒާތްތަކަކީ ސިޙުރުކަމުގައެވެ.

އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށާއި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލާއަށް އީމާންވުމަށް ޙަވާރީންނަށް، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެންގެވިހިނދު ހަނދުމަކުރާށެވެ! ދެން ޙަވާރީން ދެންނެވޫއެވެ. ތިމަންމެން އީމާންވެއްޖައީމުއެވެ. އަދި ތިމަންމެންނީ ބޯލަނބައި، ކިޔަމަންވެގެންތިބި ބަޔަކުކަމަށް އިބަރަސްކަލާނގެ ހެކިވެވޮޑިގެންފާނދޭވެ! (އިތުރުބަޔާން: ޙަވާރީންނަކީ، ޢީސާގެފާނަށް ތަބަޢަވެގެން އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައި އުޅުއްވި އެންމެ އިޚްލާޞްތެރި އެކުވެރިންނެވެ.) (111)

އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަވާރީންނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއްކައުވަންތަކަމަށާއި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލާ ޢީސާ عليه السلام ގެ ރަސޫލުކަމަށް އީމާންވުމަށް އަމުރުކުރައްވައި، އެބައިމީހުންގެ ހިތްތަކަށް އެކަން ވެއްދެވި ހިނދު ކަލޭގެފާނު ހަނދުމަކުރައްވާށެވެ. މިއާޔަތުގައި އެވަނީ ޢީސާ عليه السلام އިންސާނިއްޔަތުގެ ޙައްދުން ބޭރުވެވަޑައިނުގަންނަވާ ކަމުގެ އިޝާރާތެކެވެ. އެހެނީ، އެކަލޭގެފާނަކީ ރަސޫލެކެވެ. އިލާހެއް ނޫނެވެ. މާނައީ ޙަވާރީން ބުންޏެވެ. އަޅަމެން އިބަރަސްކަލާނގެ އެއްކައުވަންތަކަމަށާއި، އިބަރަސްކަލާނގެ ރަސޫލާ ޢީސާ عليه السلام ގެ ރަސޫލުކަމަށް އީމާންވެއްޖައީމެވެ. އަޅަމެން ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ މަތިވެރިކަމަށް ބޯލަނބާ ޙާލު، އަޅަމެންގެ އީމާންކަމުގައި އިޚްލާޞްތެރިކަމަށް އިބަރަސްކަލާނގެ ހެކިވެވޮޑިގަންނަވާށެވެ.

ޙަވާރީން ދެންނެވިހިނދު ހަނދުމަކުރާށެވެ! އޭ މަރްޔަމްގެފާނުގެ ދަރިކަލުން ޢީސާގެފާނޭވެ! ތިމަންމެންނަށް ކާތަކެތީގެ ދޮލަނގެއް، އުޑުން ބާވައިލެއްވުމަށް ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަވެގެން ވޭތޯއެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވެގެންތިބި ބަޔަކު ކަމުގައި ވަނީނަމަ، ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް ތަޤްވާވެރިވާށެވެ! (112)

ޙަވާރީންނަކީ ޢީސާ عليه السلام އަށް ތަބަޢަވީ މީހުންގެ ތެރެއިން އެކަލޭގެފާނަށް އެންމެ އިޚްލާޞްތެރި އެކުވެރިންނެވެ. އެއީ އަހަރެމެންގެ ނަބިއްޔާގެ އަޞްޙާބުބޭކަލުން ފަދަ ބައެކެވެ. މިއީ ކުރީގެ ވާހަކަތަކާ ގުޅުމެއް ނެތް ވާހަކައެކެވެ. އޭ މަރްޔަމްގެ عليها السلام ދަރިކަލުން ޢީސާ عليه السلام އެވެ! ޙަވާރީން ކަލޭގެފާނަށް މިހެން ދެންނެވި ހިނދު ހަނދުމަކުރައްވާށެވެ. ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ކާތަކެތީގެ ސުފުރާއެއް އަހަރުމެންގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވިދާނެތޯއެވެ؟ މިބަސް އެބައިމީހުން ބުނެފައި ވަނީ އެބައިމީހުން މާތް ﷲ ރަނގަޅަށް މަޢުރިފާކޮށް ދެނެގަތުމުގެ ކުރިންނެވެ. އޭ ﷲގެ ރޫޙެވެ. ނުވަތަ އޭ ﷲގެ ރަސޫލާއެވެ. މިހެން ނުބުނެ އެކަލޭގެފާނުގެ ނަންފުޅުން އެކަލޭގެފާނަށް ގޮވައި ޢީސާ عليه السلام ގެ ކުރިފުޅުމަތީގައި އަދަބު ކުޑަކޮށް އެބައިމީހުން ވާހަކަދެއްކީ އެހެންވެގެންނެވެ. އެއަށްފަހު އެބައިމީހުން ވަނީ ﴿هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ﴾ (ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަ ވެގެންވޭތޯ؟) އޭ ބުނެ ﷲ އާ މެދުވެސް އަދަބު ކުޑަކޮށް ވާހަކަދައްކާފައެވެ. އެބައިމީހުންގެ ވާހަކަ ހުރީ މާތް ﷲގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާމެދު ޝައްކުކުރާ މީހެއްގެ ވާހަކަފަދައިންނެވެ. ޙަޤީޤަތުގައި މިގޮތަށް އެބައިމީހުން ވާހަކަދެއްކީ ޢާލަމްތަކުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާމެދު ޝައްކުވެގެންނެއް ނޫނެވެ. އެއީ ހަމަ އެކަނި އުޑުން ސުފުރާއެއް ބާވައިލެއްވިދާނެތޯ ސާފުކޮށްލަން ކުރި ސުވާލެކެވެ. އެހެންކަމުން އެއީ ޔަޤީންކަން އިތުރުކޮށް ހިތްހަމަޖައްސާލުމަށް ކުރި ސުވާލެކެވެ. އެހެނަސް ސުވާލު ކުރަންވާގޮތް އެބައިމީހުނަށް ނޭނގުނީއެވެ. އެބައިމީހުން ބޭނުންވީ ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ އެކަންކުރައްވާތޯއާއި ތިމަންމެން އެކަމަށް އެދިފިނަމަ އެކަލާނގެ އެކަމަށް އިޖާބަދެއްވާނޭތޯ އަހާށެވެ. އެހެންކަމުން މިކުށަށް އެބައިމީހުންގެ ސަމާލުކަން ގެންނެވުމަށް ޢީސާ عليه السلام އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވަނީ ތިޔަބައިމީހުންނީ މާތް ﷲގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ފުރިހަމަކަން ތެދުކޮށް ޤަބޫލުކޮށްގެން ތިބި ބަޔަކުކަމުގައި ވަނީނަމަ މިފަދަ ސުވާލު ކުރުމުގައި މާތް ﷲއަށް ބިރުވެތިވާށެވެ. އަލްޙަސަނު އަލްބަޞްރީ ވިދާޅުވިއެވެ. އެބައިމީހުން މާތް ﷲގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާމެދު ޝައްކު ނުކުރެއެވެ. އެބައިމީހުން ކުރީ ކަމެއް ސާފުކުރަން އެދި ކުރާ ކަހަލަ ސުވާލެކެވެ. ބާވައިލައްވާނެތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯއެވެ. އަދި ބާވައިލައްވާނަމަ ތިމަންމެންނަށް ޓަކައި އެކަންކޮށްދެއްވަން ދަންނަވާށެވެ. އެހެންކަމުން، އެބައިމީހުންގެ އެ ސުވާލަކީ ޔަޤީކަން އިތުރުކޮށް ހިތްހަމަޖެއްސުމަށް ކުރި ސުވާލެކެވެ. މިކަމަށް މާތް ﷲގެ މިބަސްފުޅުން ދަލީލު ލިބެއެވެ.

އެއުރެން ދެންނެވޫއެވެ. ތިމަންމެން އެދެނީ، އެއިން ކެއުމަށާއި، ތިމަންމެންގެ ހިތްތައް ހަމަޖެހުމަށެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވީ ތެދެއްކަން ތިމަންމެންނަށް އެނގުމަށެވެ. އަދި އެކަމުގެ މައްޗަށް ހެކިވާ މީހުންގެ ތެރެއިން ތިމަންމެން ވުމަށެވެ. (113)

ޙަވާރީން ބުންޏެވެ. ކާތަކެތީގެ ސުފުރާއެއް ބާވައިލެއްވުމަށް އެދުމުގައި އަހަރެމެންގެ ބޭނުމަކީ ބަރަކާތް ލިބިގަތުމަށް އެއިން ކައި، އަހަރެމެންގެ ޔަޤީންކަން އިތުރުކޮށް ހިތް ހަމަޖައްސައި، ކަލޭގެފާނު ނަބީކަމަށް ކުރެއްވި ދަޢުވާގައި ކަލޭގެފާނުގެ ތެދުވެރިކަން ޝައްކެއް ނެތް މިންވަރަށް ޔަޤީންކުރުމެވެ. އަދި ސުފުރާއަށް ޙާޟިރުނުވާ މީހުންގެ ކައިރީގައި އެކަމަށް ހެކިވެ އެ ހެކިބަހުގެ ސަބަބުން މުއުމިނުންގެ އީމާންކަން އިތުރުކުރުމެވެ.

މަރްޔަމްގެފާނުގެ ދަރިކަލުން ޢީސާގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އޭ ހައްދަވާ ބޮޑުކުރެއްވި އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޯއެވެ! ކާތަކެތީގެ ދޮލަނގެއް އަޅަމެންނަށް އުޑުން ބާވައިލައްވާނދޭވެ! އެއީ އަޅަމެންގެ ކުރީގެ މީހުންނާއި، ފަހުގެ މީހުންނަށް ޢީދެއް ކަމުގައި ވުމަށެވެ. އަދި އިބަރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން އައި ހެތްކެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި އަޅަމެންނަށް ރިޒުޤު ދެއްވައިފާނދޭވެ! އިބަރަސްކަލާނގެއީ، ރިޒުޤު ދެއްވާ، އެންމެ ހެޔޮ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (114)

ޙަވާރީން އެކަމަށް އެދި ދެންނެވީ ރަނގަޅު މަޤްޞަދެއްގައި ކަމުގައި ޢީސާ عليه السلام އަށް ފެނިވަޑައިގަތުމުން، ތެދުވެވަޑައިގެން ވުޟޫކުރައްވައި ނާނެއިފުޅުފިއްލެވިއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު ނަމާދުކުރައްވާ ތަނަށް ވަދެވަޑައިގެން މާތް ﷲ އިރާދަކުރެއްވި ވަރަކަށް ނަމާދުކުރެއްވުމަށް ފަހު އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ދުޢާ ދެންނެވިއެވެ. އޭ ﷲ! އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އިބަރަސްކަލާނގެ ފަޟްލުވަންތަކަމުން ދެއްވާ ހަދިޔާއެއްގެ ގޮތުގައި، އޭގައި ތަފާތު ވައްތަރުގެ ކާނާ ހިމެނޭ ސުފުރާއެއް އަޅަމެންގެ މައްޗަށް އުޑުން ބާވައިލައްވާނދޭވެ. އެދުވަހަކީ އަޅަމެން މާތްކޮށް، ފާހަގަކުރާ ޢީދެއްކަމުގައްޔާއި، އަޅަމެންގެ ދުވަސްވަރުގައި އަޅަމެންގެ ދީނުގައި ތިބި ބަޔަކާއި، މުއުމިނުންގެ ތެރެއިން ފަހުން އަންނާނެހާ ބަޔަކަށް އުފާފާޅުކުރުމުގެ ދުވަހަކަށް ވުމަށެވެ. އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އަޅަމެންނަށް ރިޒުޤުދެއްވާނދޭވެ! އިބަރަސްކަލާނގެއީ ރިޒުޤުދެއްވާ އެންމެ ހެޔޮ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެއީ ޙަމްދުލިބިވޮޑިގެންވާ ފުދިވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެ ކަމުގައި ވާތީއެވެ. ޢީސާ عليه السلام ދުޢާކުރެއްވި އިރު މާތް ﷲ އަށް ދެފަހަރު މުޚާޠަބުކުރައްވާފައި ވެއެވެ. އެއީ އެކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންތެރިކަން އޭގެ އިންތިހާއަށް އަދާކުރައްވައި، ދުޢާ އިޖާބަކުރެއްވުން އެދިވަޑައިގަންނަވާވަރު ބޮޑުކަން ހާމަކުރެއްވުމަށެވެ. އެކަލޭފާނު ވިދާޅުވެފައި ވަނީ ﴿ٱللَّهُمَّ رَبَّنَآ﴾ (އޭ ﷲ! އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ) އެވެ. އެހެންކަމުން މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނުގެ ދުޢާ އިޖާބަކުރެއްވިއެވެ.

اللَّه، ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެ ދޮލަނގު ބާވައިލައްވާހުށީމެވެ. ފަހެ، އެއަށްފަހު ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން، ކާފިރުވެއްޖެމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، ޢާލަމްތަކުގެ ތެރެއިން އެކަކަށްވެސް، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ނުދެއްވާ ޢަޛާބެއް އެމީހަކަށް ދެއްވާހުށީމެވެ. (115)

މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އެ ސުފުރާ ބާވައިލައްވާހުށީމެވެ. ކަލޭގެފާނަށް ދެއްވާ މުޢުޖިޒާތެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މީސްތަކުން ޙައިރާންކުރަނިވި އެ ދަލީލު، އަދި އަލިގަދަ އެ މުޢުޖިޒާތް ދެއްކެވުމަށް ފަހު ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް ކާފިރުވާ މީހަކަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އިންސާނުންގެ ތެރެއިން އެއްވެސް މީހަކަށް ނުދެއްވާ ފަދަ ގަދަފަދަ ޢަޛާބުދެއްވާހުށީމެވެ. އެހެނީ، މުޢުޖިޒާތް ފެނުމަށް ފަހު ކާފިރުވުމަކީ ގޮތް ދޫނުކުރުމުގެ ގޮތުން ކާފިރުވުމެވެ. އެފަދަ މީހަކަށް އެންމެ ގަދަފަދަ ވެގެންވާ ޢަޛާބު ޙައްޤުވެގެން ވެއެވެ. މި ސުފުރާ ބާވައިލެއްވީ އާދީއްތަ ދުވަހެއްގައެވެ. ނަޞާރާއިން އެދުވަސް އެބައިމީހުންގެ ޢީދަކަށް ހަދާފައި ވަނީ އެހެންވެއެވެ. ބަނީއިސްރާއީލަށް މާތް ﷲ އަމުރުކުރެއްވީ ޚިޔާނާތްތެރި ނުވެ، އެއިން އެއްވެސް އެއްޗެއް ނަގައި ރައްކާ ނުކޮށް، އެ ސުފުރާއިން ކެއުމަށެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެބައިމީހުން ވަޢުދާ ޚިލާފުވީއެވެ. عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أُنْزِلَتِ الْمَائِدَةُ مِنَ السَّمَاءِ خُبْزًا وَلَحْمًا وَأُمِرُوا أَنْ لاَ يَخُونُوا وَلاَ يَدَّخِرُوا لِغَدٍ فَخَانُوا وَادَّخَرُوا وَرَفَعُوا لِغَدٍ فَمُسِخُوا قِرَدَةً وَخَنَازِير‏"‏. (جامع الترمذي، كتاب تفسير القرآن عن رسول الله صلى الله عليه وسلم) (ޢައްމާރު ބްނު ޔާސިރު رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "ސުފުރާގައި އުޑުން ބާވައިލެއްވީ ރޮށްޓާއި އެއްގަމު މަހެވެ. އަދި އެބައިމީހުންނަށް އަމުރުކުރެއްވީ ޚިޔާނާތްތެރި ނުވުމަށާއި، އެއިން މާދަމާއަށް ރައްކާނުކުރުމަށެވެ. އެހެނަސް، އެބައިމީހުން ޚިޔާނާތްތެރިވެ ފަހަށް ރައްކާކޮށް، މާދަމާއަށް ބެހެއްޓުމަށް ސުފުރާ ނެގީއެވެ. ދެން މާތް ﷲ އެބައިމީހުން ރާމާމަކުނަށާއި އޫރަށް ބަދަލުކުރެއްވިއެވެ.") (ޖާމިޢުއްތިރްމިޛީ، ޙަދީޘު: 3338) މިސޫރަތަށް އަލްމާއިދާ (ސުފުރާ) ގެ ނަމުން ނަންދެއްވާފައި ވަނީ މި ޙައިރާންކުރަނިވި މުޢުޖިޒާތުގެ ހަނދާން އަބަދަށް ދެމެހެއްޓުމަށެވެ. މިސޫރަތް ނިންމަވާފައިވަނީ ބިރުވެރިކަން ބޮޑުވެގެންވާ "އެންމެ ބޮޑު މަޙްޝަރު" ގެ ދުވަހު އެންމެހާ މީސްތަކުންގެ ޙާޟިރުގައި ފެނިގެންދާ ޢިބްރަތުން ފުރިގެންވާ މަންޒަރަކުންނެވެ. ޢިއްޒަތްތެރިވަންތަކަމާއި، މަތިވެރިވަންތަކަމުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޢީސާ عليه السلام އަށް ގޮވައިލައްވާނެއެވެ. އަދި މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެކަލޭގެފާނަށް އަޅުކަންކުރި މީހުން ދެރަކުރައްވައި ނިކަމެތިކުރެއްވުމަށްޓަކައި އެކަލޭގެފާނާ ސުވާލުކުރައްވާނެއެވެ.

اللَّه، ވަޙީކުރެއްވިހިނދު، ހަނދުމަކުރާށެވެ! އޭ މަރްޔަމްގެފާނުގެ ދަރިކަލުން ޢީސާގެފާނެވެ! اللَّه ފިޔަވައި، ތިމަންނާއާއި، ތިމަންގެ މައިކަނބަލުންނީ، ދެ އިލާހުން ކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން ހިފާށޭ ކަލޭގެފާނު މީސްތަކުންނަށް ވިދާޅުވީމުތޯއެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު ދެންނެވިއެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެ ހުސްޠާހިރުވަންތަކަމާއެވެ! ބުނުމުގެ ޙައްޤު މިއަޅާޔަށް ލިބިގެންނުވާ ބަހެއްބުނުން، މިއަޅާއަކަށް ނުވެއެވެ. މިއަޅާ އެބަސްބުނިނަމަ، އިބަރަސްކަލާނގެ އެކަން ދެނެވޮޑިގެންވާނެކަން ކަށަވަރެވެ. މިއަޅާގެ ހިތުގައިވާ ކަންތައްވެސް، އިބަރަސްކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގެންވަމުއެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެ އިރާދަފުޅުގައި ވާކަންތައް، މިއަޅާއަކަށް އެނގިގެނެއް ނުވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އިބަރަސްކަލާނގެއީ، ވަންހަނާގައި ވާހައި ކަމެއްވެސް، މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (116)

އޭ ޢީސާ عليه السلام އެވެ. ކަލޭގެފާނަށް އަޅުކަންކޮށް، ކަލޭގެފާނުގެ އިލާހުވަންތަކަން ޤަބޫލުކުރުމަށް މީސްތަކުންނަށް ގޮވައިލައްވައި، ތިމަންކަލޭގެފާނާއި ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ މައިކަމަނާއަށް އަޅުކަންކުރާށޭ އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވެ، މާތް ﷲ ފިޔަވައި އިލާހެއްކަމުގައި ކަލޭގެފާނު އަމިއްލަފުޅަށް ވެވަޑައިގަތީމު ހެއްޔެވެ؟ އާޚިރަތް ދުވަހު އެންމެހާ މީސްތަކުންގެ ޙާޟިރުގައި މިގޮތަށް ސުވާލުކުރެއްވީ އެކަލޭގެފާނަށް އަޅުކަންކުރި މީހުންނަށް އެކަލާނގެ ރުހިވޮޑިނުގަންނަވާވަރު ހާމަކުރައްވައި އެބައިމީހުންނަށް އެކަމުގެ ނުބައިކަން އެންގެވުމަށެވެ. އަދި މިގޮތަށް ހެއްދެވުމުން އެކަމުގެ އަސަރުކުރާނެ މިންވަރު ބޮޑުވާނެތީއެވެ. ޢީސާ عليه السلام ދަންނަވާނެއެވެ! އިބަރަސްކަލާނގެ ހުސް ޠާހިރުވަންތަ ކަމާއެވެ! މިއަޅާއަށް ބުނުމުގެ ޙައްޤެއް ނެތް އެފަދަ ނުބައިކަން ބޮޑު ބަހެއް ބުނުން މިއަޅާއަކަށް ނުވެއެވެ. މިއަޅާއީ އިބަރަސްކަލާނގެ އަޅަކީމެވެ. މިއަޅާއީ ކަލާނގެއެއް ނޫނެވެ. އެފަރާތަކަށް އަޅުކަންކުރުމުގެ ޙައްޤު ލިބިވޮޑިގެންވާ ހަމައެކަނި ފަރާތަކީ އިބަރަސްކަލާނގެއެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނުގެ ވާހަކަފުޅު އިތުރަށް ކުރިއަށް ގެންދަވަމުން، އެކަލޭގެފާނުގެ ކުށެއްނެތްކަން ބަޔާންކުރެއްވުމަށް އިތުރު ޙުއްޖަތެއް ހުށަހަޅުއްވަމުން ދެންނެވިއެވެ. މިއަޅާއަށް އެފަދަ ބަހެއް ބުނެވުނުނަމަ އެކަން އިބަރަސްކަލާނގެ މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގަންނަވާނެއެވެ. މިއަޅާގެ ހިތުގައި ވަންހަނާ ވެފައިވާ ކަންކަންވެސް އިބަރަސްކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގަންނަވަމުއެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެ އިރާދަފުޅުގައިވާ ކަމެއް މިއަޅާއަށް އެނގިގެން ނުވެއެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެއީ ހިތްތަކުގައި ފޮރުވިފައިވާ ކަންކަމާއި ނިޔަތް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެ އެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެ ޢިލްމުގައި ހުރިހާ ކަމަކާއި ތަކެއްޗެއް ވެއެވެ. މިބަސްފުޅުގައި އުޒުވެރިވުމާއި އެ ނުބައިކަން ބޮޑު ބަހުން އެކަލޭގެފާނު ބަރީއަވެގެންވާކަން ހާމަކުރެއްވުން ހިމެނެއެވެ. އަދި މަތިވެރިވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުގައި އިންތިހާއަށް އަދަބުވެރިވެވަޑައިގަތުމާއެކު، އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތުގައި ނިކަމެތިކަމާއި ބަލިކަށިކަން ހާމަކުރެއްވުން ވެސް ހިމެނެއެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު ބަޔާންކުރައްވަނީ އެކަލޭގެފާނު ޙައްޤަށް ގޮވައިލައްވައި އެބައިމީހުންނާ ދެއްކެވި ވާހަކައެވެ.

އިބަރަސްކަލާނގެ، މިއަޅާއަށް އަމުރުކުރައްވާފައިވާ އެއްޗެއް މެނުވީ، މިއަޅާ އެއުރެންނަކަށް ނުބުނަމެވެ. (ބުނީ) ތިމަންގެވެރި، އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެވެސް ވެރި، اللَّه އަށް ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރާށޭ އެވެ. އެއުރެންގެ ތެރޭގައި، މިއަޅާ ހުރިހައި ހިނދަކު، އެއުރެންގެ މައްޗަށް ހެކިވެރިޔަކު ކަމުގައި ވީމެވެ. ދެން އިބަރަސްކަލާނގެ، މިއަޅާ ގެންދެވިހިނދު، އެއުރެންގެ މައްޗަށް ބައްލަވާވޮޑިގެންވާ ކަލަކުކަމުގައި، އިބަރަސްކަލާނގެ ވޮޑިގެންވީމުއެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެއީ، ކޮންމެކަމެއްގެ މައްޗަށް ހެކިވެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (117)

އެބައިމީހުންނަށް އެންގެވުމަށް އިބަރަސްކަލާނގެ އަމުރުކުރެއްވި ކަމެއްގެ ވާހަކަ ފިޔަވައި އެހެން ވާހަކައެއް މިއަޅާ އެބައިމީހުންނަށް ނުބުނަމެވެ. މިއަޅާ އެބައިމީހުންނަށް ބުނީ ތިމަންކަލޭގެފާނާއި ތިޔަބައިމީހުންގެ ޚާލިޤުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއަށް ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރާށެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނަކީވެސް ތިޔަބައިމީހުން ފަދަ އަޅެކެވެ. އަދި މިއަޅާ އެބައިމީހުންގެ ތެރޭގައި ހުރިހައި ދުވަހަކު މިއަޅާ އެބައިމީހުން ކުރި ޢަމަލުތައް ބެލީމެވެ. އަދި އެކަމަށް ހެކިވަމެވެ. މިއަޅާ އުޑަށް އުފުއްލެވުމަށްފަހު، އެބައިމީހުންގެ ޢަމަލުތައް ބައްލަވައި އެޢަމަލުތަކަށް ހެކިވެވޮޑިގަތީ އިބަރަސްކަލާނގެއެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެއީ ހުރިހާ ކަމެއް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގަންނަވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އަޅުތަކުންގެ އެއްވެސް ކަމެއް އިބަރަސްކަލާނގެއަށް ވަންހަނާވެގެން ނުވެއެވެ. އެބައިމީހުންގެ އިންޖީލުގައި ވެއެވެ. އަލްމަސީޙު ޢީސާ عليه السلام ގެ އަރިއަހުން ޔޫޙަންނާ ރިވާކުރިއެވެ. (އިބަރަސްކަލާނގެއީ ހަމައެކަނި އެބައިމީހުންގެ ޙަޤީޤީ އިލާހުކަން އެބައިމީހުންނަށް އެނގުން އެއީ ދާއިމީ ޙަޔާތެވެ.) ވީއިރު، އެބައިމީހުން އެކަލޭފާނީ އިލާހެއް ކަމަށް ދަޢުވާކުރަނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ ދެން މިވަނީ އެކަލޭގެފާނަށް ކުރެއްވޭނެ އެއްވެސްކަމެއް ނެތްކަން ހާމަކުރައްވާފައެވެ.

އެއުރެންނަށް، އިބަރަސްކަލާނގެ ޢަޛާބުދެއްވާނަމަ، ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެންނީ، އިބަރަސްކަލާނގެ އަޅުންނެވެ. އަދި އެއުރެންނަށް އިބަރަސްކަލާނގެ ފާފަފުއްސަވާނަމަ، ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، އިބަރަސްކަލާނގެއީ، ޢަޒީޒުވަންތަ ޙަކީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (118)

އިބަރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންނަށް ޢަޛާބު ދެއްވާނަމަ، އެއީ އިބަރަސްކަލާނގެ އަޅުންނެވެ. އެބައިމީހުން އިބަރަސްކަލާނގެ ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތަކަށް އަޅުކަން ކުރީތީ އެބައިމީހުންނަށް ޢަޛާބު ޙައްޤެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ތައުބާވާ މީހުންނަށް އިބަރަސްކަލާނގެ ފާފަފުއްސަވައި ދެއްވައިފިއްޔާ، އިބަރަސްކަލާނގެއީ ބާރުވެރި ކުޅަދުންވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ކަމެއް އިބަރަސްކަލާނގެ ކުރައްވައެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެ ކުރައްވާ ކަމަކާ ދެކޮޅު ހެދޭނޭ އެއްވެސް ފަރާތެއް ނުވެއެވެ. އަދި އިބަރަސްކަލާނގެއީ މަޞްލަޙަތަށް ބައްލަވައި ޙިކްމަތްތެރިކަމާއެކު ހުރިހާ ކަމެއް ކުރައްވާ ޙިކްމަތްވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެކަލޭފާނުގެ މަޤްޞަދަކީ ހުރިހާ ކަމެއް މާތް ﷲއާއި ޙަވާލުކުރައްވައި، އެކަމާ ބެހިވަޑައިނުގަތުމެވެ. އެކަލާނގެ އެބައިމީހުންނަށް ޢަޛާބު ދެއްވައިފިއްޔާ އެއީ އެކަލާނގެ ޢަދުލުވެރިކަމެވެ. އަދި ފާފަ ފުއްސަވައި ދެއްވައިފިއްޔާ އެއީ އެކަލާނގެ ފަޟްލުވަންތަވެރިކަމެވެ. عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَلاَ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فِي إِبْرَاهِيمَ ‏﴿رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي‏﴾‏ الآيَةَ ‏.‏ وَقَالَ عِيسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏﴿إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ‏﴾ ‏ فَرَفَعَ يَدَيْهِ وَقَالَ ‏"‏اللَّهُمَّ أُمَّتِي أُمَّتِي"‏‏.‏ وَبَكَى فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ: "يَا جِبْرِيلُ اذْهَبْ إِلَى مُحَمَّدٍ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ فَسَلْهُ مَا يُبْكِيكَ فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ - عَلَيْهِ الصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ - فَسَأَلَهُ فَأَخْبَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَا قَالَ ‏.‏ وَهُوَ أَعْلَمُ ‏.‏ فَقَالَ اللَّهُ: "يَا جِبْرِيلُ اذْهَبْ إِلَى مُحَمَّدٍ فَقُلْ إِنَّا سَنُرْضِيكَ فِي أُمَّتِكَ وَلاَ نَسُوءُكَ"‏.‏ (صحيح مسلم، كتاب الإيمان، باب دُعَاءِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لأُمَّتِهِ وَبُكَائِهِ شَفَقَةً عَلَيْهِمْ)‏‏ (ޢަބްދުﷲ ބްނު ޢަމްރު ބްނު އަލްޢާޞް رضي الله عنهما ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އިބްރާހީމް عليه السلام އާ ބެހޭ ގޮތުން މާތް ﷲ ބާވައިލެއްވި ‏﴿رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي‏﴾‏ މި އާޔަތް އަދި ޢީސާ عليه السلام ދެންނެވި ބަސްފުޅު ‏﴿إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ‏﴾ ‏ ރަސޫލުﷲ ﷺ ކިޔަވައިވިދާޅުވިއެވެ. އެ ހިނދު އެކަލޭފާނު ދެއަތްޕުޅު އުފުއްލަވައި "އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! މިއަޅާގެ އުއްމަތް. އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! މިއަޅާގެ އުއްމަތް." މިހެން ވިދާޅުވެފައި ކީރިތިކުރެއްވިއެވެ، ދެން މާތް ﷲ ޖިބުރީލު عليه السلام އަށް ވަޙީކުރެއްވި އެވެ. "މުޙައްދު ﷺ ގެ އަރިއަހަށް ވަޑައިގަންނަވާށެވެ. -ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގަންނަވާ ޙާލުގައެވެ.- އަދި ވިދާޅުވާށެވެ. ކަލޭގެފާނު ކީރިތިކުރައްވަނީ ކޮންކަމަކާތޯއެވެ؟" ދެން ޖިބްރީލު عليه السلام ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ އަރިހަށް ވަޑައިގެން އެކަލޭގެފާނާ ސުވާލުކުރެއްވުމުން އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވި އެއްޗެއް އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. (ޖިބުރީލު عليه السلام އެކަން މޮޅަށް ދެނެވަޑައިގަންނަވާ ޙާލުގައެވެ.) ދެން މާތް ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. މުޙައްމަދު ﷺގެ އަރިހަށް ވަޑައިގެން ވިދާޅުވާށެވެ. "ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތާމެދު ކަލޭގެފާނު ރުއްސަވާހުށީމެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނަށް ދެރަގޮތެއް ނުހައްދަވާހުށީމެވެ.") (ޞަޙީޙު މުސްލިމް، ޙަދީޘު: 202) ދެން މާތް ﷲ ސޫރަތް ނިންމަވާލައްވާފައި މިވަނީ މި ދެ އާޔަތުންނެވެ.

اللَّه، ވަޙީކުރައްވާނެތެވެ. މިއީ، ތެދުވެރިންނަށް، އެއުރެންގެ ތެދުވެރިކަން، މަންފާކޮށްދޭނޭ ދުވަހެވެ. އެތާނގެ ދަށުން ފެންކޯރުތައް ހިނގަހިނގާ ހުންނަ ސުވަރުގެތައް، އެއުރެންނަށް ހުށްޓެވެ. އެ ސުވަރުގެތަކުގައި، އެއުރެން އަބަދަށް ދެމިތިބޭ ގޮތުގައެވެ. اللَّه، އެއުރެންނަށް ރުހިވޮޑިގެންވެއެވެ. އަދި އެއުރެންވެސް، އެކަލާނގެއަށް ރުހިގެންވެއެވެ. ބޮޑުވެގެންވާ ނަޞީބު ލިބުމަކީ އެއީއެވެ. (119)

ޢީސާ عليه السلام ގެ ތެދުވެރިކަމަށް އިޝާރާތްކުރައްވައި މާތް ﷲ ޤިޔާމަތް ދުވަހު ވަޙީކުރައްވާނެއެވެ. މިއަދަކީ އިލާހީ ޢަދްލުވެރިކަމުގެ ދުވަހެވެ. އަދި އާޚިރަތުގެ ޖަޒާގެ ދުވަހެވެ. މިއަދު ތެދުވެރިންނަށް އެބައިމީހުންގެ ތެދުވެރިކަމުގެ ފައިދާ ކުރާނެއެވެ. އެބައިމީހުން ތިބޭނީ އެތަނުގެ ބަގީޗާތަކުގެ ގަނޑުވަރުތަކުގެ ދަށުން ފެން ކޯރުތައް ދެމޭ ސުވަރުގޭގެ ބަގީޗާތަކުގައެވެ. އަބަދުގެ އަބަދަށެވެ. ބޮޑުވެގެންވާ ކާމިޔާބީއަކީ އެއީއެވެ. ކައުނުގައި ވާހާ އެއްޗެއް ވަނީ މާތް ﷲއަށެވެ. އެކަލާނގެއީ ހުރިހާ ކަމަކަށް ކުޅަދުންވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާއި ކުރިމަތިލެވޭނޭ އެއްވެސް ފަރާތެއް އުޑާއި ބިމުގައި ނުވެއެވެ. އަލްމާއިދާ ސޫރަތުގެ ތަފްސީރު ނިމުނީ އަލްއަންޢާމު ސޫރަތުގެ ތަފްސީރު

އުޑުތަކާއި، ބިމާއި، އެތަންތާނގައި ވާހާ ތަކެއްޗެއްގެ މިލްކުވެރިކަންވަނީ، اللَّه އަށެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ، ކޮންމެކަމެއްގެ މައްޗަށް ކުޅަދުންވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (120)

ޢީސާ عليه السلام ގެ ތެދުވެރިކަމަށް އިޝާރާތްކުރައްވައި މާތް ﷲ ޤިޔާމަތް ދުވަހު ވަޙީކުރައްވާނެއެވެ. މިއަދަކީ އިލާހީ ޢަދްލުވެރިކަމުގެ ދުވަހެވެ. އަދި އާޚިރަތުގެ ޖަޒާގެ ދުވަހެވެ. މިއަދު ތެދުވެރިންނަށް އެބައިމީހުންގެ ތެދުވެރިކަމުގެ ފައިދާ ކުރާނެއެވެ. އެބައިމީހުން ތިބޭނީ އެތަނުގެ ބަގީޗާތަކުގެ ގަނޑުވަރުތަކުގެ ދަށުން ފެން ކޯރުތައް ދެމޭ ސުވަރުގޭގެ ބަގީޗާތަކުގައެވެ. އަބަދުގެ އަބަދަށެވެ. ބޮޑުވެގެންވާ ކާމިޔާބީއަކީ އެއީއެވެ. ކައުނުގައި ވާހާ އެއްޗެއް ވަނީ މާތް ﷲއަށެވެ. އެކަލާނގެއީ ހުރިހާ ކަމަކަށް ކުޅަދުންވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާއި ކުރިމަތިލެވޭނޭ އެއްވެސް ފަރާތެއް އުޑާއި ބިމުގައި ނުވެއެވެ. އަލްމާއިދާ ސޫރަތުގެ ތަފްސީރު ނިމުނީ އަލްއަންޢާމު ސޫރަތުގެ ތަފްސީރު