chapter

048

إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُّبِينًا ﴿١﴾ ﴿ ١ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފާޅުވެ ބަޔާންވެގެންވާ ފަތަޙައަކުން، ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނަށް ފަތަޙަދެއްވީމެވެ. (1)

ތަފްސީރު

މިތާނގައި ފަތަޙައިގެ މުރާދަކީ މާތްވެގެންވާ މައްކާ ފަތަޙަކުރުމެވެ. މައްކާ ފަތަޙަކުރެއްވުމުގެ ކުރިން ފަތަޙަކުރައްވާނެކަމުގެ އުފާވެރި ޚަބަރު މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް ދެއްވީއެވެ. އަދި މާޒީގެ ލަފުޒު ﴿فَتَحْنَا﴾ ބޭނުންކުރައްވާފައި ވަނީ އެކަން ވާނެކަމުގެ ޔަޤީންކަން ދެއްވުމަށެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲ ކަމެއްވާނެކަމަށް އަންގަވައިފިނަމަ އެއީ ވެނިމިފައިވާ ކަމެއް ފަދައެވެ. މާނައީ: ހަމަކަށަވަރުން މައްކާ ފަތަޙަކުރައްވުން ކަލޭގެފާނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަނޑައަޅުއްވައި ނިންމަވައިދެއްވައިފީމެވެ. ކަލޭގެފާނު ވަރަށް އަވަހަށް އެރަށް ފަތަޙަކުރައްވާނެއެވެ. އަދި ނަޞްރު ލިބި، ކާމިޔާބު ލިބިވަޑައިގެންވާ ޙާލު ކަލޭގެފާނު އެރަށަށް ވެދެވަޑައިގަންނަވާނެއެވެ. ބައެއް ބޭފުޅުން ދެކެވަޑައިގަންނަވާގޮތުގައި މިތަނުގައި ފަތަޙައަކީ ޙުދައިބިއްޔާގެ ޞުލްޙައެވެ. އެ ޞުލްޙައިގެ ސަބަބުން ހިނގި، ބައިޢަތުއްރިޟްވާނާއި، އެއަށްފަހު ގިނަ މުޝްރިކުންތަކެއް އިސްލާމްދީނަށް ވަނުން ފަދަ، މަތިވެރި ކަންކަމުގެ ސަބަބުންނެވެ. އިބްނު މަސްޢޫދު رضي الله عنه ގެ މިބަސްފުޅު އެކަމަށް އިޝާރާތް ކުރެއެވެ. "ތިޔަބައިމީހުން ބަލަނީ ފަތަޙައަކީ މައްކާ ފަތަޙަކުރެއްވުން ކަމުގައެވެ. އަހަރެމެން ބަލަނީ ފަތަޙައަކީ ޙުދައިބިއްޔާގެ ޞުލްޙަ ކަމުގެއެވެ." (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީގައި މިބަސްފުޅު ރިވާކުރައްވާފައި ވަނީ އަލްބަރާއު ބިން ޢާޒިބުގެ އަރިހުން – މުތަރްޖިމު {ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 4150})

ނޯޓް

وَيَنصُرَكَ ٱللَّـهُ نَصْرًا عَزِيزًا ﴿٣﴾ ﴿ ٣ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ގަދަފަދަވެގެންވާ ނަޞްރަކުން ކަލޭގެފާނަށް ނަޞްރު ދެއްވުމަށްޓަކައެވެ. (3)

ތަފްސީރު

އަދި ކަލޭގެފާނުގެ ޢަދުއްވުންގެ މައްޗަށް ކަލޭގެފާނަށް ފުރިހަމަ ނަޞްރެއް ދެއްވުމަށެވެ. މާތް ﷲ ވަކިގޮތެއް ކަނޑައަޅުއްވާފައި ނުވާ ކަމެއްގައި އެކަލޭގެފާނު އިޖްތިހާދުކުރައްވައިގެން ކުރެއްވުނު ކުށަށް 'ފާފަ' އޭ ވަޙީކުރައްވާފައި ވަނީ އެކަލޭގެފާނުގެ މަތިވެރި މަޤާމަށް ނިސްބަތްކުރައްވާފައެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ މާތް ﷲ އަށް އުރެދިވަޑައިގަންނަވާފާނޭކަމަށް، ނުވަތަ އުރެދުމުގެ ނިޔަތުގައި އެކަލޭގެފާނު ފާފައެއް ކުރައްވަފާނޭކަމަށް އަހަރެމެން ޤަބޫލުކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ. އެހެނީ ރަސޫލުﷲ ﷺ ވަނީ ފާފަތަކުން މަޢުޞޫމުކުރައްވާފައެވެ. އަދި މަޢުޞޫމުކަމަކީ ރަސޫލުބޭކަލުންގެ ސިފަފުޅެކެވެ. އެކަލޭފާނު ބައެއް ކަންކަމުގައި އިޖްތިހާދުކުރެއްވީއެވެ. އޭގެ ތެރެއިން ބައެއްކަންކަން ރަނގަޅުކަމުގައި މާތް ﷲ ނިންމެވިއިރު، ބައެއް ކަންކަމުގައި އެކަލޭގެފާނަށް ކުށްކުރެއްވިފައިވާކަން މާތް ﷲ ވަނީ އަންގަވާފައެވެ. އޭގެތެރޭގައި ބަދުރު ހަނގުރާމައިގެ އަސީރުންގެ އަތުން ފިދްޔައެއް ނަންގަވަން ނިންމެވުމާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ ބޮޑުބޭބޭފުޅު އަބޫޠާލިބުގެ ފާފަފުއްސެވުމަށް އެދިވަޑައިގަތުން ފަދަ ކަންކަން ހިމެނެއެވެ. އެފަދަ ކުށްތައް އެކަލޭގެފާނުގެ މަޤާމަށް ބައްލަވާފައި ފާފަކަމުގައި ބެއްލެވީއެވެ. ވީމާ، މިކަމާމެދު ވިސްނުން ބެހެއްޓުން ރަނގަޅެވެ.

ނޯޓް

هُوَ ٱلَّذِىٓ أَنزَلَ ٱلسَّكِينَةَ فِى قُلُوبِ ٱلْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوٓا۟ إِيمَـٰنًا مَّعَ إِيمَـٰنِهِمْ ۗ وَلِلَّـهِ جُنُودُ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۚ وَكَانَ ٱللَّـهُ عَلِيمًا حَكِيمًا ﴿٤﴾ ﴿ ٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެކަލާނގެއީ، މުއުމިނުންގެ ހިތްތަކަށް ހިތްހަމަޖެހުން ބާވައިލެއްވި ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެއީ އެއުރެންގެ އީމާންކަމުގެ މައްޗަށް، އެއުރެންނަށް އީމާންކަން އިތުރުވުމަށްޓަކައެވެ. އުޑުތަކާއި، ބިމުގެ ލަޝްކަރު މިލްކުވެގެންވަނީ، اللَّه އަށެވެ. މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ، ޙަކީމުވަންތަ ކަލަކު ކަމުގައި اللَّه ވޮޑިގެންވެއެވެ. (4)

ތަފްސީރު

އެކަލާނގެއީ، ޙުދައިބިއްޔާގެ ޞުލްޙައިގައި ހިނގި ކަންކަމުގެ ސަބަބުން، މުއުމިނުންގެ ހިތްތަކަށް ހަމަހިމޭންކަމާއި، ހިތްހަމަޖެހުން ބާވައިލެއްވި ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެބައިމީހުން މާތް ﷲގެ މަގުގައި މަރުވުމަށް ބައިޢަތުއް ރިޟްވާންގައި ރަސޫލުﷲ ﷺ އަށް ބައިޢަތު ހިފާވަރަށް އެބައިމީހުންގެ ޔަޤީންކަމުގެ މައްޗަށް ޔަޤީންކަން އިތުރުކުރުމުގެ ގޮތުންނެވެ. އުޑުތަކާއި ބިމުގައި ވާހައި ތަކެއްޗެއްގެ ގުނައި ޢަދަދުނުކުރެވޭނޭ އަދި ބަލިނުކުރެވޭނޭ ލަޝްކަރުތައް މިލްކުވެގެންވަނީ މާތް ﷲއަށެވެ. މަލާއިކަތުންނާއި، ގަދަ ވަޔާއި، ބިންހެލުމާއި، ސުންނާފަތިކޮށްލާ ހޮނު ގުގުރިއާއި، ބިންގަނޑު ގަންބަވައިގަތުމާއި، ޣަރަޤުކުރެއްވުން އޭގެ ތެރޭގައި ހިމެނެއެވެ. އެކަލާނގެ ދީނުގެ ޢަދުއްވުންގެ ތެރެއިން އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ބައެއްގެ މައްޗަށް އެ ލަޝްކަރުތައް ފޮނުއްވައެވެ. އެކަލާނގެއީ އެކަލާނގެ ޚަލްޤުތަކުންގެ ހުރިހާ ކަމެއް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ، އެކަލާނގެ ކުރައްވާ ހުރިހާ ކަމެއްގައި ޙިކްމަތްވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އިބްނުކަޘީރް ވިދާޅުވިއެވެ. މާތް ﷲ އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އެންމެ މަލާއިކަތަކު ފޮނުއްވި ނަމަވެސް އެބައިމީހުންގެ ދަނޑުބިންތަކާއި ތަނަވަސްކަން ނެތިކުރެއްވީހެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންގެ މައްޗަށް ޖިހާދު ޝަރުޢުކުރެއްވިއެވެ. ދެކޮޅު ނުހެދޭ ޙުއްޖަތާއި، އެންމެ ފުރިހަމަ ޙިކްމަތް އެކަމުގައި އެކުލެވިގެން ވާތީއެވެ. (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ސޫރަތުލް ފަތުޙު، އާޔަތް: 4)

ނޯޓް

لِّيُدْخِلَ ٱلْمُؤْمِنِينَ وَٱلْمُؤْمِنَـٰتِ جَنَّـٰتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَـٰرُ خَـٰلِدِينَ فِيهَا وَيُكَفِّرَ عَنْهُمْ سَيِّـَٔاتِهِمْ ۚ وَكَانَ ذَٰلِكَ عِندَ ٱللَّـهِ فَوْزًا عَظِيمًا ﴿٥﴾ ﴿ ٥ ﴾

ތަރުޖަމާ

(އެއީ) މުއުމިން ފިރިހެނުންނާއި، މުއުމިން އަންހެނުން، އެކަލާނގެ ސުވަރުގެތަކަށް ވެއްދެވުމަށްޓަކައެވެ. އެތާނގެ ދަށުން ފެންކޯރުތައް ހިނގަހިނގާ ހުރެއެވެ. އެތާނގައި، އެއުރެން އަބަދަށް ދެމިތިބޭގޮތުގައެވެ. އަދި އެއުރެންގެ ކުށްފާފަތައް އެއުރެންގެ ކިބައިން ފުއްސެވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ބޮޑުވެގެންވާ ނަސީބު ލިބުމެއްކަމުގައި اللَّه ގެ ޙަޟްރަތުގައި އެކަންތައްވިއެވެ. (5)

ތަފްސީރު

އެބައިމީހުން ކިޔަމަންތެރިވެ މާތް ﷲ ގެ މަގުގައި ޖިހާދުކުރި ކަމަށްޓަކައި، އެތަނުގެ ގަނޑުވަރުތަކާއި، ގެތަކުގެ ދަށުން ސުވަރުގޭގެ ކޯރުތައް ދެމޭ ފެހިކަން ގަދަ ބަގީޗާތަކަށް މުއުމިން ފިރިހެނުންނާއި އަންހެނުން ވެއްދުމަށްޓަކައެވެ. އެތަނުގައި އަބަދުގެ އަބަދަށް ތިބޭގޮތަށެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ކުށްތަކާއި، ފާފަތައް ފުއްސަވައިދެއްވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ދެމިހުންނަނިވި އެ ނިޢުމަތަކީ، އެއަށްވުރެ މަތިވެރި ބާއްޖަވެރިކަމެއް ނެތް ބާއްޖަވެރިކަމެވެ. އެހެނީ، ސުވަރުގޭގެ ނިޢުމަތް ލިބުމަށް ފަހު އެނިޢުމަތާ އެއްވަރުގެ އެހެން ނިޢުމަތެއް ނުވެއެވެ.

ނޯޓް

وَيُعَذِّبَ ٱلْمُنَـٰفِقِينَ وَٱلْمُنَـٰفِقَـٰتِ وَٱلْمُشْرِكِينَ وَٱلْمُشْرِكَـٰتِ ٱلظَّآنِّينَ بِٱللَّهِ ظَنَّ ٱلسَّوْءِ ۚ عَلَيْهِمْ دَآئِرَةُ ٱلسَّوْءِ ۖ وَغَضِبَ ٱللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلَعَنَهُمْ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ ۖ وَسَآءَتْ مَصِيرًا ﴿٦﴾ ﴿ ٦ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި މުނާފިޤު ފިރިހެނުންނާއި، މުނާފިޤު އަންހެނުންނާއި، ޝަރީކުކުރާ ފިރިހެނުންނާއި، ޝަރީކުކުރާ އަންހެނުންނަށް ޢަޛާބުދެއްވުމަށްޓަކައެވެ. އެއުރެންނީ، اللَّه އާމެދު ނުބައި ހީތައް ކުރާމީހުންނެވެ. ނުބައިގޮތް ދިމާވުންއޮތީ އެއުރެންގެ މައްޗަށެވެ. އަދި اللَّه އެއުރެންގެ މައްޗަށް ކޯފާލެއްވިއެވެ. އަދި އެއުރެންނަށް ލަޢުނަތްލެއްވިއެވެ. އަދި އެއުރެންނަށްޓަކައި ނަރަކަ ތައްޔާރުކުރެއްވިއެވެ. އެއީ ނުބައިވެގެންވާ ނިމިދިޔުމެކެވެ. (6)

ތަފްސީރު

އަދި ޖިހާދުކުރުމަށް ބަރުހެލިވި މުނާފިޤު އަންހެނުންނާއި ފިރިހެނުންނަށާއި، ﷲ ގެ ދީނާއި ހަނގުރާމަކުރާ މުޝްރިކު ފިރިހެނުންނާއި އަންހެނުންނަށް ޢަޛާބުދެއްވުމަށްޓަކައެވެ. މުޝްރިކުންގެ މައްޗަށް މުނާފިޤުން އިސްކުރެއްވީ އެބައިމީހުންގެ ނުރައްކަލާއި، ގެއްލުން ކާފަރުންނަށްވުރެ ބޮޑުވެގެންވާތީއެވެ. އެބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއާމެދު އެންމެ ނުބައިކޮށް ހީކުރި އެ މުނާފިޤުން ހީކުރީ، ރަސޫލާ ﷺ ޢުމްރާކުރެއްވުމަށް މައްކާއަށް ވަޑައިގަތުމަށް ނުކުންނެވުމަށްފަހު، އެކަލޭގެފާނާއި އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުބޭކަލުން މަދީނާއަށް އެނބުރިވަޑައިނުގަންނަވާނެ ކަމުގައެވެ. ﴿عَلَيْهِمْ دَآئِرَةُ ٱلسَّوْءِ ۖ وَغَضِبَ ٱللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلَعَنَهُمْ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ ۖ وَسَآءَتْ مَصِيرًا﴾ މިއީ އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ކުރައްވާފައިވާ ދުޢާއެކެވެ. މާނައީ މުނާފިޤުން މުއުމިނުންނަށް ލިބޭނެ ކަމަށް ހީކޮށް އިންތިޒާރުކުރާ ނެތިދިއުމާއި ސުންނާފަތިވުން އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ހުށްޓެވެ. އެބައިމީހުންގެ ކާފިރުކަމާއި މުނާފިޤުކަމުގެ ސަބަބުން މާތް ﷲ އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ކޯފާލައްވައި އެބައިމީހުންނަށް ލަޢުނަތްލެއްވިއެވެ. އަދި އާޚިރަތް ދުވަހު އެބައިމީހުންނަށްޓަކައި އަނދައަނދައި ހުންނަ ގަދަފަދަ އަލިފާންގަނޑެއް ތައްޔާރުކުރެއްވިއެވެ. އެއީ ނަރަކައިގެ އަލިފާނެވެ. އެއީ މުނާފިޤުކަމާއި، މަގުފުރެދުމުގެ އަހުލުވެރިންގެ ނިމިދިއުމެއްގެ ގޮތުގައި ހާދަހާ ނުބައި ތަނެކެވެ.

ނޯޓް

وَلِلَّـهِ جُنُودُ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۚ وَكَانَ ٱللَّـهُ عَزِيزًا حَكِيمًا ﴿٧﴾ ﴿ ٧ ﴾

ތަރުޖަމާ

އުޑުތަކާއި، ބިމުގެ ލަޝްކަރުތައް މިލްކުވެގެންވަނީ اللَّه އަށެވެ. އަދި ޢަޒީޒުވަންތަ، ޙަކީމުވަންތަ ކަލަކުކަމުގައި اللَّه ވޮޑިގެންވެއެވެ. (7)

ތަފްސީރު

ލަޝްކަރުގެ ވާހަކަ ތަކުރާރުކުރައްވާފައިވަނީ މާތް ﷲ ގެ ލަޝްކަރުތައް ބައެއް ފަހަރު ރަޙްމަތެއްގެ ގޮތުގައި ބާވައިލައްވާއިރު، އަނެއްބައި ފަހަރު ޢަޛާބެއްގެ ގޮތުގައި ބާވައިލައްވާތީއެވެ. ކުރީގެ އާޔަތުގައި ލަޝްކަރުގެ ވާހަކަ ގެންނަވާފައިވަނީ ރަޙްމަތުގެ ލަޝްކަރުގެ ގޮތުގައެވެ. އެހެނީ، އެތާނގައި ދައްކަވާފައި ވަނީ މުއުމިނުންގެ ވާހަކައެވެ. މިތަނުގައި ލަޝްކަރުގެ ވާހަކަ ގެންނަވާފައި މިވަނީ ޢަޛާބުގެ ލަޝްކަރުގެ ގޮތުގައެވެ. އެހެނީ މިތަނުގައި ދައްކަވަނީ މުނާފިޤުންނާއި ކާފަރުންގެ ވާހަކައެވެ. މާތް ﷲ އީ އެބައިމީހުންގެ ކިބައިން ބަދަލުހިއްޕަވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެހެންކަމުން، އާޔަތް ނިންމަވާފައި ވަނީ ﴿عَزِيزًا حَكِيمًا﴾ މިބަސްފުޅުންނެވެ. އެއީ ބާރުވެރިކަމާއި ބަލިކުރެއްވުމުގެ މާނަ ދޭހަވާތީއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އެތަނުގައި ވަޙީކުރައްވާފައި ވަނީ ﴿عَلِيمًا حَكِيمًا﴾ އެވެ. އެވާހަކަ އައިސްފައިވަނީ ޚަލްޤުކުރައްވައި ތަދުބީރުކުރެއްވުމުގެ ވާހަކައިގެ ތެރޭގައި ކަމުގައި ވާތީއެވެ.

ނޯޓް

لِّتُؤْمِنُوا۟ بِٱللَّـهِ وَرَسُولِهِۦ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ وَتُسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا ﴿٩﴾ ﴿ ٩ ﴾

ތަރުޖަމާ

(އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލާއަށް އީމާންވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި އެކަލާނގެއަށް ނަޞްރުވެރިވުމަށާއި، އެކަލާނގެއަށް މާތްކޮށްހިތުމަށްޓަކައެވެ. އަދި އެކަލާނގެއަށް ހެނދުނާއި، ހަވީރު ތިޔަބައިމީހުން ތަސްބީޙަ ދެންނެވުމަށްޓަކައެވެ. (9)

ތަފްސީރު

މުޙައްމަދު ﷺ އަށް ތަބަޢަވީ މީހުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވެ، އެކަލާނގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ގެ ރަސޫލުކަން ތެދުކުރުމަށްޓަކައެވެ. ﴿وَتُعَزِّرُوهُ﴾ އަދި ތިޔަބައިމީހުން ރަސޫލާ ﷺ އަށް ނަޞްރުދީ އެކަލޭގެފާނުގެ ދީން ވަރުގަދަކުރުމަށްޓަކައެވެ. ﴿وَتُوَقِّرُوهُ﴾ އަދި ތިޔަބައިމީހުން އެކަލޭގެފާނަށް އިޙްތިރާމުކޮށް ޤަދަރުކުރުމަށްޓަކައެވެ. ﴿وَتُسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا﴾ މި ޢިބާރާތުގައި ﴿هُ﴾ ގެ ޟަމީރު ނިސްބަތްވަނީ މާތް ﷲ އަށެވެ. މާނައީ އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އިސްލާމްކަމުގެ ނިޢުމަތް ދެއްވިކަމަށްޓަކައި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ތިޔަބައިމީހުން ހެނދުނާއި، ހަވީރު ތަސްބީޙަ ކިއުމަށްޓަކައެވެ. ހުރިހާ ވަގުތެއްގައި ހިތް މާތް ﷲ އާ ގުޅިފައި ހުރުމަށްޓަކައެވެ. ދެން ބައިޢަތުގެ، އެބަހީ ބައިޢަތުއްރިޟްވާންގެ، މަތިވެރިކަން ހާމަކުރައްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

إِنَّ ٱلَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ ٱللَّـهَ يَدُ ٱللَّـهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ ۚ فَمَن نَّكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ عَلَىٰ نَفْسِهِۦ ۖ وَمَنْ أَوْفَىٰ بِمَا عَـٰهَدَ عَلَيْهُ ٱللَّـهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا ﴿١٠﴾ ﴿ ١٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނަށް ބައިޢަތު ހިފާމީހުން ބައިޢަތު ހިފާކަންކަށަވަރީ اللَّه އަށެވެ. اللَّه ގެ ޔަދުޤުދްރަތްފުޅުވަނީ، އެއުރެންގެ އަތްތަކަށްވުރެ މަތީގައެވެ. ފަހެ، ޢަހުދު އުވާލައިފިމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެމީހާ ޢަހުދު އުވައިލާކަންކަށަވަރީ، އޭނާގެ އަމިއްލަ ނަފްސުގެ މައްޗަށެވެ. އަދި އެކަމެއްގެ މައްޗަށް އެމީހަކު اللَّه އަށް ވެފައިވާ ޢަހުދު ފުއްދައިފިމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، اللَّه އެމީހަކަށް ބޮޑުވެގެންވާ ދަރުމަ ދެއްވާނެތެވެ. (10)

ތަފްސީރު

މި ބައިޢަތު ހިފީ ޙުދައިބިއްޔާގައެވެ. އެއީ މާތް ﷲ ގެ މަގުގައި މަރުވުމަށް އަޞްޙާބުބޭކަލުން ރަސޫލުﷲ ﷺ އަށް ބައިޢަތު ހިފި ހިނދުގައެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ އަށް ބައިޢަތު ހިފުން އެއީ މާތް ﷲ އަށް ބައިޢަތު ހިފުން ކަމުގައި އެކަލާނގެ ބަޔާންކުރައްވާފައިވާތީ، އެ ބައިޢަތު ވެފައިވަނީ ރަސޫލުﷲ ﷺ އަށް ލިބިވަޑައިގަތް މަތިވެރި ޝަރަފަކަށެވެ. މާނައީ: ކަލޭގެފާނަށް ބައިޢަތު ހިފި މީހުން ބައިޢަތު ހިފީ މާތް ﷲ އަށްކަން ކަށަވަރެވެ. އެހެނީ ކަލޭގެފާނަކީ އެކަލާނގެ ދީން މީސްތަކުންނަށް އިއްވަވަން ވަޑައިގެންނެވި ސަފީރެކެވެ. ﴿يَدُ ٱللَّـهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ﴾ ބައިޢަތު ހިފި ވަގުތު މާތް ﷲ ގެ އަތްޕުޅު ވަނީ އެބައިމީހުންގެ އަތްތަކުގެ މަތީގައެވެ. ފަހެ، އަޞްހާބުބޭކަލުން އެބޭކަލުންގެ އަތްޕުޅުތައް ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ އަތްޕުޅުގައި ބޭއްވެވިއިރު، އެބޭކަލުން މާތް ﷲ އަށް ބައިޢަތު ހިފިފަދައެވެ. އެހެނީ، ރަސޫލުﷲ ﷺ މެދުވެރިކޮށް ޙަޤީޤަތުގައި ބައިޢަތު ހިފީ މާތް ﷲ އަށެވެ. މިތާނގައި މިވަނީ ވަރަށް ފުރިހަމަ ތަޝްބީހެކެވެ. އަހަރެމެން وَجْهُهُ قَمَرٌ (އޭނާގެ މޫނަކީ ހަނދެކެވެ.) އަދި كَلَامُهُ دُرٌّ (އޭނާގެ ވާހަކަތަކަކީ ރަންމުތްތަކެކެވެ.) ބުނާ ފަދައިންނެވެ. ދެން، އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿فَمَن نَّكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ عَلَىٰ نَفْسِهِۦ ۖ وَمَنْ أَوْفَىٰ بِمَا عَـٰهَدَ عَلَيْهُ ٱللَّـهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا﴾ ފަހެ، ބައިޢަތުގެ ޢަހުދު އުވާލައިފި މީހާ ދަންނާށެވެ. އެ އުވައިލުމުގެ ގެއްލުން ހުރީ އޭނާގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށެވެ. އަދި ބައިޢަތުގެ ޢަހުދު ފުއްދައިފި މީހާ ދަންނާށެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲ އޭނާއަށް މަތިވެރިވެގެންވާ ނިޢުމަތް ދެއްވާނެއެވެ. އެއީ ނިޢުމަތާއި، ދެމި ތިބުމުގެ ގޮވަތި ކަމުގައިވާ ސުވަރުގެއެވެ. حدّثنا يَزِيدُ بْنُ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَايَعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ......... فَقُلْتُ لَهُ يَا أَبَا مُسْلِمٍ، عَلَى أَىِّ شَىْءٍ كُنْتُمْ تُبَايِعُونَ يَوْمَئِذٍ قَالَ عَلَى الْمَوْتِ‏.‏ (صحيح البخاري، كتاب الجهاد والسير، باب البيعة في الحرب ألّا يفرّوا) (ސަލަމާ رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ޔަޒީދު ބްނު އަބީޢުބައިދާ ރިވާކުރެއްވިއެވެ. ސަލަމާ رضي الله عنه ވިދާޅުވިއެވެ. އަހުރެން ގަސްދަށުގައި ރަސޫލުﷲ ﷺ އަށް ބައިޢަތު ހިފީމެވެ. ދެން ތިމަން ސަލަމާ رضي الله عنه އަށް ދެންނެވީމެވެ. ތިޔަބޭކަލުން އެކަލޭގެފާނަށް ބައިޢަތު ހިއްޕެވީ ކޮންކަމަކަށް ހެއްޔެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. މަރުވުމަށެވެ.) (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 2960) މި ބައިޢަތުގެ ސަބަބާ ބެހޭގޮތުން އައިސްފައި ވެއެވެ. އިތުރު އެކަލޭގެފާނު ވަޑައިގެންނެވީ ޢުމުރާއަށް ކަމަށާއި، އެކަލޭގެފާނު ހަނގުރާމަކުރައްވަން ބޭނުންފުޅު ނުވާކަން އެންގެވުމަށް އެކަލޭގެފާނު ޢުޘްމާން ބިން ޢައްފާން رضي الله عنه މައްކާގެ އަހުލުވެރިންގެ ގާތަށް ފޮނުއްވުމުން، އެބައިމީހުން އެކަލޭގެފާނު ހިފެހެއްޓިއެވެ. އަދި އެބައިމީހުން އެކަލޭގެފާނު ޤަތުލުކޮށްފިކަމުގެ ޚަބަރު މުސްލިމުންނަށް ލިބުނެވެ. އެހިނދު މުޝްރިކުންނާ ހަނގުރާމަކުރުމުގެ މައްޗަށް ބައިޢަތު ހިފުމަށް ރަސޫލުﷲ ﷺ މުސްލިމުންނަށް ގޮވައިލެއްވިއެވެ. ދެން އެބައިމީހުން މަރުވުމަށް އެކަލޭގެފާނަށް ބައިޢަތު ހިފިއެވެ. މި ބައިޢަތު ހިފީ ޙުދައިބިއްޔާގައި ހުރި ގަހެއްގެ ދަށުގައެވެ. އެ ބައިޢަތަށް ނަންދެވުނީ ބައިޢަތުއްރިޟްވާން އެވެ. އެކަމާ ބެހޭގޮތުން ﴿لَّقَدْ رَضِىَ ٱللَّـهُ عَنِ ٱلْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ ٱلشَّجَرَةِ﴾ (ހަމަކަށަވަރުން، ގަސްދޮށުގައި އެއުރެން ކަލޭގެފާނަށް ބައިޢަތު ހިފާހިނދު، އެ މުއުމިންތަކުންނާމެދު اللَّه ރުހިވޮޑިގެންފިއެވެ.) މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވިއެވެ. މިދަތުރުގައި މުނާފިޤުން ރަސޫލުﷲ ﷺ އާއެކު ނުނުކުމެއެވެ. އެބައިމީހުން ޤަތުލުވެދާނެތީ ބިރުންނެވެ. އަދި ރަސޫލުﷲ ﷺ އާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުބޭކަލުންނާ މެދު އެބައިމީހުން ހީކުރީ އެބޭލަކުން އެނބުރި މަދީނާއަށް ވަޑައިނުގަންނަވާނެ ކަމުގައެވެ. އެބައިމީހުން ނުނުކުތް ސަބަބާއި، އެބައިމީހުން އެކަމަށް ދައްކާނެ އުޒުރުތައް ރަސޫލުﷲ ﷺ އެނބުރިވަޑައިގަތުމުގެ ކުރިން މާތް ﷲ ބަޔާންކުރެއްވިއެވެ. މިއީ ޤުރްއާނުގެ 'ޣައިބީ' މުޢުޖިޒާތެކެވެ. އެބައިމީހުން މުސްތަޤްބަލުގައި ކުރާނެ ކަމެއް ކުރިން އަންގަވާފައި ވާތީއެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

سَيَقُولُ لَكَ ٱلْمُخَلَّفُونَ مِنَ ٱلْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَآ أَمْوَٰلُنَا وَأَهْلُونَا فَٱسْتَغْفِرْ لَنَا ۚ يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِم مَّا لَيْسَ فِى قُلُوبِهِمْ ۚ قُلْ فَمَن يَمْلِكُ لَكُم مِّنَ ٱللَّـهِ شَيْـًٔا إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ نَفْعًۢا ۚ بَلْ كَانَ ٱللَّـهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًۢا ﴿١١﴾ ﴿ ١١ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަޢުރާބީންގެ ތެރެއިން ހަނގުރާމަޔަށްނުގޮސް ފަސްޖެހުނުމީހުން ކަލޭގެފާނަށް ދަންނަވާނެތެވެ. ތިމަންމެންގެ މުދާތަކާއި، ތިމަންމެންގެ އަހުލުވެރިން ތިމަންމެން ހަނގުރާމަޔަށް ދިޔުން މަޝްޣޫލުކޮށްފިއެވެ. ފަހެ، ތިމަންމެންގެ ފާފަފުއްސެވުމަށް ކަލޭގެފާނު އެދިވަޑައިގެންދެއްވާށެވެ! އެއުރެންގެ ހިތްތަކުގައި ނުވާއެއްޗެއް، އެއުރެންގެ ދޫތަކުން ބުނެތެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުންނަށް ގެއްލުމަކަށް އިރާދަކުރައްވައިފިނަމަ، ނުވަތަ ތިޔަބައިމީހުންނަށް މަންފާއަކަށް އިރާދަކުރައްވައިފިނަމަ، اللَّه ގެ ޙަޟްރަތުން އެއްވެސްކަމެއް މިލްކުވެގެންވަނީ، ތިޔަބައިމީހުންކުރެ ފަހެ، ކާކަށްހެއްޔެވެ؟ އަދި ކިއެއްތަ! ތިޔަބައިމީހުންކުރާ ޢަމަލުތައް މޮޅަށްދެނެވޮޑިގެންވާ ކަލަކުކަމުގައި اللَّه ވޮޑިގެންވެއެވެ. (11)

ތަފްސީރު

ޙުދައިބިއްޔާގެ އަހަރު ކަލޭގެފާނާއެކު ނުނުކުމެ ފަސްޖެހުނުމީހުން ކަލޭގެފާނު އެނބުރިވަޑައިގަތުމުން ދަންނަވާނެއެވެ. އަހަރެމެންނަށް ކަލޭގެފާނާއެކު ނުނުކުމެވުނީ ދަރިންނާއި، މުދާ އަހަރެމެން މަޝްޣޫލުކުރުމުންނެވެ. އެހެންކަމުން، މާތް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި އަހަރެމެންގެ ފާފަ ފުއްސަވައިދެއްވުން އެދި ދަންނަވާށެވެ. އަހަރެމެން ނުނުކުމެ ފަސްޖެހުނީ އަހަރެމެންގެ އިޚްތިޔާރަކުން ނޫނެވެ. މަޖްބޫރުވެގެންނެވެ. އެބައިމީހުންގެ އެވާހަކައިގައި އެބައިމީހުން ހަދަނީ ދޮގެވެ. އެބައިމީހުން ހާމަކުރަނީ ވަންހަނާކުރާ އެއްޗެއްގެ އިދިކޮޅެވެ. މިއީ ހުތުރުކަންބޮޑު މުނާފިޤުކަމެވެ. ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވާށެވެ. މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ތަޤްދީރުގައި ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ ކަމެއް، ފައިދާހުރި ކަމަކަށް ވިޔަސް، ނުވަތަ ގެއްލުންހުރި ކަމަކަށް ވިޔަސް، ތިޔަބައިމީހުންގެ ކިބައިން ދުރުކުރާނީ ކާކުހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުން ބަލިވެ ޤަތުލުވުމަށް އިރާދަކުރައްވައިފިނަމަ، ނުވަތަ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނަޞްރާއި ޣަނީމާ ދެއްވަން އިރާދަކުރައްވައިފިނަމަ އެކަން ހުއްޓުވާނީ ކާކުހެއްޔެވެ؟ ދެން އެބައިމީހުންގެ ހިތްތަކުގައި އެބައިމީހުން ވަންހަނާކުރި އެއްޗެއް ހާމަކުރައްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

بَلْ ظَنَنتُمْ أَن لَّن يَنقَلِبَ ٱلرَّسُولُ وَٱلْمُؤْمِنُونَ إِلَىٰٓ أَهْلِيهِمْ أَبَدًا وَزُيِّنَ ذَٰلِكَ فِى قُلُوبِكُمْ وَظَنَنتُمْ ظَنَّ ٱلسَّوْءِ وَكُنتُمْ قَوْمًۢا بُورًا ﴿١٢﴾ ﴿ ١٢ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ކިއެއްތަ! ތިޔަބައިމީހުން ހީކުރީ ރަސޫލާއާއި، މުއުމިނުން އެއުރެންގެ އަހުލުވެރިންގެ ގާތަށް ދުވަހަކުވެސް އެނބުރިވަޑައި ނުގަންނަވާނެކަމަށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ހިތްތަކުގައި އެކަން ޒީނަތްތެރިކުރެވުނެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ނުބައިހީތައް ހީކުރީމުއެވެ. އަދި ގެއްލި ހަލާކުވެގެންވާ ބަޔަކުކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުންވީމުއެވެ.(12)

ތަފްސީރު

އަދި ކިއެއްތަ ތިޔަބައިމީހުން ހީކުރީ މުޙައްމަދު ﷺ އާއި އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުބޭކަލުން މަދީނާއަށް ދުވަހަކުވެސް އެނބުރިވަޑައިނުގަންނަވާނެ ކަމަށެވެ. އަދި މުޝްރިކުން އެބޭކަލުންގެ އެއްވެސް ބޭކަލަކު ބާކީނުކޮށް ޤަތުލުކޮށް ހުސްކޮށްލާނެ ކަމަށެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ނުކުތުމަށް ފަސްޖެހުނީ އެހެންވެގެންނެވެ. އަދި ޝައިޠާނާ އެ މަގުފުރެދުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޒީނަތްތެރިކޮށް ދެއްކިއެވެ. އަދި ރަސޫލާ ﷺ އާއި މުއުމިނުން މަދީނާއަށް އެނބުރި ނުދާނެކަމުގެ، އަދި އިސްލާމްދީނަށް ދެން ބާރެއް ނުލިބޭނެކަމުގެ ނުބައި ހީ ތިޔަބައިމީހުން ހީކުރިއެވެ. އަދި މާތް ﷲ ގެ ކޯފާއާއި ޢުޤޫބާތް ޙައްޤުވެ، ގެއްލި ހަލާކުވެގެންވާ ބަޔަކު ކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން ވީމުއެވެ.

ނޯޓް

سَيَقُولُ ٱلْمُخَلَّفُونَ إِذَا ٱنطَلَقْتُمْ إِلَىٰ مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ ۖ يُرِيدُونَ أَن يُبَدِّلُوا۟ كَلَـٰمَ ٱللَّهِ ۚ قُل لَّن تَتَّبِعُونَا كَذَ‌ٰلِكُمْ قَالَ ٱللَّهُ مِن قَبْلُ ۖ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا ۚ بَلْ كَانُوا۟ لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا ﴿١٥﴾ ﴿ ١٥ ﴾

ތަރުޖަމާ

ޣަނީމާތަކެއް އަތުލުމަށްޓަކައި، ޣަނީމާތަކަކަށް (އެބަހީ: ހަނގުރާމަޔަށް) ތިޔަބައިމީހުން ހިނގައްޖެނަމަ، ހަނގުރާމަޔަށް ނުގޮސް ފަސްޖެހުނުމީހުން ބުނާހުށްޓެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ފަހަތުން ތިމަންމެން ދިޔުމަށް ތިމަންމެން ދޫކޮށްލާށެވެ! އެއުރެން އެދެނީ، اللَّه ގެ ބަސްފުޅު ބަދަލުކުރުމަށެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ތިމަންމެންގެ ފަހަތުން ތިޔަބައިމީހުން އައިސްގެންނުވާނެއެވެ. މީގެކުރިން اللَّه އަންގަވާފައިވަނީ އެފަދައިންނެވެ. ދެން އެއުރެން ބުނާނެތެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! ތިޔަބައިމީހުން ތިމަންމެންނާ ޙަސަދަވެރިވަނީއެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! ދާދިކުޑަކޮށް މެނުވީ އެއުރެންނަކަށް ނުވިސްނެތެވެ. (15)

ތަފްސީރު

މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ވަޢުދުކުރެއްވި ޚައިބަރުގެ ޣަނީމާތައް ނަގަން ތިޔަބައިމީހުން ދާން ފެށުމުން ޙުދައިބިއްޔާއަށް ދާން ނުނުކުމެ ފަސްޖެހުނު މީހުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ބުނާނެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނާއެކު ޚައިބަރަށް ގޮސް އެރަށުގެ މީހުންނާ ހަނގުރާމަކޮށް ޖިހާދުގައި ބައިވެރިވުމަށް އަހަރެމެން ދޫކޮށްލާށެވެ. އެބައިމީހުން ބޭނުންވަނީ ޙުދައިބިއްޔާގައި ބައިވެރިވި މީހުން މައްކާއާއި ހަމައަށް ނުގޮސް، ޙުދައިބިއްޔާގެ ޞުލްޙައަށް ފަހު މަދީނާއަށް އެނބުރި އައީތީ، ޚައިބަރުގެ ޣަނީމާތައް އެހެން އެއްވެސް ބަޔަކަށް ނުދެއްވައި އެބައިމީހުންނަށް ޚާއްޞަކުރައްވަން މާތް ﷲ ކުރެއްވި ވަޢުދު އުވާލާށެވެ. ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އަހަރެމެންގެ ފަހަތުން އައިސްގެން ނުވާނެއެވެ. އަދި އެ ޣަނީމާއިން ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެއްވެސް އެއްޗެއް ނުލިބޭނެއެވެ. ޚައިބަރުގެ ޣަނީމާ ލިބޭނީ ޙުދައިބިއްޔާއަށް ދިޔަ ބަޔަކަށްކަން މާތް ﷲ ވަނީ ކުރިން ނިންމަވާފައެވެ. ދެން، އެބައިމީހުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ބުނާނެއެވެ. ތިޔައީ މާތް ﷲ އެންގެވި ގޮތެއް ނޫނެވެ. އަދިކިއެއްތަ، އަހަރެމެން ޣަނީމާގައި ބައިވެރިވެދާނެތީ ތިޔަބައިމީހުން އަހަރެމެންނަށް ޙަސަދަވެރިވަނީއެވެ. ޙަޤީޤަތަކީ އެބައިމީހުންނަށް ޣަނީމާއާއި، މަންފާ ފިޔަވައި އެހެން އެއްޗެއް ނޭނގެއެވެ. އަދި މާތް ﷲގެ މަގުގައި ޖިހާދުކުރުގެ ނިޢުމަތުގެ އަގެއްވެސް އެބައިމީހުންނަށް ނޭނގެއެވެ. ތަފްސީރު ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވިއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ހިޖުރައިން ހަވަނަ އަހަރު ޙުދައިބިއްޔާއިން އެނބުރިވަޑައިގެންފައި، ބައިޢަތުއްރިޟްވާންގެ ބައިވެރިންނަށް ޚައިބަރުގެ ޣަނީމާތައް ޚާއްސަކުރައްވާފައިވާކަމުގެ ވަޢުދުކުރެއްވިއެވެ. ޙުދައިބިއްޔާގެ ޞުލްޙައިގެ ސަބަބުން އެބައިމީހުންނަށް ގެއްލިދިޔަ އެއްޗެއްގެ ބަދަލެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ޚައިބަރު ފަތަޙަކުރެއްވީ މުސްލިމުން ޙުދައިބިއްޔާއިން އެނބުރި އައުމުގެ އެއްމަސް ފަހުންނެވެ. އެއީ ޣަނީމާ ގިނައިން ލިބެން އޮތް ރަށެކެވެ. ޙުދައިބިއްޔާއަށް ނުގޮސް ތިބި މީހުން އެބައިމީހުންނާއެކު ދާން ބޭނުންވީ އެހެންވެގެންނެވެ. ޖިހާދުކުރަން ލޯބިކުރާތީއެއް ނޫނެވެ. ހަމަ ޣަނީމާގެ ދަހިވެތިކަމުގައެވެ. ދެން، އެބައިމީހުންކުރެ އެއްވެސް މީހަކަށް އެކަލޭގެފާނާއެކު ޚައިބަރަށް ދިއުމުގެ ހުއްދަ ނުދެއްވުމަށް މާތް ﷲ އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ އަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. އެ މަނާކުރެއްވުމަކީ މާތް ﷲ ކުރެއްވި ޢަދުލުވެރި ޙުކުމްފުޅެކެވެ. އެހެނީ، ޙުދައިބިއްޔާއަށް ދާން ފަސްޖެހުނު މީހުންގެ ޖަޒާއަކީ އެބައިމީހުން މަޙްރޫމުކުރުމެވެ. ކިޔަމަންވި މީހުންގެ ޖަޒާއަކީ އެބައިމީހުންނަށް ޣަނީމާ ލިބުމެވެ. އަދި ޣަނީމާ އެބައިމީހުންނަށް ޚާއްޞަވެގެން ވުމެވެ. ދެން މިއަންނަނީ މުނާފިޤުންގެ ހިތްތަކުގައި ފޮރުވިފައިވާ ކަންކަމުން ފަރުދާނަގާނޭ އެހެން އިމްތިޙާނެއްގެ ވާހަކައެވެ. އެބައިމީހުން ޖިހާދަށް ޝައުޤުވެރިވޭތޯ ނުވަތަ އެބައިމީހުން ދަހިވެތިވަނީ ހަމައެކަނި ޣަނީމާ މުދަލަށް ތޯއެވެ؟ އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

قُل لِّلْمُخَلَّفِينَ مِنَ ٱلْأَعْرَابِ سَتُدْعَوْنَ إِلَىٰ قَوْمٍ أُو۟لِى بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقَـٰتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ ۖ فَإِن تُطِيعُوا۟ يُؤْتِكُمُ ٱللَّهُ أَجْرًا حَسَنًا ۖ وَإِن تَتَوَلَّوْا۟ كَمَا تَوَلَّيْتُم مِّن قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا ﴿١٦﴾ ﴿ ١٦ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަޢުރާބީންގެ ތެރެއިން ހަނގުރާމަޔަށް ނުގޮސް ފަސްޖެހުނުމީހުންނަށް ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ގަދަފަދަވެގެންވާ ބާރެއްގެ ވެރިބަޔަކުގެ ގާތަށް ދިޔުމަށް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ގޮވައިލައްވާނެތެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެއުރެންނާ ހަނގުރާމަކުރުމަށެވެ. ނުވަތަ އެއުރެން ކިޔަމަންވެ އިސްލާމްވުމަށެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ކިޔަމަންވާނަމަ، ރިވެތިވެގެންވާ ދަރުމަ ތިޔަބައިމީހުންނަށް اللَّه ދެއްވާނެތެވެ. އަދި މީގެކުރިން ތިޔަބައިމީހުން ފުރަގަސްދިން ފަދައިން ތިޔަބައިމީހުން ފުރަގަސްދޭނަމަ، ވޭންދެނިވި ޢަޛާބަކުން އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޢަޛާބުދެއްވާނެތެވެ. (16)

ތަފްސީރު

އަޢުރާބީންގެ ތެރެއިން ޙުދައިބިއްޔާއަށް ނުގޮސް ފަސްޖެހުނު މީހުންނަށް ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. ގަދަފަދަ ވެގެންވާ ބަޔަކާ ހަނގުރާމަކުރުމަށް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ގޮވައިލައްވާނެއެވެ. އެއީ ނަބީކަމަށް ދަޢުވާކުރި މުސައިލަމާ އަލްކައްޛާބުގެ ޤައުމުކަމުގައިވާ ބަނޫ ޙަނީފާއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެބައިމީހުން ނެތިކޮށްލަންދެން، ނުވަތަ އެބައިމީހުން އިސްލާމްވަންދެން ތިޔަބައިމީހުން އެބައިމީހުންނާ ހަނގުރާމަކުރާނެއެވެ. ފަސްޖެހުނު މީހުންގެ ގޮތުގައި ތަކުރާރުކޮށް އެބައިމީހުން ސިފަކުރައްވާފައި ވަނީ އެބައިމީހުންގެ އެޢަމަލުގެ ނުބައިކަން ބަޔާންކުރެއްވުމަށެވެ، އެހެނީ، ރަސޫލުﷲ ﷺ އާއެކު ނުކުތުމަށް ފަސްޖެހުމަށްވުރެ ބޮޑު ނުބައިކަމެއް ވާނޭހެއްޔެވެ؟ މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުން ހަނގުރާމައަށް ނުކުތުމަށް ކުރައްވާފައިވާ އަމުރުފުޅަށް ތިޔަބައިމީހުން ކިޔަމަންވެއްޖެނަމަ، އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދުނިޔޭގައި ނަޞްރާއި، ޣަނީމާ މުދާ ދެއްވައި، އާޚިރަތުގައި އެކަލާނގެ ރުހިވޮޑިގަތުމާއި ސުވަރުގެ ދެއްވާނެއެވެ. އަދި ކުރިންވެސް ފަސްޖެހުނު ފަދައިން ހަނގުރާމައަށް ނުކުތުމަށް ތިޔަބައިމީހުން ފަސްޖެހިއްޖެނަމަ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނަރަކައިގެ ގަދަފަދަވެގެންވާ ޢަޛާބު އެކަލާނގެ ދެއްވާނެއެވެ.

ނޯޓް

لَّيْسَ عَلَى ٱلْأَعْمَىٰ حَرَجٌ وَلَا عَلَى ٱلْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى ٱلْمَرِيضِ حَرَجٌ ۗ وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ يُدْخِلْهُ جَنَّـٰتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَـٰرُ ۖ وَمَن يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذَابًا أَلِيمًا ﴿١٧﴾ ﴿ ١٧ ﴾

ތަރުޖަމާ

ކަނުމީހާގެ މައްޗަކަށް ކުށެއްނެތެވެ. އަދި ކޮރުމީހާގެ މައްޗަކަށްވެސް ކުށެއްނެތެވެ. އަދި ބަލިމީހާގެ މައްޗަކަށްވެސް ކުށެއްނުމެނެތްމެއެވެ. اللَّه އާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލާއަށް ކިޔަމަންވާމީހާ، އެތާނގެ ދަށުން ފެންކޯރުތައް ހިނގަހިނގާ ހުންނަ ސުވަރުގެތަކަށް، އެކަލާނގެ އެމީހާ ވައްދަވާނެތެވެ. އަދި ފުރަގަސްދީފި މީހާޔަށް ވޭންދެނިވި ޢަޛާބަކުން އެކަލާނގެ ޢަޛާބުދެއްވާނެތެވެ. (17)

ތަފްސީރު

ޖިހާދަށް ނުނުކުމެ މަޑުކުރުމުން ކަނުމީހާގެ މައްޗަކަށް، ކޮރުމީހާގެ މައްޗަކަށް އަދި ބަލި މީހާގެ މައްޗަކަށް ކުށެއް އަދި ޢުޤޫބާތެއް ނެތެވެ. އެބައިމީހުންގެ ކިބައިގައި ހުރި، އެންމެންނަށް ފެންނަ އުޒުރުތަކުގެ ސަބަބުންނެވެ. ފަހެ، ކަނުމީހާއާއި، ކޮރުމީހާގެ އުޒުރަކީ ދާއިމީ އުޒުރެވެ. ބަލިމީހާގެ އުޒުރަކީ ވަގުތީ އުޒުރެކެވެ. އޭނާ ބަލިން ފަސޭހަވެ އޭނާގެ ސިއްހަތު ރަނގަޅުވުމުން އޭނާގެ އުޒުރު ފިލައިދިޔައީއެވެ. މާތް ﷲ އެއްވެސް ނަފްސަކަށް އެނަފްސާ އެކަށީގެންވާ ވަރަށް މެނުވީ ތަކުލީފު ނުޖައްސަވައެވެ. މާތް ﷲ ގެ އަމުރުފުޅަށާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަމުރުފުޅަށް ކިޔަމަންވާ މީހާ، އެތަނުގެ ގަނޑުވަރުގެ ދަށުން ސުވަރުގޭގެ ކޯރުތައް ހިނގަހިނގާ ހުންނަ ނިޢުމަތުގެ ސުވަރުގެއަށް މާތް ﷲ އެމީހާ ވައްދަވާނެއެވެ. އަދި ދުނިޔޭގެ ފަނާވެދަނިވި ޙަޔާތުގެ ދަހިވެތިކަމުގެ ސަބަބުން ޖިހާދަށް ނުކުތުމަށް ފަސްޖެހުނު މީހާއަށް މާތް ﷲ ވޭންދެނިވި ޢަޛާބު ދެއްވާނެއެވެ. ދުނިޔޭގައި އޭނާ ނިކަމެތިކުރައްވައިގެންނެވެ. އަދި އާޚިރަތުގައި ނަރަކައަށް ވައްދަވައިގެންނެވެ. ދެން މިއަންނަނީ މާތް ﷲ އެ ބައިޢަތަށާއި، އެ ބައިޢަތުގެ އަހުލުވެރިންނަށް ބަރަކާތް ލެއްވި ބައިޢަތުއްރިޟްވާންގެ ވާހަކައެވެ. މާތް ﷲ ގެ ދީނަށް ނަޞްރުދިނުމަށް އެބައިމީހުންގެ ނަފްސުތައް ވިއްކާލާފައި ވާތީއެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

۞ لَّقَدْ رَضِىَ ٱللَّهُ عَنِ ٱلْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ ٱلشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِى قُلُوبِهِمْ فَأَنزَلَ ٱلسَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَـٰبَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا ﴿١٨﴾ ﴿ ١٨ ﴾

ތަރުޖަމާ

ހަމަކަށަވަރުން، ގަސްދޮށުގައި އެއުރެން ކަލޭގެފާނަށް ބައިޢަތުހިފާހިނދު، އެ މުއުމިންތަކުންނާމެދު اللَّه ރުހިވޮޑިގެންފިއެވެ. ފަހެ، އެއުރެންގެ ހިތްތަކުގައިވާ ކަންތައް އެކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގެންވެތެވެ. ފަހެ، އެކަލާނގެ އެއުރެންގެ މައްޗަށް ހިތްހަމަޖެހުން ބާވައިލައްވައި އަދި ޖަޒާއެއްގެ ގޮތުގައި ގާތްވެގެންވާ ފަތަޙައް އެއުރެންނަށް ދެއްވިއެވެ. (18)

ތަފްސީރު

މާތް ﷲގެ މަގުގައި މަރުވުމަށް ރަސޫލާ ﷺ އަށް ބައިޢަތު ހިފި މުއުމިނުންނަށް ހަމަކަށަވަރުން މާތް ﷲ ރުހިވޮޑިގެންފިއެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުން ވަނީ ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ރުހިވޮޑިގަތުން ކާމިޔާބުކޮށްފައެވެ. އެކަލާނގެ ވަނީ ބައިޢަތު ހިފި ތަންވެސް ކަނޑައަޅުއްވާފައެވެ. އެއީ ގަސްދަށުގައެވެ. އަދި އެ ބައިޢަތަށް ރޫޙުލް ޤުދުސް ޖިބްރީލު عليه السلام ހާޒިރުވެވަޑައިގަތެވެ. އެހެންކަމުން އެބައިޢަތުގެ ވާހަކަ މިވަނީ ބަޔާންކުރަނިވި ފޮތުގައި ލިޔެވިފައެވެ. އެއީ ހާދަހާ މާތް ބައިޢަތެކެވެ. އަދި ހާދަހާ މަތިވެރި ދަރުމައެކެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުންގެ ހިތްތަކުގައިވާ ތެދުވެރިކަމާއި، ވަފާތެރިކަން އެކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގެން، އެކަލާނގެ އެބައިމީހުން ބައިޢަތު ހިފިވަގުތު އެބައިމީހުންނަށް ހިތްހަމަޖެހުމާއި، ނަފުސުގެ ހަމަޖެހުން ދެއްވިއެވެ. އެއީ މަރުވުމަށް ހިފި ބައިޢަތަކަށް ވާތީއެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ އީމާންތެރިކަމަށްޓަކައި، އެބައިމީހުންނަށް ޖަޒާގެ ގޮތުގައި ސުވަރުގެ ދެއްވިއެވެ. އަދި ޚައިބަރުގެ ޣަނީމާ ދެއްވިއެވެ.

ނޯޓް

وَعَدَكُمُ ٱللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمْ هَـٰذِهِۦ وَكَفَّ أَيْدِىَ ٱلنَّاسِ عَنكُمْ وَلِتَكُونَ ءَايَةً لِّلْمُؤْمِنِينَ وَيَهْدِيَكُمْ صِرَٰطًا مُّسْتَقِيمًا ﴿٢٠﴾ ﴿ ٢٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

ތިޔަބައިމީހުންނަށް ލިބޭނެ ގިނަ ޣަނީމާ މުދާތަކެއް، ތިޔަބައިމީހުންނަށް اللَّه ވަޢުދުރައްވާފައިވެއެވެ. ފަހެ، މިކަންތައް ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެކަލާނގެ އަވަސްކޮށްދެއްވިއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ކިބައިން މީސްތަކުންގެ އަތްތައް (އެބަހީ: އުނދަގޫތައް) ދުރުކުރެއްވިއެވެ. އަދި މުއުމިނުންނަށް (ނަޞްރުލިބޭނެކަމުގެ) ހެތްކެއްކަމުގައި އެކަން ވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ސީދާވެގެންވާ ތެދުމަގަކަށް މަގުދެއްކެވުމަށްޓަކައެވެ. (20)

ތަފްސީރު

މުއުމިނުންނޭވެ! މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުން ޖިހާދުކޮށް ކެތްތިރިވީކަމަށްޓަކައި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ގިނަ ފަތަޙަތަކާއި، ގިނަގުނަ ޣަނީމާ މުދާތަކެއް ވަޢުދުކުރައްވާފައި ވެއެވެ. އެގޮތުން، ބުރަ މަސައްކަތާއި ހަނގުރާމައާއި ނުލައި، އެބައިމީހުންގެ ހިތްތަކަށް ބިރުވެރިކަން ވައްދަވައިގެން، އެންމެފަހުން، އެބައިމީހުން ކިއްލާތައް ހުޅުވައި އަމާންދިނުމުން، ޚައިބަރުގެ ޣަނީމާތައް ތިޔަބައިމީހުންނަށް އަވަސްކޮށްދެއްވިއެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ވިދާޅުވިއެވެ. ގިނަ ޣަނީމާ މުދަލުގެ މުރާދަކީ ޤިޔާމަތާ ޖެހެންދެން ލިބޭ ޣަނީމާ މުދަލެވެ. (ތަފްސީރުލް ޤުރްޠުބީ، ސޫރަތުލް ފަތުޙު، އާޔަތް: 20) އެއީ މާތް ﷲ މި މުޙައްމަދިއްޔަ އުއްމަތަށް ޙަލާލުކުރައްވާފައިވާ ތަކެއްޗެވެ. ﴿وَكَفَّ أَيْدِىَ ٱلنَّاسِ عَنكُمْ﴾ ގެ މާނައީ ނުބައިކަމާއިގެން މީސްތަކުންގެ އަތްތައް ތިޔަބައިމީހުންނާ ހަމައަށް އައުން ހުއްޓުވައިލެއްވިއެވެ. އޭގެ މުރާދަކީ ޚައިބަރުގެ ޔަހޫދިންނަށް ވާގިދިނުމަށް އައި އެބައިމީހުންގެ ބައިވެރިންކަމުގައިވާ ބަނޫއަސަދާއި، ޣަޠަފާންގެ ޤަބީލާތަކެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲ އެބައިމީހުންގެ ހިތްތަކަށް ބިރުވެރިކަން ވެއްދެވުމުން، އެބައިމީހުން މުއުމިނުންނާ ހަނގުރާމަނުކޮށް އެނބުރި ދިޔައީއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނާއި ތިޔަބައިމީހުންގެ ޢަދުއްވުންނާ ދެމެދު ޙުދައިބިއްޔާގައި ހިނގި ކަންކަމީ، އެއިން ތިޔަބައިމީހުންގެ ނަބިއްޔާގެ ތެދުވެރިކަމާއި، މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި ރޭއްވެވި ޞުލްޙައަކީ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހެވާއި، ފައިދާ ހުރި ކަމެއްކަން ދެނެގަނެވޭނޭ ސާފުކަން ބޮޑު ޢަލާމާތަކަށް ވުމަށެވެ. އަދި ދުނިޔޭގެ ޢިއްޒަތާއި އާޚިރަތުގެ ބާއްޖަވެރިކަމަށް ވާޞިލުކޮށްދޭ ސީދާމަގަށް ތިޔަބައިމީހުންނަށް މަގުދެއްކެވުމަށެވެ.

ނޯޓް

وَأُخْرَىٰ لَمْ تَقْدِرُوا۟ عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ ٱللَّهُ بِهَا ۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرًا ﴿٢١﴾ ﴿ ٢١ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި އެކަމުގެ މައްޗަށް ތިޔަބައިމީހުން ކުޅަދާނަވެގެންނުވާ އެހެންކަމެއްވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އެކަން ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ. ކޮންމެކަމެއްގެ މައްޗަށް ކުޅަދުންވަންތަ ކަލަކުކަމުގައި اللَّه ވޮޑިގެންވެއެވެ. (21)

ތަފްސީރު

އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނުލިބޭ އެހެން ޣަނީމާއެކެވެ. އެއީ މައްކާ ފަތަޙަކުރުމެވެ. އެރަށް ހިފުމަކީ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ކުޅަދާނަވެގެންވާ ކަމަކަށް ނުވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެކަލާނގެ ފަޟްލުވަންތަކަމުންނާއި، ދީލަތިވަންތަކަމުން އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެރަށް ފަތަޙަކޮށްދެއްވިއެވެ. އަދި ޣަނީމާއެއްފަދައިން އެރަށް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހިފަހައްޓަވައިދެއްވިއެވެ. އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުން އެރަށް ހިއްޕަވައި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހިބަކުރެއްވިއެވެ. މިއާޔަތުގައި އިޝާރާތްކުރައްވަނީ މައްކާ ފަތަޙަކުރެއްވުމަށެވެ. މައްކާ ފަތަޙަކުރެވުނީ ހިޖުރައިން އަށްވަނަ އަހަރުގައެވެ. މުޝްރިކުން ޢަހުދު އުވާލުމުން ރަސޫލުﷲ ﷺ ދިހަހާސް މުޖާހިދުންނާއެކު އެރަށަށް ވެދެވަޑަތުމުންނެވެ. އެރަށުގައި ހަނގުރާމައެއް ނުހިނގައެވެ. މާތް ﷲ މުޝްރިކުންގެ ހިތްތަކަށް ބިރުވެރިކަން ވެއްދެވުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. މައްކާ ފަތަޙަވުމުން ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ލަޝްކަރަށް އެންމެ ބޮޑު ނަޞްރު ލިބިގެން ދިޔައެވެ.

ނޯޓް

وَهُوَ ٱلَّذِى كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُم بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنۢ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ ۚ وَكَانَ ٱللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا ﴿٢٤﴾ ﴿ ٢٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

ތިޔަބައިމީހުންގެ ކިބައިން، އެއުރެންގެ އަތްތައް (އެބަހީ: އުނދަގޫތައް) ދުރުކުރެއްވީ އެކަލާނގެއެވެ. އަދި މައްކާގެ ތެރޭގައި، އެއުރެންގެ މައްޗަށް ތިޔަބައިމީހުން ބާރުވެރިކުރެއްވުމަށްފަހުގައި، އެއުރެންގެ ކިބައިން ތިޔަބައިމީހުންގެ އަތްތައް (އެބަހީ: ހަނގުރާމަކުރުން) ދުރުކުރެއްވީވެސް އެކަލާނގެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންކުރާ ކަންތައް، މޮޅަށް ބައްލަވާވޮޑިގެންވާ ކަލަކު ކަމުގައި اللَّه ވޮޑިގެންވެއެވެ. (24)

ތަފްސީރު

އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާއި، ތަދްބީރުކުރެއްވުމުން މައްކާގެ މުޝްރިކުންގެ އަތްތައް ތިޔަބައިމީހުންގެ ކިބައިން އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ އަތްތައް އެބައިމީހުންގެ ކިބައިން ދުރުކުރެއްވިއެވެ. ﴿بِبَطْنِ مَكَّةَ﴾ ގެ މުރާދަކީ މައްކާގެ ކައިރީގައި އޮންނަ ޙުދައިބިއްޔާ އެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ކާމިޔާބު ލިބި، އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ފުރިހަމަ ބާރާއި ގަދަކަން ލިބި، ތިޔަބައިމީހުން އެބައިމީހުން ހައްޔަރުކުރުމަށް ފަހުގައެވެ. މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވި ސަބަބާއި ބެހޭގޮތުން އައިސްފައި ވެއެވެ. عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ ثَمَانِينَ، رَجُلاً مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ هَبَطُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ جَبَلِ التَّنْعِيمِ مُتَسَلِّحِينَ يُرِيدُونَ غِرَّةَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابِهِ فَأَخَذَهُمْ سَلَمًا فَاسْتَحْيَاهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏﴿وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ‏﴾ (صحيح مسلم، كتاب الجهاد والسير، باب قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ} الآيَةَ)‏ (އަނަސު ބްނު މާލިކު رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. މައްކާގެ އަހުލުވެރިންގެ ތެރެއިން ހަތިޔާރުއަޅައިގެން ތިބި އަށްޑިހަ މީހުން އައްތަންޢީމު ފަރުބަދައިގެ މަތިން ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ އަރިހަށް ދާން ފޭބިއެވެ. އެންމެފަހުން އެބައިމީހުން ޙުދައިބިއްޔާއަށް އައެވެ. އެބައިމީހުން ބޭނުންވީ ބާރުގެ ބޭނުންކޮށްގެން ރަސޫލާ ﷺ އަށް ގެއްލުން ދޭށެވެ. ދެން، އެކަލޭގެފާނު ސުލްހަވެރިގޮތުގައި އެބައިމީހުން ހައްޔަރުކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ޤަތުލުނުކުރައްވައި ދޫކޮށްލެއްވިއެވެ. އެހިނދު މާތް ﷲ ‏﴿وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ‏﴾ މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވިއެވެ.) (ޞަޙީޙު މުސްލިމް، ޙަދީޘު: 1808)

ނޯޓް

هُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ وَصَدُّوكُمْ عَنِ ٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ وَٱلْهَدْىَ مَعْكُوفًا أَن يَبْلُغَ مَحِلَّهُۥ ۚ وَلَوْلَا رِجَالٌ مُّؤْمِنُونَ وَنِسَآءٌ مُّؤْمِنَـٰتٌ لَّمْ تَعْلَمُوهُمْ أَن تَطَـُٔوهُمْ فَتُصِيبَكُم مِّنْهُم مَّعَرَّةٌۢ بِغَيْرِ عِلْمٍ ۖ لِّيُدْخِلَ ٱللَّـهُ فِى رَحْمَتِهِۦ مَن يَشَآءُ ۚ لَوْ تَزَيَّلُوا۟ لَعَذَّبْنَا ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا ﴿٢٥﴾ ﴿ ٢٥ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެއުރެންނީ، ކާފިރުވެ، އަދި ޙުރުމަތްތެރިވެގެންވާ މިސްކިތުން ތިޔަބައިމީހުން އެއްކިބާކުރި މީހުންނެވެ. އަދި ގެފުޅަށް ހަދިޔާކުރެވޭ ތަކެތި، އެތަކެތި ކަތިލަންވާ ހިސާބަށް ދިޔަނުދީ ހިފެހެއްޓި މީހުންނެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނޭނގި އެއުރެން ޤަތުލުކުރެވިދާފަދަ، (ގޮތެއްގައިތިބި) މުއުމިން ފިރިހެނުންނާއި، މުއުމިން އަންހެނުންތަކެއް ނެތްނަމަ (އެ ދަނޑިވަޅުގައި މައްކާ ފަތަޙަ ކުރެއްވުމުގެ އިޒުނަދެއްވީހެވެ.) ފަހެ، އެފަދަގޮތެއް މެދުވެރިވެއްޖެނަމަ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެނގުމަކާނުލައި، އެއުރެންގެ ސަބަބުން، (އެބަހީ: ޤަތުލުކުރެވިދާފަދަ ގޮތެއްގައިތިބި މުއުމިނުންގެ ސަބަބުން) ތިޔަބައިމީހުންނަށް މަލާމާތް ލިބިދާނެތެވެ. އެއީ اللَّه އިރާދަކުރައްވާ މީހަކު އެކަލާނގެ ރަޙްމަތުގެތެރެޔަށް ވެއްދެވުމަށްޓަކައެވެ. އެއުރެންނަށް ވަކިވެގެންވާނަމަ، ވޭންދެނިވި ޢަޛާބަކުން އެއުރެންގެ ތެރެއިން ކާފިރުވި މީހުންނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޢަޛާބުދެއްވީމުހެވެ. (25)

ތަފްސީރު

އެބައިމީހުންނީ ޙަޤީޤަތުގައި އެބައިމީހުންނާ ހަނގުރާމަކުރުން ޙައްޤު ފާފަވެރި ކާފަރުންނެވެ. އެއީ، ތިޔަބައިމީހުން ޢުމްރާ އަދާކުރަން އަލްމަސްޖިދުލް ޙަރާމަށް ވަނުމާއި، މައްކާގައި ކަތިލުމަށް ޚާއްޞަކުރެވިގެން ހަދްޔު ގެނައުމަށް އެބައިމީހުން ހުރަސް އެޅީތީއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ހަދްޔުގެ ގޮތުގައި ހަތްދިހަ ބަދަނާ ގެންނެވިއެވެ. (ބަދަނާ އަކީ މައްކާގައި ކަތިލުމަށް ގެނެވޭ ޖަމަލު ނުވަތަ ގެރިއެވެ.) މިހަދްޔު ދެވެނީ ޙަރަމްގެ ފަޤީރުންނަށެވެ. މައްކާގެ މުޝްރިކުން މުސްލިމުންނަށް ހުރަސް އަޅައި ހަދްޔު ވެސް ވެއްދުން މަނާކުރިއެވެ. މިއީ ޖާހިލިއްޔަ ޒަމާނުގައިވެސް ބޮޑު ފާފައެއް ކަމުގައި ބެލެވޭ ކަމެކެވެ. އެހެނެއްކަމަކު އެބައިމީހުން ގޮތްދޫނުކުރުމާއި، އަމިއްލަ މަސްލަހަތު އިސްކޮށް ފާފަވެރިކަމާއި އަނިޔާވެރިކަން ކުރިއަށް ނެރުނެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ބުންޏެވެ. މުޙައްމަދު ﷺ އާއި އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުބޭކަލުން މިއަހަރު މައްކާއަށް ވަދެގެން ނުވާނެއެވެ. މައްކާގެ ޖައްބާރު ކާފަރުންނަށް ބިރުން އެބައިމީހުންގެ އިސްލާމްކަން ފޮރުވައިގެން ކާފަރުންގެ ތެރޭގައި އުޅެމުންދާ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެބައިމީހުން ވަކިކުރަން ނޭނގޭ ނިކަމެތި މުސްލިމު ފިރިހެންނުންނާއި އަންހެނުން މައްކާގައި ތިބި ހިނދު، ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެބައިމީހުންގެ އީމާންކަން ނޭނގި އެބައިމީހުން ޤަތުލުކުރެވި، އެކަމުގެ ސަބަބުން ތިޔަބައިމީހުން ބޮޑު ފާފައެއް އުފަލަން ޖެހިދާނެތީ ނޫންނަމަ..... މިތަނުގައި لَوْلَا ގެ ޖަވާބު މިވަނީ އުނިކުރައްވާފައެވެ. މާނައަކަށް ވާނީ މުޝްރިކުންނާއި ހަނގުރާމަކޮށް މައްކާއަށް ވަނުމުގެ ހުއްދަ އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވީހެވެ. އަދި މުޝްރިކުންގެ މައްޗަށް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ގަދަކަން ދެއްވީހެވެ. މުޝްރިކުންގެ ތެރެއިން މާތް ﷲ ތެދުމަގުދައްކަވަން އިރާދަކުރައްވާ ބަޔަކު އިސްލާމްދީނަށް ވެއްދެވުމަށެވެ. މުސްލިމުން މުޝްރިކުންނާއި ވަކިވެ އެބައިމީހުންނާއި ދުރުވެއްޖެނަމަ، މާތް ﷲ ގެ ޢަދުއްވުން ކަމުގައިވާ ކާފަރުންނަށް، ޤަތުލުވުމާއި، ހައްޔަރުވުމާއި، ރަށުންބޭރުކޮށްލެވުން ހިމެނޭހެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ވޭންދެނިވި ޢަޛާބުދެއްވީމުހެވެ.

ނޯޓް

إِذْ جَعَلَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ فِى قُلُوبِهِمُ ٱلْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ ٱلْجَـٰهِلِيَّةِ فَأَنزَلَ ٱللَّهُ سَكِينَتَهُۥ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَعَلَى ٱلْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ ٱلتَّقْوَىٰ وَكَانُوٓا۟ أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا ۚ وَكَانَ ٱللَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمًا ﴿٢٦﴾ ﴿ ٢٦ ﴾

ތަރުޖަމާ

ކާފިރުވިމީހުން، އެއުރެންގެ ހިތްތަކުގެ ތެރެޔަށް ބޮޑާކަން ވައްދައިފި ހިނދެވެ. އެއީ ޖާހިލީޒަމާނުގެ ބޮޑާކަމެވެ. ފަހެ، اللَّه، އެކަލާނގެ ރަސޫލާގެ މައްޗަށާއި، މުއުމިންތަކުންގެ މައްޗަށް، އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ހިތްހަމަޖެހުން ބާވައިލެއްވިއެވެ. އަދި ތަޤްވާގެ ކަލިމަ، އެއުރެންގެ މައްޗަށް ލާޒިމުކުރެއްވިއެވެ. އެއުރެން އެ ކަލިމައަށް ޙައްޤުކަން ބޮޑުވެފައި، އަދި އެ ކަލިމައިގެ އަހުލުވެރިންކަމުގައިވޫއެވެ. ކޮންމެކަމެއް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ކަލަކުކަމުގައި اللَّه ވޮޑިގެންވެއެވެ. (26)

ތަފްސީރު

މުޝްރިކުންގެ ހިތްތަކަށް ބޮޑާކަމުގެ ސަބަބުން ޖާހިލައްޔަތުގެ ތަޢައްޞުބު ވަދެ، ތިޔަބައިމީހުން ޢުމްރާގެ އަޅުކަން އަދާކުރަން މައްކާއަށް ވަނުން އެބައިމީހުން މަނާކޮށް، އަދި އެއްބަސްވުމުގައި بسم الله الرحمن الرحيم ލިއުމަށާއި، محمد رسول الله ލިއުމަށް ދެކޮޅުހަދައި، ކަލޭގެފާނުގެ ނަންފުޅާއި، ކަލޭގެފާނުގެ ބައްޕާފުޅުގެ ނަންފުޅު ޖައްސަވާށޭ ބުނި ހިނދުއެވެ. އެހިނދު މާތް ﷲ އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ ހިތްޕުޅަށާއި، މުއުމިނުންގެ ހިތްތަކަށް ހިތްހަމަޖެހުމާއި، ކެތްތެރިކަމާއި، ހިމޭންކަން ބާވައިލެއްވިއެވެ. އަދި މުޝްރިކުންގެ މައްޗަށް ވެރިވި ފަދައިން އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޖާހިލިއްޔަތުގެ ތަޢައްޞުބު ވެރިނުވެއެވެ. އަދި އެއްކައުވަންތަކުރުމުގެ ކަލިމަ لَا إِلهَ إِلاَّ اللهُ ގެ މަތީގައި އެބައިމީހުން ސާބިތުކުރައްވައި، ޞުލްޙައިގެ މުޢާހަދާގެ ޝަރުޠުތައް ހުރީ މުސްލިމުންގެ ޙައްޤުތަކަށް އުނިކަންލިބި އެބައިމީހުންނަށް އަނިޔާވެރިވެވޭ ގޮތަށް ކަމަށް ވުމާއެކުވެސް ރަސޫލުﷲ ﷺ އަށް ބޯލަނބައި، އެކަލޭގެފާނަށް ކިޔަމަންވުމުގެ މަތީގައި އެބައިމީހުން ސާބިތުކުރެއްވިއެވެ. އަދި މުޙައްމަދު ﷺ ގެ އަޞްޙާބުބޭކަލުން އެމާތްކަމަށް ޙައްޤުވެރިކަން ބޮޑުވެފައި، އެކަމުގެ އަހުލުވެރިން ކަމުގައި ވިއެވެ. އެހެނީ، މާތް ﷲ ވަނީ އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިސް ބޭކަލުންކަމުގައި ވުމަށް އެބޭކަލުން ޚާއްޞަކުރައްވައި، އެކަލާނގެ ދީނަށް އެބޭކަލުން ހޮއްވަވާފައެވެ. ފަހެ، އެބޭކަލުންނީ ހެޔޮކަމާއި، ވަފާތެރިކަމުގެ އަހުލުވެރިންނެވެ. އަދި މާތްކަމުގެ އަހުލުވެރިން އެންމެ މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެން ވަނީ މާތް ﷲ އެވެ. އެހެންކަމުން އެކަލާނގެ އެބޭކަލުން ކިޔަމަންތެރިކަމާއި، ރަސޫލުﷲ ﷺ ރުހިވަޑައިގަތް ގޮތް ޤަބޫލުކުރުމުގެ މަތީގައި ސާބިތުކުރެއްވިއެވެ. عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ .......... قَالَ سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ اتَّهِمُوا أَنْفُسَكُمْ فَلَقَدْ رَأَيْتُنَا يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ ـ يَعْنِي الصُّلْحَ الَّذِي كَانَ بَيْنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالْمُشْرِكِينَ ـ وَلَوْ نَرَى قِتَالاً لَقَاتَلْنَا، فَجَاءَ عُمَرُ فَقَالَ أَلَسْنَا عَلَى الْحَقِّ وَهُمْ عَلَى الْبَاطِلِ أَلَيْسَ قَتْلاَنَا فِي الْجَنَّةِ وَقَتْلاَهُمْ فِي النَّارِ قَالَ ‏"‏ بَلَى ‏"‏‏.‏ قَالَ فَفِيمَ أُعْطِي الدَّنِيَّةَ فِي دِينِنَا، وَنَرْجِعُ وَلَمَّا يَحْكُمِ اللَّهُ بَيْنَنَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ وَلَنْ يُضَيِّعَنِي اللَّهُ أَبَدًا"‏‏. (صحيح البخاري، كتاب التفسير) (ޙަބީބު ބްނު އަބީޘާބިތުގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ސަހްލު ބްނު ޙުނައިފް ވިދާޅުވިއެވެ. ޙުދައިބިއްޔާގެ ދުވަހު (އެބަހީ ރަސޫލުﷲ ﷺ އާއި މުޝްރިކުންނާ ދެމެދު ވެވުނު ޞުލްޙަ) އަހަރެމެންގެ ކަންތައް އަހުރެން ދުށީމެވެ. އަހަރެމެންނަށް ހަނގުރާމަކުރަން ފެނުނުނަމަ އަހަރެމެން ހަނގުރާމަކުރީމުހެވެ. ދެން ޢުމަރު رضي الله عنه އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް ވަޑައިގެން އެކަލޭގެފާނަށް ދެންނެވިއެވެ. ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ އެވެ. އަހަރުމެން ޙައްޤުގެ މަތީގައި ތިބި އިރު އެބައިމީހުން ތިބީ ކާފިރުކަން މަތީގައި ނޫންތޯއެވެ؟ އަހަރުމެންގެ ތެރެއިން ޤަތުލުވީ މީހުން ސުވަރުގޭގައި ވީއިރު، އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން މަރުވީ މީހުން ތިބީ ނަރަކައިގައި ނޫންތޯއެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. ކަންހުރީ އެހެންނެވެ. ޢުމަރު رضي الله عنه ދެންނެވިއެވެ. ވީއިރު، އަހަރެމެން އަހަރެމެންގެ ދީނަށް ނިކަމެތިކަން ދެނީ ކީއްވެތޯވެ؟ އެބަހީ މާތް ﷲ އަހަރެމެން ދެބައިމީހުންގެ ދެމެދުގައި ގޮތެއް ކަނޑަނައަޅުއްވަނީސް އަހަރެމެން އެބައިމީހުންނާ ހަނގުރާމަ ނުކޮށް، އެބައިމީހުންގެ ޝަރުޠުތައް ޤަބޫލުކޮށް އަހަރެމެން އެނބުރިދަނީ ކީއްވެތޯއެވެ؟ އެހިނދު ރަސޫލުﷲ ﷺ ހަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. އޭ އިބްނުލް ޚައްޠާބެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންކަލޭގެފާނީ މާތް ﷲގެ ރަސޫލާ އެވެ. އެކަލާނގެ ތިމަންކަލޭގެފާނު ގެއްލެނިނުކުރައްވާނެއެވެ.) (ޞަޙީޙުލް އަލްބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 367) ރަސޫލުﷲ ﷺ އަށް ކިޔަމަންވުމުގެ ގޮތުން މުސްލިމުން ޞުލްޙައިގެ ޝަރުޠުތައް ޤަބޫލުކުރިއެވެ. އެކަމުން ހުރިހާ ހެވަކާއި ފައިދާއެއް ލިބުނީ މުސްލިމުންނަށެވެ.

ނޯޓް

لَّقَدْ صَدَقَ ٱللَّهُ رَسُولَهُ ٱلرُّءْيَا بِٱلْحَقِّ ۖ لَتَدْخُلُنَّ ٱلْمَسْجِدَ ٱلْحَرَامَ إِن شَآءَ ٱللَّهُ ءَامِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ ۖ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا۟ فَجَعَلَ مِن دُونِ ذَ‌ٰلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا ﴿٢٧﴾ ﴿ ٢٧ ﴾

ތަރުޖަމާ

ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه، އެކަލާނގެ ރަސޫލާއަށް ހުވަފެންފުޅު ސީދާކުރައްވައި، ޙައްޤު ގޮތުގައި ތެދުކޮށްދެއްވިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އިރާދަކުރެއްވިނަމަ ތިޔަބައިމީހުން އަމާންކަމާއެކުގައި، ޙުރުމަތްތެރިވެގެންވާ މިސްކިތަށް ވަންނާނެކަން ކަށަވަރެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ބޯތައް ބާލާ ޙާލުގައި، އަދި ކުރުކޮށް ކޮށާ ޙާލުގައެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ބިރުގަތުމަކާވެސް ނުލައެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނޭނގޭކަންތައް އެކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ. ފަހެ، އޭގެ ކުރިން ގާތުގައިވާ ފަތަޙައެއް އެކަލާނގެ ދެއްވާހުށްޓެވެ. (27)

ތަފްސީރު

ރަސޫލުﷲ ﷺ އާއި އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުބޭކަލުން އަމާންކަމާއެކު ޢުމްރާ އަދާކުރެއްވުމަށް މައްކާއަށް ވަދެވަޑައިގެން، އެއްބަޔަކު ބޯބާލައި، އަނެއް ބަޔަކު ބޯ ކުރުކޮށް ކޮށައި ޢުމްރާގެ އަޅުކަންކުރައްވާތީ އެކަލޭފާނަށް ފެނިވަޑައިގަތް ހުވަފެން މާތް ﷲ ސީދާކުރައްވައި، އެކަން ޙައްޤު ގޮތުގައި ތެދުކޮށްދެއްވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން މައްކާއަށް ވަންނައިރުވެސް އަދި ޠަވާފުކުރާއިރުވެސް، އަދި މައްކާއިން ނުކުންނައިރުވެސް ތިޔަބައިމީހުންގެ މުޝްރިކު ޢަދުއްވުންނަށް ތިޔަބައިމީހުން ބިރުނުގަންނަމުއެވެ. އަދި އެކަމުގައި މުސްލިމުންނަށް އޮތް ހެވާއި، ޙިކުމަތާއި، މަސްލަހަތުގެ ތެރެއިން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނޭނގޭ ކަންކަން އެކަލާނގެ މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެން ވެއެވެ. އަދި އޭގެކުރިން އަވަސް ފަތަޙައެއް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވިއެވެ. އެއީ ޙުދައިބިއްޔާގެ ޞުލްޙައެވެ. އެއަށް މާތް ﷲ ފަތަޙައޭ ވަޙީކުރައްވާފައި ވަނީ އެމުއްދަތުގައި އިސްލާމްދީން އިތުރަށް ވަރުގަދަވުމަށް މާތް ﷲ ކަނޑައަޅުއްވާފައި ވާތީއެވެ. އެހެނީ، ހަނގުރާމަ ހުއްޓި ޞުލްހަ ޤާއިމުވުމުން ގިނަ އަދަދެއްގެ މީހުން އިސްލާމްދީނަށް ވަންނަން ފެށިއެވެ. ފަހެ، ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙުދައިބިއްޔާއަށް ވަޑައިގެންނެވީ އެއްހާސް ހަތަރުސަތޭކަ މީހުންނާއެކުގައެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު މައްކާ ފަތަޙަކުރުމުގެ ހަނގުރާމައަށް އޭގެ ދެއަހަރުފަހުން ވަޑައިގެންނެވިއިރު އެކަލޭގެފާނާއެކު ދިހަހާސް މީހުން ތިއްބެވެ. عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ تَعُدُّونَ أَنْتُمُ الْفَتْحَ فَتْحَ مَكَّةَ، وَقَدْ كَانَ فَتْحُ مَكَّةَ فَتْحًا، وَنَحْنُ نَعُدُّ الْفَتْحَ بَيْعَةَ الرُّضْوَانِ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ‏. (صحيح البخاري، كتاب المغازي، باب غزوة الحديبية) (އަލްބަރާއު رضي الله عنه ގެ އަރިހުން އަލްބުޚާރީ ރިވާކުރެއްވިއެވެ. ”ތިޔަބައިމީހުން ފަތަޙަ ކަމުގައި ބަލަނީ މައްކާ ފަތަޙަކުރުމެވެ. މައްކާ ފަތަޙަކުރުމަކީވެސް ފަތަޙައެކެވެ. އަހަރުމެން ފަތަޙަ ކަމުގައި ބަލަނީ ޙުދައިބިއްޔާގައި ހިފި ބައިޢަތުއްރިޟްވާނެވެ.“) (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 4150) ދެން މިއާޔަތުގައި އިޝާރާތްކުރައްވާފައިވާ ހުވަފެނަށް ބަލާއިރު، މަދީނާގައި ހުންނަވަނިކޮށް ރަސޫލުﷲ ﷺ އަށް ހުވަފެންފުޅުގައި ފެނިވަޑައިގަންނަވަނީ އެކަލޭގެފާނު އަޞްޙާބުބޭކަލުންނާއެކީ މައްކާއަށް ވެދެވަޑައިގެން ހިތްޕުޅު ހަމަޖެހުމާ، އަމާންކަމާއެކު ގެފުޅުގައި ޠަވާފުކުރައްވާ ތަނެވެ. ދެން ޢުމްރާއިން ނިމިވަޑައިގެން އިޙްރާމް ކަނޑުއްވާ ތަނެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު އެ ހުވަފެންފުޅުގެ ވާހަކަ އަޞްޙާބުބޭކަލުންނަށް ކިޔައިދެއްވިއެވެ. ދެން ޙުދައިބިއްޔާގެ ޞުލްޙަ އަށްފަހު، އެއަހަރު ހުވަފެންފުޅު ސީދާ ނުވުމުން އަޞްޙާބުބޭކަލުންގެ ހިތްޕުޅުތަކަށް އެކަމުގެ އަސަރުކުރިއެވެ. އެބޭކަލުންގެ ހިތްޕުޅުތަކަށް ކަންބޮޑުވުމާއި، ބިރުވެރިކަން ވަނެވެ. ދެން، އެބޭކަލުންނަށް އެހުވަފެންފުޅު ސީދާވާނެކަމާއި، ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ ހުވަފެންފުޅު ސީދާނުވެ ނުދާނެކަމާއި، އޭގެ ފަހަތުގައި ވަނީ ހަމައެކަނި އަލްމަސްޖިދުލް ޙަރާމަށް ވެދެވަޑައިގަތުން ނޫންކަމާއި، އެއަށްވުރެ މާ ބޮޑު ކަމެއް ކަމުގައިވާ މައްކާ ފަތަޙަކުރެއްވުންކަން އަންގަވައި މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވިއެވެ. ފަހެ، އެހުރިހާ ކަމެއް ޙަޤީޤަތަކަށް ވިއެވެ. ޞުލްޙައިގެ އެއްބަސްވުން ވެވުނީ ހިޖުރައިން ހަވަނަ އަހަރުއެވެ. ހަތްވަނަ އަހަރު އެބައިމީހުން ހިތްހަމަޖެހުމާއެކު ޢުމްރާގެ އަޅުކަން އަދާކުރިއެވެ. އަދި އަށްވަނަ އަހަރު މައްކާ ފަތަޙަކުރެވުނެވެ.

ނޯޓް

مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ ٱللَّهِ ۚ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥٓ أَشِدَّآءُ عَلَى ٱلْكُفَّارِ رُحَمَآءُ بَيْنَهُمْ ۖ تَرَىٰهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِّنَ ٱللَّهِ وَرِضْوَ‌ٰنًا ۖ سِيمَاهُمْ فِى وُجُوهِهِم مِّنْ أَثَرِ ٱلسُّجُودِ ۚ ذَ‌ٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى ٱلتَّوْرَىٰةِ ۚ وَمَثَلُهُمْ فِى ٱلْإِنجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْـَٔهُۥ فَـَٔازَرَهُۥ فَٱسْتَغْلَظَ فَٱسْتَوَىٰ عَلَىٰ سُوقِهِۦ يُعْجِبُ ٱلزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ ٱلْكُفَّارَ ۗ وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ مِنْهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًۢا ﴿٢٩﴾ ﴿ ٢٩ ﴾

ތަރުޖަމާ

މުޙައްމަދުގެފާނީ، اللَّه ގެ ރަސޫލާއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައިވާ މީހުންނީ، ކާފިރުންގެ މައްޗަށް ގަދަފަދަވެގެންވާ ބަޔެކެވެ. އެއުރެންގެ މެދުގައި، އޯގާވެރި ރަޙްމަތްތެރިބަޔެކެވެ. اللَّه ގެ ޙަޟްރަތުން ފަޟްލުވަންތަވެރިކަމާއި، ރުއްސެވުން އެދޭ ޙާލު، ރުކޫޢުކޮށް ސަޖިދަކޮށްއުޅޭ ބަޔަކުކަމުގައި، ކަލޭގެފާނު އެއުރެން ދެކެވަޑައިގަންނަވާނޫއެވެ. ސަޖިދައިގެ އަސަރުން، އެއުރެންގެ ޢަލާމާތް އެއުރެންގެ މޫނުތަކުގައިވެއެވެ. އެއީ ތައުރާތުގައިވާ، އެއުރެންގެ މިސާލެވެ. އަދި އިންޖީލުގައިވާ، އެއުރެންގެ މިސާލު އޭގެ ކުދިނިރުތައް ފަޅުވާފައިވާ ގޮވާމެއްފަދައެވެ. ދެން އެ ގޮވާންގަސްތަކަށް ގަދަކަންދިނެވެ. ދެން އެ ގޮވާންގަސްތައް ފަލަވެ، އޭގެތަނޑުތަކުގެ މައްޗަށް ސީދާވެ ހެދެމުންދެއެވެ. ގޮވާންކުރާ ދަނޑުވެރިން ޢަޖާއިބުކޮށް ޙައިރާންކުރުވަމުންނެވެ. އެއުރެންދެކެ، ކާފިރުން ރުޅިއެރުވުމަށްޓަކައެވެ. އެއުރެންގެ ތެރެއިން އީމާންވެ ޞާލިޙު ޢަމަލުތައް ކުޅަމީހުންނަށް ފާފަފުއްސެވުމަކާއި، ބޮޑުވެގެންވާ ދަރުމައެއް ދެއްވުމަށް اللَّه ވަޢުދުކުރައްވާފައިވެއެވެ. (29)

ތަފްސީރު

އެބޭކަލަކާ ހަމައިން މާތް ﷲ ނަބީކަން ޚަތިމުކުރެއްވި، އަދި ހިދާޔަތާއި ޙައްޤު ދީނާއިގެން ފޮނުއްވި ބޭކަލަކީ މާތް ﷲ ގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ އެވެ. އަދި މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނާއެކު ތިބުމަށް ހޮއްވަވާފައިވާ އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނަކީ އެބައިމީހުންގެ ސިފަކަމުގައި، ގާތްތިމާގެ މީހުން ކަމުގައި ވިޔަސް، ކާފަރުންގެ މައްޗަށް ގަދަފަދަވުމާއި، ދުރު ހިލޭ މީހުން ކަމުގައި ވިޔަސް، މުއުމިނުންނަށް އޯގާވެރިވުން ވާ މީހުންނެވެ. ފަހެ، އެއިން މީހެއްގެ ގައިގައި މުޝްރިކެއްގެ ހެދުން ނުބީހި ވޭތޯވެސް އެމީހުން ބަލާ ކަމުގައި ވިއެވެ. އަނެއްކޮޅުން އެއިން މީހަކާ މުސްލިމް އަޚަކު ދިމާވެއްޖެނަމަ ކޮނޑާ ކޮނޑު ޖައްސައި ސަލާމްކުރެއެވެ. އަދި އެއަޚާއާ އޯގާތެރިކަމާއި، ހިތްތިރިކަމާއެކު މުޢާމަލާތްކުރެއެވެ. އަޑުއަހާ މީހާއެވެ! އެބައިމީހުން ނަމާދުކުރާވަރު ގިނަކަމުން އެބައިމީހުން ރުކޫޢުގައި ތިބޭތީއާއި، ސަޖިދައިގައި ތިބޭތީ ތިބާއަށް ފެންނާނެއެވެ. އެބައިމީހުން ހެއްދެވީވެސް ހަމައެކަނި އަޅުކަންކުރުމަށްޓަކައި ކަހަލައެވެ. އެބައިމީހުންނީ ރޭގަނޑުގައި އަޅުވެރިންނެވެ. ދުވާލުގައި އަސްވާރުންނެވެ. އެބައިމީހުން އަޅުކަންކުރަނީ މާތް ﷲ ގެ ރަޙްމަތާއި ރުއްސެވުން އަދައިގެންނެވެ. ބަލާމީހުންނަށް އެބައިމީހުންގެ ކިބައިން ފެންނާނެ ޢަލާމާތަކީ، އެބައިމީހުންގެ މޫނުމަތިން ފާޅުވާ ހޭލާ ރޭއަޅުކަމުގައި ތިބުމުގެ އަސަރެވެ. އެއީ އަޅުކަމުގެ ނޫރުން މޫނު އަލިވުމެވެ. އަދި މޫނުމަތިން ފެންނަ ހައިބަތާއި، މާތްކަމެވެ. މަންޞޫރު ވިދާޅުވިއެވެ. އަހުރެން އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ގެ ދަރިވަރެއް ކަމުގައިވާ މުޖާހިދާ މިއާޔަތާ ބެހޭގޮތުން ސުވާލުކުރީމެވެ. އެއީ މީހާގެ ދެލޮލުގެ ދެމެދުގައިވާ ފާހަގައެއް ހެއްޔެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ނޫނެކެވެ. މީހެއްގެ ދެލޮލުގެ ދެމެދުގައި ބަކަރިއެއްގެ ކަކޫ ވަރު ފާހަގައެއް ހުރެފައި އޭނާއަކީ ހިލައަށް ވުރެ ހިތް ހަރު މީހަކު ކަމުގައިވެސް ވެދާނެއެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، އެއީ މަޑުމޮޅިކަމާއި ކިޔަމަންތެރިކަމުގެ ސަބަބުން އޭނާގެ މޫނުމަތިން ފާޅުވާ ނޫރެކެވެ. (ތަފްސީރުލް ޤުރްޠުބީ، ސުރަތުލް ފަތުޙު، އާޔަތް: 29) އެއީ ތައުރާތުގައި އައިސްފައިވާ އެބައިމީހުންގެ ސިފައެވެ. އެބަހީ ކާފަރުންގެ މައްޗަށް ގަދަފަދަވުމާއި، މުއުމިނުންނަށް އޯގާތެރިވުމެވެ. އަދި ނަމާދާއި ސަޖިދަ ގިނަވުމާއި، އަޅުކަމާއި ކިޔަމަންތެރިކަމުގެ ނޫރުން މޫނު އަލިވެފައި ވުމެވެ. އަދި އިންޖީލުގައި އެބައިމީހުންގެ މިސާލު އޭގެ ކުދި ނިރުތައް ފަޅުވާފައިވާ ގޮވާމެއް ފަދައެވެ. ފަހެ އެއީ އަވަހަށް ހެދިގަތް ބަރަކާތްތެރި ގޮވާމެކެވެ. އަދި އެއަށް ބާރުލިބި، ގަދަކަން ލިބިފައިވާ ގޮވާމެކެވެ. އަދި އެ ގޮވާން ފަލަވެ ވަރުގަދަވާރަށް އެއަށް ގަދަކަން ދިނެވެ. ދެން ތަނޑުތައް ގަދަވެ އޭގެ މައްޗަށް ގޮވާން ސީދާވިއެވެ. އަދި އޭގައި އޮށްޓަރު އަޅައި ގިނަވިއެވެ. އެ ގޮވާން ގަދަފަދަ ކަމުންނާއި، ގިނަކަމުންނާއި، ގަސްތައް ރަނގަޅު ކަމުން ދަނޑުވެރިންނަށް ހިތްހަޖެހުން ލިބި އުފާވިއެވެ. އަދި މާތް ﷲ ގެ އަދުއްވުން ކަމުގައިވާ ކާފިރުން ރުޅި އެރުވިއެވެ...... މިއީ އިންޖީލުގައިވާ އެބައިމީހުންގެ މިސާލެވެ. މާތް ﷲ އެބައިމީހުންނަށް ޖައްސަވާފައިވާ ގޮވާމުގެ މިސާލެވެ. ނިރުތައް ހެދި ބޮޑުވެ ގަދަފަދަވެގެން ގޮސް އޭގެ ތަނޑުތައް ސީދާވެފައިވާ އަދި އޭގައި އޮށްޓަރު ނުކުމެ ފައްކާވެފައިވާ ގޮވާމުގެ މިސާލެވެ. ގޮވާމަކީ މުޙައްމަދު ﷺ އެވެ. ނިރުތަކަކީ އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނެވެ. އެބައިމީހުން މަދުބައެއްގެ ގޮތުގައި ތިބެފައި ގިނަ ވިއެވެ. ނިކަމެތި ބައެއްގެ ގޮތުގައި ތިބެފައި ގަދަފަދަ ވިއެވެ. އެންމެ ފަހުން ދީނުގެ ކަންތައް އެބައިމީހުންގެ ސަބަބުން ވަރުގަދަވިއެވެ. އިސްލާމްދީން ފަރުބަދައެއްހެން ސާބިތުވެ ހަރުލިއެވެ. އަދި ދުނިޔޭގެ ކަންކޮޅުތަކުގައި ހެޔޮކަމާއި، ނޫރު ފަތުރަމުން މުޅި ދުނިޔެއަށް ފެތުރުނެވެ. ބަޔާންކުރުން ފުރިހަމަ އަދި ރީތި މިސާލެކެވެ. އިންޖީލުގައި އައިސްފައި ވެއެވެ. (ބަޔަކު އަންނާނެއެވެ. ދަނޑެއްގައި ގޮވާން ހެދޭ ފަދައިން އެބައިމީހުން ގިނަވާނެއެވެ. އެބައިމީހުން ހެޔޮ ކަންތަކަށް އަމުރުކޮށް ނުބައި ކަންތައް ނަހީކުރާނެއެވެ.) ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަޞްޙާބުންގެ ކަންތައް ހުރީ އެފަދައިންނެވެ. އެބައިމީހުން މަދު ބައެއްގެ ގޮތުގައި ތިބެފައި ފަހުން ގިނަވިއެވެ. އަދި ނިކަމެތި ބައެއްގެ ގޮތުގައި ތިބެފައި ގަދަވެ، ވެރިންނަށް ވިއެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ އީމާނާއި، ޖިހާދާއި އިޚްލާޞްތެރިކަމުން ދުނިޔެ މިލްކުކުރިއެވެ. އެހެންކަމުން އެބައިމީހުންނާ ބެހޭގޮތުން ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވި ބަސްފުޅު އަންނަނިވި ޙަދީޘުގައި އެވަނީއެވެ. عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏لاَ تَسُبُّوا أَصْحَابِي، فَلَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ مُدَّ أَحَدِهِمْ وَلاَ نَصِيفَهُ ‏"‏‏. (صحيح البخاري، كتاب فضائل أصحاب النبى صلى الله عليه وسلم، باب قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلاً ‏"‏ قَالَهُ أَبُو سَعِيدٍ) (އަބޫސަޢީދު އަލްޚުދްރީ رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. ”ތިޔަބައިމީހުން ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނަށް ބަދުބަސް ނުބުނާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން މީހަކު އުޙުދު ފަރުބަދައިގެ މިންވަރަށް ރަން ހޭދަކުރި ކަމުގައި ވިޔަސް އެއިން ބޭކަލެއްގެ އަތްގޮށްޓެއްގެ މިންވަރު ނުވަތަ އޭގެ ދެބައިކުޅަ އެއްބައިވަރުވެސް ނުވާނެއެވެ.) (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 3673 | ޞަޙީޙު މުސްލިމް، ޙަދީޘު: 2540) މާތް ﷲ މިއާޔަތް ނިންމަވާލައްވާފައި ވަނީ މިބަސްފުޅުންނެވެ. ﴿وَعَدَ ٱللَّـهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ مِنْهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًۢا﴾ މާނައީ: އެކަލާނގެ އެބައިމީހުންނަށް ނިޢުމަތުގެ ސުވަރުގެތަކުގައި ފާފަފުއްސެވުމާއި، މަތިވެރި ދަރުމަ ދެއްވުމަށް ވަޢުދުކުރެއްވިއެވެ. މާތް ﷲ އެކަލާނގެ ވަޢުދާއި ޚިލާފުވެވޮޑިނުގަންނަވާނެއެވެ.

ނޯޓް