chapter

039

تَنزِيلُ ٱلْكِتَـٰبِ مِنَ ٱللَّـهِ ٱلْعَزِيزِ ٱلْحَكِيمِ ﴿١﴾ ﴿ ١ ﴾

ތަރުޖަމާ

މިއީ ޢަޒީޒުވަންތަ، ޙަކީމުވަންތަ اللَّه ގެ ޙަޟްރަތުން ބާވައިލެއްވި ފޮތެވެ. (1)

ތަފްސީރު

އެންމެ ފަހުގެ ނަބިއްޔާއެވެ! ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ބާވައިލައްވާފައިވާ މި މަތިވެރި ޤުރްއާނަކީ ޢިއްޒަތްތެރިކަމާއި، މަތިވެރިވަންތަކަމުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ބާވައިލެއްވި ފޮތެވެ. ﴿ٱلْعَزِيز﴾ އެކަލާނގެއީ ގަދަފަދަ ވަންތަ އެކަލާނގެ މައްޗަށް އެއްވެސް ފަރާތަކަށް ގަދަނުވެވޭނޭ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ﴿ٱلْحَكِيم﴾ ކޮންމެ ކަމެއް ޙިކްމަތްވަންތަކަމާއި، މިންވަރުކުރެއްވުމާއި ތަދްބީރާއެކު ކުރައްވާ، ކޮންމެ އެއްޗަކަށް އޭގެ ޙައްޤު މަޤާމު ދެއްވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ.

ނޯޓް

أَلَا لِلَّـهِ ٱلدِّينُ ٱلْخَالِصُ ۚ وَٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُوا۟ مِن دُونِهِۦٓ أَوْلِيَآءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَآ إِلَى ٱللَّـهِ زُلْفَىٰٓ إِنَّ ٱللَّـهَ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فِى مَا هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ ۗ إِنَّ ٱللَّـهَ لَا يَهْدِى مَنْ هُوَ كَـٰذِبٌ كَفَّارٌ ﴿٣﴾ ﴿ ٣ ﴾

ތަރުޖަމާ

ދަންނާށެވެ! ޚާލިޞްވެގެންވާ ދީން ވަނީ اللَّه އަށެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އެހީތެރިންތަކެއް ހިފިމީހުން ބުނޫއެވެ. اللَّه ގެ ޙަޟްރަތަށް ތިމަންމެން ކުއްތަންކޮށްދިނުމަށްމެނުވީ، ތިމަންމެން އެތަކެއްޗަކަށް (އެބަހީ: ބުދުތަކަށް) އަޅުކަމެއް ނުކުރަމުއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެން އެކަމާމެދު ޚިލާފުވެގެންއުޅޭ ކަންތަކާދޭތެރޭގައި اللَّه، އެއުރެންގެ މެދުގައި ޙުކުމްކުރައްވާނެތެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ދޮގުހަދާ ކާފިރަކަށް اللَّه ތެދުމަގެއް ނުދައްކަވާނެތެވެ. (3)

ތަފްސީރު

ألا އަކީ ހޭލައްވާލުމަށް ބޭނުންކުރެވޭ ލަފުޒެކެވެ. މާނައީ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން ހޭއަރައި ތިބޭށޭވެ. ފަހެ، ޝިރުކާއި ދެއްކުންތެރިކަމުން ސާފުވެ ޚާލިޞްވެގެންވާ ދީން ވަނީ މާތް ﷲ އަށްކަން ކަށަވަރެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ވަޖުހުފުޅަށް ޚާލިޞްކޮށް ކުރެވޭ އަޅުކަމެއް މެނުވީ އެކަލާނގެ ޤަބޫލުނުކުރައްވައެވެ. މާތް ﷲ ފިޔަވައި ބުދުތަކަށާއި ހިލަތަކަށް އަޅުކަންކުރި މީހުން ދަންނާށެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުން ބުނެއެވެ. އަހަރެމެން މާތް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތަށް ކުއްތަން ކޮށްދީ، މާތް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި އަހަރެމެންނަށް ޝަފާޢަތްތެރިވުމަށް މެނުވީ އަހަރެމެން އެތަކެއްޗަށް އަޅުކަން ނުކުރަމެވެ. ދީނުގެ މައްސަލައިގައި އެބައިމީހުން ދެބަސްވީ ކަންކަމާމެދު، ޤިޔާމަތްދުވަހު ޚަލްޤުތަކުންގެ މެދުގައި މާތް ﷲ ނިޔާ ކަނޑައަޅުއްވާނެއެވެ. ދެން، މުއުމިނުން ސުވަރުގެއަށް ވައްދަވައި، ކާފަރުން ނަރަކައަށް ވައްދަވާނެއެވެ. މާތް ﷲ އާ މެދު ހަދައިގެން ދޮގު ވާހަކަދައްކާ، ކާފިރުކަމާއި މަގުފުރެދުމުން ހިތްފުރިފައިވާ މީހަކަށް މާތް ﷲ ހިދާޔަތާއި ހެޔޮކަމަށް ތައުފީޤުނުދެއްވާނެއެވެ. .... އެބައިމީހުން ހެއްދެވީ ކާކުތޯއާއި، އުޑުތަކާއި ބިން ހެއްދެވީ ކާކުތޯ އެބައިމީހުންނާ ސުވާލުކުރެވިއްޖެނަމަ، އެބައިމީހުން ފާޅުގައި ބުނާނެއެވެ. ޚަލްޤުކުރައްވަނީ މާތް ﷲ އެވެ. އެބައިމީހުން ބުދުތަކަށް އަޅުކަންކުރަމުން ދާއިރުވެސް، އަދި ބައެއްމީހުން މަލާއިކަތުންނަށް އަޅުކަންކުރަމުން ދާއިރުވެސް އެބައިމީހުން ބުނަމުން ދެއެވެ. އަހަރެމެން މާތް ﷲ އަށް ކުއްތަންކޮށްދިނުމަށް މެނުވީ އަހަރެމެން އެތަކެއްޗަށް އަޅުކަން ނުކުރަމެވެ. އެހެންކަމުން އެބައިމީހުންގެ ތަލްބިޔާގައި އެބައިމީހުން ކިޔަމުން ދިޔައީ މިފަދައިންނެވެ. "لَبَّيْكَ لاَ شَرِيْكَ لَكَ، إِلاَّ شَرِيْكًا هُوَ لَكَ، تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ" (އިބަރަސްކަލާނގެއަށް އިޖާބަދީފީމެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެއަށް ޝަރީކަކު ނުވެއެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެއަށްވާ އެންމެ ޝަރީކަކު ފިޔަވައެވެ. އެ ޝަރީކާއި އޭގެ މިލްކުގައިވާ ހުރިހާ އެއްޗެއް މިލްކުވެގެންވަނީ އިބަރަސްކަލާނގެއަށެވެ.) (ޞަޙީޙު މުސްލިމް، ޙަދީޘު: 1185) މިއީ ވިސްނުން ކޮށިކަމާއި މޮޔަކަމުގެ އިންތިހާއެވެ. ޚަލްޤުކުރައްވާ، ކުޅަދުންވަންތަ ފަރާތަކީ ޚާލިޤުވަންތަ ރަސްކަލާނގެކަން އެބައިމީހުން ޤަބޫލުކުރާއިރު، އެބައިމީހުން އަޅުކަންކުރަނީ އެބައިމީހުންނަށް ފައިދާއެއް އަދި ގެއްލުމެއްވެސް ދިނުމުގެ ކުޅަދާނަ ކަމެއް ނެތް ތަކެއްޗަށެވެ.

ނޯޓް

لَّوْ أَرَادَ ٱللَّـهُ أَن يَتَّخِذَ وَلَدًا لَّٱصْطَفَىٰ مِمَّا يَخْلُقُ مَا يَشَآءُ ۚ سُبْحَـٰنَهُۥ ۖ هُوَ ٱللَّـهُ ٱلْوَٰحِدُ ٱلْقَهَّارُ ﴿٤﴾ ﴿ ٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

اللَّه ދަރިކަލަކު ހިއްޕެވުމަށް އިރާދަކުރެއްވިނަމަ، އެކަލާނގެ ހައްދަވާ ތަކެތީގެ ތެރެއިން އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ އެއްޗެއް ޚިޔާރުކުރައްވައިފީހެވެ. އެކަލާނގެ ހުސްޠާހިރުވަންތަކަމާއެވެ! އެކަލާނގެއީ، އެއްކައުވަންތަ، ބާރުވެރިވަންތަ، اللَّه އެވެ. (4)

ތަފްސީރު

މިއާޔަތުގައި މިވަނީ މަލާއިކަތުންނަކީ މާތް ﷲ ގެ ދަރިދަރިކަނބަލުން ކަމުގައި މުޝްރިކުން ކުރާ ދަޢުވާއާއި، ޢީސާ عليه السلام އަކީ މާތް ﷲގެ ދަރިކަލަކު ކަމުގައި ނަޞާރާއިން ބުނާ ބުނުން ބާޠިލުކުރައްވާފައެވެ. މާނައީ މާތް ﷲ ދަރިކަލަކު ހިއްޕެވުމީ ވެދާނެ ކަމެއް ކަމަށް ބެއްޔަސް އެކަލާނގެ އިޚްތިޔާރުކުރެއްވީހީ އެކަލާނގެ ނެތުމުގެ ތެރޭން އުފައްދަވައި ޚަލްޤުކުރެއްވި ކޮންމެސް މަޚްލޫޤެކެވެ. އެހެނީ އަނބިކަނބަލަކު އެކަލާނގެއަށް ދަރިމައިވެގެން އެކަލާނގެއަށް ދަރިކަލަކު ލިބުމަކީ މުސްތަޙީލު ކަމެކެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲ އާ އެއްފަދަ، އެކަލާނގެއާ އެއްވައްތަރު އަދި އެކަލާނގެއާ ހަމަހަމަ އެއްވެސް އެއްޗެއް ނުވެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެއަށް ދަރިކަލަކު ވީނަމަ އެދަރިކަލަކު ވާނީ އެކަލާނގެއާ އެއްބާވަތެއްގެ ދަރިކަލަކަށެވެ. އެކަލާނގެއަކަށް ވަކި ބާވަތެއް ނުވެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ފަދަ އެހެންފަރާތެއް ނުވެއެވެ. އެހެންކަމުން ދެން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿سُبْحَـٰنَهُۥ ۖ هُوَ ٱللَّـهُ ٱلْوَٰحِدُ ٱلْقَهَّارُ﴾ އަނިޔާވެރިން ބުނާ ވާހަކަތަކުން މާތް ﷲ ހުސްޠާހިރުވަންތަވެވޮޑިގެންވެއެވެ. ފަހެ، އެކަލާނގެއީ އެފަދަ އެހެން ފަރާތެއް ނުވާ، އެއްކައުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ﴿ٱلْقَهَّارُ﴾ އެކަލާނގެއީ މަތިވެރިވަންތަކަމާ ކީރިތިވަންތަކަމާއެކު އެންމެހާ ޚަލްޤުތަކުންގެ މައްޗަށް ބާރުވެރިވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. މާތް ﷲ ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދަރި ވާނީ އޭނާގެ ބައްޕައާ އެއްބާވަތެއްގެ ކުއްޖަކަށެވެ. އަދި އެކަލާނގެއަކީ ވަކިބާވަތެއްވާ ރަސްކަލާނގެއެއް ނޫނެވެ. ދެން އެކަލާނގެ އެއްކައުވަންތަކަމާއި، ވޮޑިގެންވުމުގެ ދަލީލު ގެންނަވަމުން ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

خَلَقَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ بِٱلْحَقِّ ۖ يُكَوِّرُ ٱلَّيْلَ عَلَى ٱلنَّهَارِ وَيُكَوِّرُ ٱلنَّهَارَ عَلَى ٱلَّيْلِ ۖ وَسَخَّرَ ٱلشَّمْسَ وَٱلْقَمَرَ ۖ كُلٌّ يَجْرِى لِأَجَلٍ مُّسَمًّى ۗ أَلَا هُوَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْغَفَّـٰرُ ﴿٥﴾ ﴿ ٥ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެކަލާނގެ އުޑުތަކާއި، ބިން ޙައްޤުގޮތުގައި ހެއްދެވިއެވެ. އެކަލާނގެ ދުވާލުގެ މައްޗަށް ރޭގަނޑު އޮޅައިލައްވަތެވެ. އަދި ރޭގަނޑުގެ މައްޗަށް ދުވާލު އޮޅައިލައްވަތެވެ. އަދި އިރާއިހަނދު ޚިދްމަތްތެރިކުރެއްވިއެވެ. އެއިންކޮންމެ އެއްޗެއްމެ ކަނޑައެޅިގެންވާ މުއްދަތަކަށް ހިނގާނެތެވެ. ދަންނާށެވެ! އެކަލާނގެއީ، ޢަޒީޒުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (5)

ތަފްސީރު

އުޑުތަކާއި ބިމުގެ ޚާލިޤުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއީ އެކަލާނގެއެވެ. އުޑުތައް އޭގެ އުސްކަމާއެކު، އަދި ބިން އޭގައިވާ ފަރުބަދަތަކާ، އަޑިތަންތަނާ، އެތަނުގައި ވާ ޢަޖާއިބެއް ފަދަ މަޚްލޫޤުންނާ، އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ފުރިހަމަ މިސާލުތަކާއެކު ހެއްދެވީ އެކަލާނގެއެވެ. އެކަލާނގެ ދުވާލުގެ މައްޗަށް ރޭގަނޑު އޮޅައިލައްވައެވެ. އަދި ރޭނގަޑުގެ މައްޗަށް ދުވާލު އޮޅައިލައްވައެވެ. އެބަހީ ރޭގަނޑު އައިސް ދުވާލުގެ އަލި ފޮރުވައިލައެވެ. އަދި ދުވާލުގެ އަލިކަން އައިސް މީހަކު ހެދުމެއް ލުމުން އޭނާގެ ހަށިގަނޑު ފޮރުވޭ ފަދައިން، ރޭގަނޑުގެ އަނދިރިކަން ފޮރުވައިލައެވެ. އަދި މާތް ﷲ އިރާއި ހަނދު އަޅުތަކުންނަށް ޚިދުމަތްތެރި ކުރެއްވިއެވެ. މިދުނިޔޭގެ ޙަޔާތް ނިމެންދެން، އެބަހީ ޤިޔާމަތް ވަންދެން އެއިން ކޮންމެ އެއްޗެއްވެސް އޭގެ ފަލަކުގައި ދައުރުވޭވޭ ހުންނާނެއެވެ. ޤިޔާމަތް އައުމުން ހަނދު މުޅިން އަނދިރިވެ އިރުގެ އަލިކަން ކެނޑިގެން ހިނގައިދާނެއެވެ. ﴿يُكَوِّرُ ٱلَّيْلَ عَلَى ٱلنَّهَارِ﴾ މިއީ ޢަޖާއިބެއް ފަދަ ޢިބާރާތެކެވެ. އޭގައި އައިސްފައިވަނީ ފުރިހަމަ ޢިލްމީ ޙަޤީޤަތެކެވެ. އެއީ އިރާ ދިމާވާގޮތަށް ހުރެ ބިން ދައުރުވާ ކަމެވެ. ވީއިރު، އިރާއި ދިމާއަށް ހުންނަ ފަޅި ވާނީ ދުވާލަށެވެ. ދުނިޔެއަކީ ވަށް އެއްޗަކަށް ވުމުން އަލި ސިފަކުރެވުނީ އޭގައި ވަށްކޮށް އޮޅައިލެވިފައިވާ އެއްޗެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ދުނިޔެ ދަނީ މެދުކެނޑުމެއް ނެތި ދައުރުކުރަމުން ކަމުގައިވާތީ، އިރާއި ދިމާއަށް ހުންނަ ފަރާތް ނޫން އަނެއް ފަރާތް ދާނީ އަބަދުވެސް އަނދިރިވަމުންނެވެ. ބިން ވަށް އެއްޗަކަށްވާތީ އަނދިރިކަންވެސް ފެތުރެމުންދާނީ ވަށްކޮށެވެ. މިގޮތަށް، މެދުކެނޑުމެއް ނެތް ދައުރުވުމެއްގައި، ދުނިޔޭގެ ވަށްކަމާއި ގުޅޭގޮތަށް ރެއާއި ދުވާލު ބަދަލުވަމުން ދެއެވެ. ވަށްކޮށް ހުރި ގުއްބައެއްގެ މަތީގައި އަހަރެމެން ފަރުދާއެއް އަޅައިފިނަމަ އެފަރުދާވެސް އޮންނާނީ ވަށްކޮށެވެ. މިއާޔަތަކީ އެއިން އަހަރެމެންގެ ޢިލްމުވެރިން (އޭގެ ތެރޭގައި އިބްނު ތައިމިއްޔާ ވެސް ހިމެނިވަޑައިގަންނަވާ) ދުނިޔެއަކީ ވަށް އެއްޗެއް ކަމަށް ދަލީލު ނަންގަވާ އާޔަތެކެވެ. އަހުރެންގެ ފޮތް حركة الأرض ودورانها حقيقة علمية أثبتها القرآن (ބިމުގެ ހަރަކާތްކުރުމާއި ދައުރުވުން ޤުރްއާނުން ސާބިތުކޮށްދޭ ޢިލްމީ ޙަޤީޤަތެއް) ބަލާށެވެ. އިންސާނާ ފަޒާއަށް ގޮސް ދުނިޔެ ވަށައި ބުރުޖަހާ ޒަމާނެއްގައި މިޒަމާނުގެ ސައިންސުން ހޯދާފައިވާ ޢިލްމީ ޙަޤީޤަތްތައް އެފޮތުގައި ވެއެވެ. ދެން މިއަންނަނީ އިންސާނާ ހެއްދެވުމުގެ ވާހަކައެވެ. އެކަމަކީ އެންމެ ބޮޑު އެއް ޢަޖާއިބެވެ.

ނޯޓް

خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنزَلَ لَكُم مِّنَ ٱلْأَنْعَـٰمِ ثَمَـٰنِيَةَ أَزْوَٰجٍ ۚ يَخْلُقُكُمْ فِى بُطُونِ أُمَّهَـٰتِكُمْ خَلْقًا مِّنۢ بَعْدِ خَلْقٍ فِى ظُلُمَـٰتٍ ثَلَـٰثٍ ۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّـهُ رَبُّكُمْ لَهُ ٱلْمُلْكُ ۖ لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ فَأَنَّىٰ تُصْرَفُونَ ﴿٦﴾ ﴿ ٦ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވީ، އެއް ނަފްސަކުންނެވެ. (އެއީ އާދަމުގެފާނެވެ.) ދެން އެ ނަފްސުން އެކަލޭގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލުން (ޙައްވާގެފާނު) ހެއްދެވިއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި، ނަޢަމް ސޫފީގެ އަންހެން ފިރިހެން އަށެތި އުފެއްދެވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ މައިންގެ ބަނޑުގައި ތިން އަނދިރިކަމެއްގެ ތެރޭގައި، އެއްއުފެއްދެވުމަކަށްފަހު، އަނެއްއުފެއްދެވުމަކުން، އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ހައްދަވަތެވެ. އެއީ ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރި اللَّه އެވެ. ވެރިކަންވަނީ އެކަލާނގެއަށެވެ. އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އިލާހަކުނުވެއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން (އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރުން ފިޔަވައި) އެނބުރިދަނީ ކޮންފަދައަކުން ހެއްޔެވެ؟ (6)

ތަފްސީރު

އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުން ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވީ އެއް ނަފްސަކުންނެވެ. އެއީ އިންސާނުންގެ ބައްޕާ އާދަމު عليه السلام އެވެ. ދެން އެ ނަފްސުން އެކަލޭގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލުން ޙައްވާ عليها السلام ހެއްދެވިއެވެ. އިންސާނުން ހެއްދެވީ އެއް ނަފްސަކުންކަން އަންގަވާފައި ވަނީ، އެ ނަފްސު އޭގެ އަންހެން، ފިރިހެން ދެވައްތަރު އެއް ސިފަތަކެއްގެ މައްޗަށް އެކުލެވޭ ގޮތަށް ހެއްދެވުމުގައިވާ އިލާހީ ކުޅަދުންވަންތަކަން ހާމަކުރެއްވުމެވެ. މިކަމުން، ދެބަސްނުވެވޭ ގޮތުގައި، އިޝާރާތްކުރަނީ އިންސާނުން އުފައްދަވައި ފަރުމާކުރެއްވުން ގުޅެނީ އެއް އަޞްލަކާ ކަމަށެވެ. ﴿وَأَنَّهُۥ خَلَقَ ٱلزَّوْجَيْنِ ٱلذَّكَرَ وَٱلْأُنثَىٰ * مِن نُّطْفَةٍ إِذَا تُمْنَىٰ﴾ (އަދި ރަޙިމުގެ ތެރެއަށް މަނިފޮދެއް އެޅޭއިރު އެއިން ފިރިހެން އަންހެން ދެބާވަތް ހެއްދެވީވެސް އެކަލާނގެއެވެ.) ފަހެ، މިފުރިހަމަ އުފެއްދެވުން ހެކިތަކުގެ ހެކި، އަދި މުޢުޖިޒާތްތަކުގެ މުޢުޖިޒާތް ކަމުގައި ނުވޭހެއްޔެވެ؟ އަދި އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ފައިދާއާއި، މަސްލަހަތަށްޓަކައި އޭގެ މަސްކައިއުޅޭ ނަޢަމްސޫފި (ޖަމަލު، ގެރި، ބަކަރި، ކަންބަޅި ބަކަރި) ހެއްދެވިއެވެ. އެއިން ކޮންމެ ޖަނަވާރެއްގެ އަންހެން ވައްތަރާއި ފިރިހެން ވައްތަރު ހެއްދެވިއެވެ. މުޖާހިދު ވިދާޅުވިއެވެ. "ޖަމަލުގެ ދެވައްތަރެވެ. އަންހެން ޖަމަލާއި، ފިރިހެން ޖަމަލެވެ. ގެރީގެ ދެވައްތަރެވެ. އަންހެން ގެރިއާއި ފިރިހެން ގެރިއެވެ. ކަންބަޅި ބަކަރީގެ ދެވައްތަރެވެ. އަންހެން ކަންބަޅިއާއި، ފިރިހެން ކަންބަޅިއެވެ. އަދި ބަކަރީގެ ދެވައްތަރެވެ. އަންހެން ބަކަރިއާއި، ފިރިހެން ބަކަރިއެވެ." ﴿وَأَنزَلَ لَكُم مِّنَ ٱلْأَنْعَـٰمِ﴾ ގައި މި ޖަނަވާރުތައް ހެއްދެވުން އެއީ ބާވައިލެއްވުންކަމުގައި ވަޙީކުރެއްވީ މިތަކެތި ހައްދަވަން މެދުވެރިކުރައްވަނީ އެކަލާނގެ ރަޙްމަތުން އުޑުން ވެއްސަވާ ވާރޭކަމުގައި ވާތީއެވެ. ފަހެ، ވާރޭ ވެހުމުން ހުއި އަދި ދަނޑުގޮވާން ހެދެއެވެ. ދެން ނަޢަމްސޫފި ވިނައާއި ހުއި ކައިގެން ފަލަވެ ބޮޑުވެއެވެ. ވާރޭ ނުވާނަމަ ނަޢަމްސޫފިވެސް އަދި އިންސާނުންވެސް ދިރި ނުތިބީހެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ހައްދަވައެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ޢަޖާއިބެއް ފަދަ އެއް މަރްޙަލާއިން އަނެއް މަރްޙަލާއަށް ބަދަލު ކުރައްވައެވެ. ނުޠުފާއަކުން، ގަނޑު ލޭކޮޅަކަށެވެ. ދެން އެއްފަހަރުން ހަފާލެވޭވަރުގެ މަސްކޮޅަކަށެވެ. ދެން މައްޗަށް މަސްއަރާފައިވާ ކަށްޓަށެވެ. ދެން ގުނަވަންތައް ހަމަ، ފުރިހަމަ އިންސާނަކަށެވެ. އިންސާނާގެ އަޞްލު ކަމުގައިވާ މަނި އެއީ އެކައްޗެކެވެ. ﴿مَّا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّـهِ وَقَارًا * وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا﴾ (ތިޔަބައިމީހުން اللَّه ގެ ޢަޡަމަތްތެރިކަމަށް އިޢުތިޤާދު ނުކުރަނީ ކީއްވެގެންހެއްޔެވެ؟ * ހަމަކަށަވަރުން، އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވީ، ތަފާތު މަރްޙަލާތަކަކުންނެވެ.) ވީއިރު އިންސާނާ އުފެއްދެވުން އެއީ ޢަޖާއިބުތަކުގެ ޢަޖާއިބު ކަމުގައި ނުވޭހެއްޔެވެ. ﴿وَفِىٓ أَنفُسِكُمْ ۚ أَفَلَا تُبْصِرُونَ﴾ (އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކުގައިވެސްމެއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ވިސްނައި ނުބަލަނީ ހެއްޔެވެ؟) މިއާޔަތުގައި އިޝާރާތްކުރައްވާފައިވާ ތިން އަނދިރިކަމަކީ، ތަފްސީރު ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި، ބަނޑުގެ އަނދިރިކަމާއި، ރަޙިމްގެ އަނދިރިކަމާއި، ކުއްޖާ އޮންނަ ދުލީގެ އަނދިރިކަމެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިޒަމާނުގެ ސައިންސަށް ވަނީ ޤުރްއާނުގެ މުޢުޖިޒާތް ހޯދިފައެވެ. އެއީ، ކުއްޖާގެ ބޭރުން ލެވިފައި ހުންނަ ދުލީގައި ތުނިތުނި ތިން ދުލިފަށް ހުންނަ ކަމެވެ. އެއީ ކުއްޖާގެ ބޭރުން ލެވިފައިވާ ދުލިތަކެވެ. ހަމަ ލޮލަށް އެއް ދުލީގެ ގޮތުގައި ފެނުނަސް އެއީ المنباري، الخربون އަދި اللفائفي މި ތިން ދުއްޔެވެ. އެބައިމީހުންނަށް މި ޙަޤީޤަތް ހާމަވީ ވަރަށް ފުރިހަމަ ތަޙްލީލުތަކަށް ފަހުގައެވެ. ޤުރްއާނުގައި އެ ދުލިތަކަކީ އަނދިރިތަކެއް ކަމުގައި އައިސްފައި ވަނީ ދުއްޔަކީ ކުއްޖާއާ ހަމައަށް އަލި އައުމަށް އެޅޭ ހުރަހަކަށް އަދި ފަރުދާއަކަށް ވާތީއެވެ. ފަހެ، މިޒަމާނުގެ ސައިންސްގައި އެއީ ދުލިތަކެކެވެ. އަނެއްކޮޅުން އެއީ އަނދިރިކަމާއި، ފަރުދާތަކެކެވެ. ފަހެ، މުޙައްމަދު ﷺ އަކީ އެނެޓޮމީގެ ޢިލްމުގެ ތަފްޞީލުތައް ދެނެވަޑައިގަންނަވާ އޮޕަރޭޝަން ޑޮކްޓަރެއް ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ މި ފޮތަކީ ސިއްރާއި، އެންމެ ބޮޑަށް ފޮރުވިފައިވާ ތަކެތި ދެނެވޮޑިގެންވާ، ހުރިހާ ކަމެއް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ޙަކީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ބާވައިލެއްވި ފޮތެއް ހެއްޔެވެ؟ 1985 ގައި ޤާހިރާގައި އޮތް ކޮންފަރެންސްގައި، މި ޢިލްމީ ޙަޤީޤަތްތަކަކީ އެއާ ބެހޭގޮތުން ސާދަސަތޭކައަށްވުރެ ގިނަ އަހަރުކުރިން ޤުރްއާނުގައި އައިސްފައިވާ ވާހަކަ ކަމާއި، ޤުރްއާނުގައި މާތް ﷲގެ ވަޙީބަސްފުޅު ﴿ثُمَّ خَلَقْنَا ٱلنُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا ٱلْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا ٱلْمُضْغَةَ عِظَـٰمًا فَكَسَوْنَا ٱلْعِظَـٰمَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَـٰهُ خَلْقًا ءَاخَرَ ۚ فَتَبَارَكَ ٱللَّـهُ أَحْسَنُ ٱلْخَـٰلِقِينَ﴾ (ދެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެ މަނިތިކި، ގަނޑުލޭކޮޅަކަށް ހެއްދެވީމެވެ. ދެން އެ ގަނޑުލޭކޮޅު، މަސްކޮޅަކަށް ހެއްދެވީމެވެ. ދެން އެ މަސްކޮޅު، ކަށްޓަށް ހެއްދެވީމެވެ. ދެން އެ ކަށީގައި މަސްލެއްވީމެވެ. ދެން އެހެންއުފެއްދެވުމަކުން އެ އިންސާނާ އުފެއްދެވީމެވެ. ފަހެ، އެންމެފުރިހަމައަށް ތަކެތި ހައްދަވާ اللَّه، މަތިވެރިވެވޮޑިގެންވެއެވެ.) ގައި އައިސްފައިވާ ކުއްޖާ ހެދި ބޮޑުވުމުގެ މަރްޙަލާތައް މިޒަމާނުގެ ސައިންސުން އެބައިމީހުންނަށް އެނގުނު ތަކެއްޗާ އެއްވެސް ތަފާތެއް ނެތްކަމާއި، އެބައިމީހުން މިޒަމާނުގެ އާލާތްތަކާއި، ޢިލްމީ ހޯދުންތަކުގެ ޒަރީޢާއިން ދެނެގަތް ޢިލްމީ ޙަޤީޤަތްތަކާއި ޤުރްއާނުގައި ހުރި ވާހަކަތައް އިސްތަށްޓެއްގެ މިންވަރަށްވެސް ތަފާތުނުވާކަން އެނގުމުން ގިނަ ޑޮކްޓަރުންތަކެއް އިސްލާމްކަން އިޢުލާންކުރިއެވެ. ﴿لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ فَأَنَّىٰ تُصْرَفُونَ﴾ އަޅުކަންކުރުން ޙައްޤުވެގެންވަނީ، އިސްވެދިޔަ މިސާލެއްނެތި އެންމެހާ ތަކެތި ހެއްދެވި ޚާލިޤުވަންތަ އެ ކަލާނގެއަށެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ތިޔަ އަޅުކަންކުރަނީ ހިލަތަކާއި ގަސްތަކަށް ކަމުގައި ވިޔަސް، އެކަލާނގެ ފިޔަވައި ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަމެއް ވެވޭ އެއްވެސް ފަރާތެއް ނުވެއެވެ. ވީއިރު، އިސްވެދިޔަ މިސާލެއްނެތި ހެއްދެވި، ޚާލިޤުވަންތަ، ޙިކުމަތްވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ފިޔަވައި ތިޔަބައިމީހުން އެނބުރި ދަނީ ކޮންފަދައަކުން ހެއްޔެވެ؟

ނޯޓް

إِن تَكْفُرُوا۟ فَإِنَّ ٱللَّـهَ غَنِىٌّ عَنكُمْ ۖ وَلَا يَرْضَىٰ لِعِبَادِهِ ٱلْكُفْرَ ۖ وَإِن تَشْكُرُوا۟ يَرْضَهُ لَكُمْ ۗ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ ۗ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُم مَّرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ ۚ إِنَّهُۥ عَلِيمٌۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ ﴿٧﴾ ﴿ ٧ ﴾

ތަރުޖަމާ

ތިޔަބައިމީހުން ކާފިރުވާނަމަ، ފަހެ اللَّه އީ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ކިބައިންދުރުވެ، ފުދިވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އަޅުން ކާފިރުވުމަކަށް އެކަލާނގެ ނުރުއްސަވަތެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ޝުކުރުކުރާނަމަ، އެކަލާނގެ އެކަމަށް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރުހިވޮޑިގެންވެއެވެ. އަދި ފާފަވެރި އެއްވެސް ނަފްސެއް އެހެން ނަފްސެއްގެ ފާފައެއް ނުއުފުލާނެތެވެ. ދެން ތިޔަބައިމީހުން ރުޖޫޢަވާހުށީ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. ފަހެ، އޭރުން ތިޔަބައިމީހުން ކޮށްއުޅުނު ޢަމަލުތަކުގެ ޚަބަރު، ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެކަލާނގެ އަންގަވާނެތެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެކަލާނގެއީ، ހިތްތަކުގައިވާހާ ކަންތައް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (7)

ތަފްސީރު

މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ވޮޑިގެންވާކަން ޤަބޫލުކުރުމަށް ތިޔަބައިމީހުން ދެކޮޅުހަދައި، އެކަލާނގެ އެއްކައުވަންތަކަމަށް އިންކާރުކުރާނަމަ، ފަހެ ތިޔަބައިމީހުންނާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ އަޅުކަން ފިޔަވައި އެކަލާނގެ ފުދިވޮޑިގެން ވެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެކަލާނގެއަށް އެއްވެސް ގެއްލުމެއް ނުދެވޭނެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އަޅުތަކުން އެކަލާނގެ ފަޟްލުވަންތަކަން ޤަބޫލުނުކުރުމަކީ އެކަލާނގެ ރުހިވޮޑިނުގަންނަވާނޭ، ޤަބޫލު ނުކުރައްވާނޭ ކަމެކެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވެ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ޝުކުރުވެރިވާނަމަ، އެކަމަށް އެކަލާނގެ ލޯބިވެވޮޑިގެން އެކަން ޤަބޫލުކުރައްވާނެއެވެ. އަދި އެކަމަށް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޘަވާބު ދެއްވާނެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވުމަކީ ދެދުނިޔޭގެ ބާއްޖަވެރިކަން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ކާމިޔާބުވާނޭ ސަބަބެވެ. އެކަމުން މާތް ﷲ އެއްވެސް ފައިދާއެއް ލިބިވޮޑިގަތުމަކަށް ނޫނެވެ. ﴿مَّا يَفْعَلُ ٱللَّـهُ بِعَذَابِكُمْ إِن شَكَرْتُمْ وَءَامَنتُمْ ۚ وَكَانَ ٱللَّـهُ شَاكِرًا عَلِيمًا﴾ (ތިޔަބައިމީހުން ޝުކުރުކޮށް، އީމާންވީނަމަ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޢަޛާބުދެއްވުމުން اللَّه ކުރައްވާނީ ކޮންކަމެއްހެއްޔެވެ؟ (އެބަހީ: އެފަދަ މީހުންނަށް اللَّه ޢަޛާބުނުދެއްވާނެކަން ކަނޑައެޅުއްވުމެވެ.) ޝުކުރު ޤަބޫލުކުރައްވާ، މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ކަލަކުކަމުގައި اللَّه ވޮޑިގެންވެއެވެ.) މާތް ﷲ މިއާޔަތުގައި އަންގަވާފައި މިވަނީ އެކަލާނގެއަށް ޝުކުރުކުރާ މީހާގެ ޝުކުރުކުރުމާއި، ކާފިރުވާ މީހާގެ ކާފިރުވުން އެކަލާނގެއަށް ހަމަހަމައެވެ. ކިޔަމަންވާ މީހާގެ ކިޔަމަންތެރިކަމުން އެކަލާނގެއަށް ލިބޭނޭ ފައިދާއެއް ނެތެވެ. އަދި އުރެދޭ މީހާގެ އުރެދުމުން އެކަލާނގެއަށް ލިބޭނޭ ގެއްލުމެއް ނެތެވެ. އަދިކިއެއްތަ ފައިދާއާއި ގެއްލުން ލިބޭނޭ ބަޔަކީ އަޅުތަކުންނެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ކޮންމެ އިންސާނަކަށް އޭނާގެ ޢަމަލަށް ޖަޒާދެއްވާނެއެވެ. ﴿مَّنْ عَمِلَ صَـٰلِحًا فَلِنَفْسِهِۦ ۖ وَمَنْ أَسَآءَ فَعَلَيْهَا﴾ (ޞާލިޙު ޢަމަލެއްކޮށްފިމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެކަމުގެ ދަރުމަހުރީ އެމީހާގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށެވެ. އަދި ނުބައި ޢަމަލެއްކޮށްފިމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެކަމުގެ ހަލާކުހުރީ، ހަމަ އެ ނަފްސުގެ މައްޗަށެވެ.) ދެން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ ۗ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُم مَّرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ ۚ إِنَّهُۥ عَلِيمٌۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ﴾ ފާފަކުރާ ނަފްސެއް އެހެން ނަފްސެއްގެ ފާފަ ނުއުފުލާނެއެވެ. ކޮންމެ އިންސާނަކަށް ވެސް އަދަބު ދެވޭނީ އޭނާ ކުރި ކަމަކަށެވެ. އަދި ކޮންމެ އިންސާނަކަށް ޢުޤޫބާތް ދެވޭނީ އޭނާގެ ފާފައަށެވެ. ދެން އެންމެހާ ޚަލްޤުތަކުން އެނބުރި ދިއުން ވަނީ އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. ދެން އެބައިމީހުންނަށް އެބައިމީހުންގެ ޢަމަލުތަކަށް އެކަލާނގެ ޖަޒާ ދެއްވާނެއެވެ. ހިތްތަކުގައި ވަންހަނާވެފައި ވާހާ ކަންކަމާއި، އިންސާނުންގެ ސިއްރުތައް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވަނީ އެކަލާނގެއެވެ. ދެން މާތް ﷲ ބަޔާންކުރައްވާފައި ވަނީ އިންސާނާގެ ތަބީޢަތަކީ މާތް ﷲގެ ފަޟްލުވަންތަކަމާއި، ނިޢުމަތަށް ދެކޮޅުހެދުމާއި، ޤަބޫލުނުކުރުން ކަމުގައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

۞ وَإِذَا مَسَّ ٱلْإِنسَـٰنَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُۥ مُنِيبًا إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُۥ نِعْمَةً مِّنْهُ نَسِىَ مَا كَانَ يَدْعُوٓا۟ إِلَيْهِ مِن قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّـهِ أَندَادًا لِّيُضِلَّ عَن سَبِيلِهِۦ ۚ قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا ۖ إِنَّكَ مِنْ أَصْحَـٰبِ ٱلنَّارِ ﴿٨﴾ ﴿ ٨ ﴾

ތަރުޖަމާ

އިންސާނާއަށް އުނދަގުލެއްޖެހޭހިނދު (އެކަމެއް ފިއްލަވާތޯ) އޭނާގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ރުޖޫޢަވެ ދުޢާކުރެތެވެ. ދެން، އޭނާއަށް ނިޢުމަތެއް ދެއްވައިފިނަމަ، އެފަރާތަކަށް އޭނާ ދުޢާކޮށް އުޅުނުފަރާތް (އެބަހީ: اللَّه) ހަނދާން ނައްތައިލައެވެ. އަދި اللَّه އަށް ޝަރީކުންތަކެއްލައެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ މަގުން (މީހުން) ފުރެއްދުމަށެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ކަލޭގެ ތިޔަ ކާފިރުކަމާއެކު ކުޑަދުވަސްކޮޅަކަށް ދުނިޔޭގައި އަރާމުކުރާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭވަނީ ނަރަކައިގެ އަހުލުވެރިންގެ ތެރެއިންނެވެ. (8)

ތަފްސީރު

ކާފަރު އިންސާނާއަށް ހިތާމައެއް ނުވަތަ މުޞީބާތެއް ޖެހިއްޖެނަމަ، ނިކަމެތިވެ ދެރަވާ ޙާލު، އޭނާ ސަލާމަތްކޮށްދެއްވުން އެދި އޭނާގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ދުޢާކުރެއެވެ. އަދި އޭނާ އެދުނު ކަންތައް އޭނާއަށް ދެއްވައި އޭނާގެ މުޞީބާތް ދުރުކޮށްދެއްވުމުން، އޭނާ ނިކަމެތިކަމާއެކު ދުޢާކުރި އޭނާގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ މަތިން އޭނާ ހަނދާން ނެތެއެވެ. އަދި ފާފަކުރުމާއި ނުކިޔަމަންތެރިކަމާއި، ބުދަށް އަޅުކަންކުރުމަށް އެނބުރިދެއެވެ. އަދި އީމާންވާން އެދޭ މީހާ ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރަން ހުރަސްއެޅުމަށް ހިލައާއި، އިންސާނުން މާތް ﷲ ގެ ޝަރީކުން ކަމުގައި ހަދައެވެ. އެބަހީ، އޭނާއަކީ (އަމިއްލައަށް) މަގުފުރެދިފައިވާ، އަދި (އެހެން މީހުން) މަގުފުރައްދާ މީހެކެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. މި ފަނާވަނިވި ދުނިޔޭގެ ޙަޔާތުގެ އަރާމު ކަލޭ ލިބިގަންނާށެވެ. އަދި އެތަނުގައިވާ ތަކެތީގެ އުފާ ކުޑަ ވަގުތުކޮޅަކަށް ލިބިގަންނާށެވެ. ފަހެ ކަލޭގެ ނިމުން ވަނީ ނަރައަކަށެވެ. ކަލޭ އެތަނުގައި އަބަދަށް އޮންނާނެއެވެ. ﴿تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا﴾ ގައި އަމުރަކީ އިންޒާރާއި ވަޢީދުގެ ބަސްފުޅެކެވެ.

ނޯޓް

أَمَّنْ هُوَ قَـٰنِتٌ ءَانَآءَ ٱلَّيْلِ سَاجِدًا وَقَآئِمًا يَحْذَرُ ٱلْءاخِرَةَ وَيَرْجُوا۟ رَحْمَةَ رَبِّهِۦ ۗ قُلْ هَلْ يَسْتَوِى ٱلَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَٱلَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ ۗ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُو۟لُوا۟ ٱلْأَلْبَـٰبِ ﴿٩﴾ ﴿ ٩ ﴾

ތަރުޖަމާ

ރޭގަނޑުގެ ވަގުތުތަކުގައި (ނަމާދުކޮށް) ސަޖިދައިގައްޔާއި، ޤިޔާމުގައި މަޑުމޮޅިވެ، އާޚިރަތް ދުވަހަށް ބިރުވެތިވެ، އޭނާގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ރަޙްމަތަށް އެދޭމީހަކު (އެނޫންމީހަކާ) އެއްފަދަވާނެހެއްޔެވެ؟ ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ދަންނަމީހުންނާއި، ނުދަންނަމީހުން ހަމަހަމަވާނެ ހެއްޔެވެ؟ ނަސޭހަތް ލިބިގަންނަކަން ކަށަވަރީ، ބުއްދީގެ އަހުލުވެރިންނެވެ. (9)

ތަފްސީރު

ޚުޝޫޢަތްތެރިކަމާއެކު ނަމާދުކޮށް، ތައުބާވެ، އޭނާގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރުމުގައި ރޭގަނޑުގެ ވަގުތުތައް ހޭދަކުރާ، މާތް ﷲ ގެ ޢަޛާބަށް ބިރުވެތިވެ، އެކަލާނގެ ރަޙްމަތާއި ރުއްސެވުމަށް އުއްމީދުކުރާ އަޅާއާއި، މާތް ﷲ އަށް ކާފިރުވި އަބާއްޖަވެރި ފާފަވެރިޔާ އެއްފަދަ ވާނޭ ހެއްޔެވެ؟ ސުވާލުގެ ޖަވާބު އުނިކުރައްވާފައި ވަނީ ވާހަކަ އެއަށް ދަލީލުކޮށްދޭތީއެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާ ފަދައެވެ. މާތް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި އަޅުވެރި ތަޤްވާވެރި މުއުމިން މީހާއާއި، އަބާއްޖަވެރި ފާފަވެރި ކާފަރު މީހާ ހަމަހަމަ ނުވާނެއެވެ. އެހެންކަމުން އެވާހަކައާއި ވިއްދައިގެން ގެންނެވީ މާ ސާފު، ބަޔާންވެގެންވާ މިސާލެކެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿هَلْ يَسْتَوِى ٱلَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَٱلَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ ۗ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُو۟لُوا۟ ٱلْأَلْبَـٰبِ﴾ ދަންނަ މީހާއާއި ނުދަންނަ މީހާ ހަމަހަމަ ވާނެހެއްޔެވެ؟ އެފަދައިން، ކިޔަމަންތެރި މީހާއާއި އުރެދުންތެރި މީހާ، ތަޤްވާވެރިޔާއާއި، އަބާއްޖަވެރިޔާ ހަމަހަމަ ނުވާނެއެވެ. މި މިސާލުތަކުން ޢިބްރަތް ޙާޞިލްކޮށް ނަސޭހަތް ލިބިގަންނަނީ ސަލާމަތް ބުއްދީގެ ވެރީންނެވެ. މިއާޔަތުގައި މިވަނީ ޢިލްމުގެ މާތްކަމަށް ތަޢުރީފުކުރައްވާފައެވެ. ޅެން ވެރިޔާގެ މިވާހަކައަކީ ހާދަހާ ރަނގަޅު ވާހަކައެކެވެ. فَفُزْ بِعِلْمٍ تَعِشْ حَيَاةً بِهِ أَبَدَا اَلنَّاسُ أَمْوَاتٌ وَأَهْلُ الْعِلْمِ أَحْيَاءُ (އެއިން ތިބާއަށް ދާއިމީ ޙަޔާތެއް ލިބޭ ޢިލްމެއް ތިބާ ކާމިޔާބުކުރާށެވެ. މީސްތަކުން ތިބީ މަރުވެފައެވެ. ދިރި ތިބީ ޢިލްމުގެ އަހުލުވެރިންނެވެ.)

ނޯޓް

قُلْ يَـٰعِبَادِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّقُوا۟ رَبَّكُمْ ۚ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا۟ فِى هَـٰذِهِ ٱلدُّنْيَا حَسَنَةٌ ۗ وَأَرْضُ ٱللَّـهِ وَٰسِعَةٌ ۗ إِنَّمَا يُوَفَّى ٱلصَّـٰبِرُونَ أَجْرَهُم بِغَيْرِ حِسَابٍ ﴿١٠﴾ ﴿ ١٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އޭ އީމާންވި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އަޅުތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ތިޔަބައިމީހުން ތަޤްވާވެރިވާށެވެ! މިދުނިޔޭގައި ހެޔޮކޮށް ކަންތައްކުޅަމީހުންނަށް ހެޔޮދަރުމަހުށްޓެވެ. އަދި اللَّه ގެ ބިންވަނީ ތަނަވަސްވެގެންނެވެ. ކެތްތެރިންނަށް އެއުރެންގެ ދަރުމަ ދެއްވާހުށިކަން ކަށަވަރީ ޙިސާބެއްނެތިއެވެ. (10)

ތަފްސީރު

ތިމަންރަސްކަލާނގެ މުއުމިން އަޅުންނަށް ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. މާތް ﷲ ޙަރާމްކުރައްވާފައިވާ ކަންތަކާ ދުރުހެލިވެ، އެކަލާނގެ ޢުޤޫބާތަށް ބިރުވެތިވާށެވެ. ދުނިޔޭގައި އެމީހެއްގެ ޢަމަލު ރަނގަޅުކުޅަ މީހަކަށް ހުރީ ބޮޑުވެގެންވާ ބާއްޖަވެރިކަމެވެ. އެއީ ނިޢުމަތްތަކުގެ ގޮވަތިކަމުގައިވާ ސުވަރުގެއެވެ. އަދި މާތް ﷲ ގެ ބިން ވަނީ ފުޅާވެ ތަނަވަސްވެގެންނެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރަށެއްގައި މާތް ﷲ އަށް އަޅުކަން ނުކުރެވުނުނަމަ އެރަށެއް ދޫކޮށް، ތިޔަބައިމީހުން އެރަށެއްގައި މާތް ﷲ އަށް އަޅުކަންކުރާނޭ އެހެން ރަށަކަށް ތިޔަބައިމީހުން ހިޖުރަކުރާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ހިޖުރަކުރުމުގައި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ކުރިމަތިވާ ދަތިއުނދަގޫތަކާއި، މުޞީބާތްތަކަށް ތިޔަބައިމީހުން ކެތްކުރާށެވެ. ފަހެ، ކެތްތެރިވީމީހުންގެ ޖަޒާއަކީ ގުނައި އަދަދުކުރެވޭ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވީ ޖަޢުފަރު ބްނު އަބީޠާލިބު رضي الله عنه އާއި އެކަލޭގެފާނުގެ އެކުވެރިންނާ ބެހޭގޮތުންނެވެ. އެބޭކަލުންގެ ދީނާއިގެން މައްކާ ދޫކުރައްވައި ޙަބަޝާއަށް ހިޖުރަކުރައްވަން ގަސްތުކުރެއްވި ހިނދުގައެވެ. މަޤްޞަދަކީ ހިޖުރަކުރުމަށް ހިތްވަރުދެއްވައި، އެކަމަށް ހަރަކާތްތެރި ކުރެއްވުމެވެ. (ތަފްސީރުލް ޤުރްޠުބީ، ސޫރަތުއް ޒުމަރް، އާޔަތް: 10)

ނޯޓް

فَٱعْبُدُوا۟ مَا شِئْتُم مِّن دُونِهِۦ ۗ قُلْ إِنَّ ٱلْخَـٰسِرِينَ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ ٱلْقِيَـٰمَةِ ۗ أَلَا ذَٰلِكَ هُوَ ٱلْخُسْرَانُ ٱلْمُبِينُ ﴿١٥﴾ ﴿ ١٥ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، އެކަލާނގެ ފިޔަވައި ތިޔަބައިމީހުން އެދޭ އެއްޗަކަށް ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަން ކޮށްބަލާށެވެ! ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ގެއްލުންވެގެންވާ ބަޔަކީ ޤިޔާމަތް ދުވަހުން އެއުރެންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކާއި، އެއުރެންގެ އަހުލުވެރިން ގެއްލެނިކުޅަ މީހުންނެވެ. ދަންނާށެވެ! ފާޅުވެ ބަޔާންވެގެންވާ ގެއްލުންވުމަކީ ހަމައެއީއެވެ. (15)

ތަފްސީރު

ބުދުތަކުގެ ތެރެއިން ތިޔަބައިމީހުން ބޭނުން އެއްޗަކަށް ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރާށެވެ. މިތާނގައި އަމުރު އައިސްފައި މިވަނީ އޭގެ ޙަޤީޤީ މާނައިގައެއް ނޫނެވެ. އަދިކިއެއްތަ، ވަޢީދާއި އިންޒާރުގެ ގޮތުގައެވެ. މާތް ﷲ ގެ ވަޙީބަސްފުޅުގައި އައިސްފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿ٱعْمَلُوا۟ مَا شِئْتُمْ ۖ إِنَّهُۥ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ﴾ (ތިޔަބައިމީހުން އެދޭކަމެއްކުރާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، އެކަލާނގެއީ، ތިޔަބައިމީހުން ކުރާކަންތައް މޮޅަށް ބައްލަވާވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ.) ފަހެ، އެއީ ވަޢީދާއި އިންޒާރުގެ އުސްލޫބެވެ. ސާހިބުމީހާ އޭނާގެ އަޅުމީހާއަށް "ކަލޭ ބޭނުންކަމެއް ކަލޭ ކުރާށޭ" ބުނާ ފަދައިންނެވެ. މާނައީ ކަލޭ ކުރާ ކަންތަކުގެ އަދަބު ވަރަށް އަވަހަށް ކަލެއަށް ލިބޭނެއެވެ. ﴿قُلْ إِنَّ ٱلْخَـٰسِرِينَ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ ٱلْقِيَـٰمَةِ ۗ أَلَا ذَٰلِكَ هُوَ ٱلْخُسْرَانُ ٱلْمُبِينُ﴾ މާނައީ މިއީ ގެއްލެނިވުމުގެ ޙަޤީޤަތެވެ. އެއީ އިންސާނާއަށް އޭނާގެ ބާއްޖަވެރިކަން ގެއްލުމެވެ. އެއީ އެއަށްފަހު އެހެން ގެއްލެނިވުމެއް ނުވާ ގެއްލެނިވުމެވެ. ދެން، މިއަންނަނީ އެބައިމީހުން ނަރަކައިގެ އަލިފާނުގައި އަނދަމުން ދާއިރު، އެބައިމީހުންނަށް ލިބޭނޭ ވައްތަރުވައްތަރުގެ ޢަޛާބުގެ ވާހަކައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

لَهُم مِّن فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِّنَ ٱلنَّارِ وَمِن تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ۚ ذَٰلِكَ يُخَوِّفُ ٱللَّـهُ بِهِۦ عِبَادَهُۥ ۚ يَـٰعِبَادِ فَٱتَّقُونِ ﴿١٦﴾ ﴿ ١٦ ﴾

ތަރުޖަމާ

(ނަރަކައިގައި) އެއުރެންނަށް އެއުރެންގެ މަތީގައި އަލިފާނުގެ ފަށަލަތަކެއްވެއެވެ. އަދި އެއުރެންގެ ދަށުގައިވެސް (އަލިފާނުގެ) ފަށަލަތަކެއްވެއެވެ. اللَّه އެތަކެތިން އެކަލާނގެ އަޅުތަކުން ބިރުގަންނަވަތެވެ. އޭ ތިމަންރަސްކަލާނގެ އަޅުތަކުންނޭވެ! ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް ތަޤްވާވެރިވާށެވެ! (16)

ތަފްސީރު

އެ އަބާއްޖަވެރިންގެ މަތީގައި އަލިފާނުގެ ބޯ ފަށަލަތަކެއް ވެއެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ދަށުގައިވެސް އަލިފާނުގެ ބޯ ފަށަލަތަކެއް ވެއެވެ. ފަހެ، ހުރިހާ ފަރާތަކުން އެބައިމީހުން ވަށާލާފައި ވަނީ އަލިފާނެވެ. އެ ފަށަލަތަކަށް ظُلل (ހިޔަލަކަށް ބޭނުންކުރެވޭ ތަކެތި) އޭ ކިއުއްވާފައި ވަނީ މަލާމާތުގެ ގޮތުންނެވެ. އެހެނީ ހިޔަލަކީ އިންސާނާ އަވީގެ ހޫނުން ސަލާމަތްވުމަށް ހިޔާ ލިބިގަންނަ ތަކެއްޗެވެ. އެއީ އަލިފާން ކަމުގައި ވެއްޖެނަމަ އޭގެ ސަބަބުން ހޫނު ވާނީ ގަދައެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުންގެ ހިޔަލަކަށް ވާނީ، އޭގެ އެނދުމާ، ގަދަ ހޫނާއެކު، އަލިފާނެވެ. އެ އަލިފާން އޭގެ ހޫނުން އެބައިމީހުންގެ ހަށިތަކާއި މޭތައް އަންދާލައެވެ. އެހެންކަމުން، މުއުމިނުންނަށް އެ އަލިފާނުން ބިރު ދައްކަވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿ذَٰلِكَ يُخَوِّفُ ٱللَّـهُ بِهِۦ عِبَادَهُۥ ۚ يَـٰعِبَادِ فَٱتَّقُونِ﴾ މާނައީ ތިޔަބައިމީހުން އެކަލާނގެ ޢަޛާބަށް ބިރުވެތިވާށެވެ. އަދި އެކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންވެ އެކަލާނގެ އަމުރުފުޅުތަކާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކޮށް، އެކަލާނގެއަށް ބިރުވެތިވެ ތަޤްވާވެރިވާށެވެ.

ނޯޓް

وَٱلَّذِينَ ٱجْتَنَبُوا۟ ٱلطَّـٰغُوتَ أَن يَعْبُدُوهَا وَأَنَابُوٓا۟ إِلَى ٱللَّـهِ لَهُمُ ٱلْبُشْرَىٰ ۚ فَبَشِّرْ عِبَادِ ﴿١٧﴾ ﴿ ١٧ ﴾

ތަރުޖަމާ

ޝައިޠާނާއަށް އަޅުކަންކުރުމުން ދުރުވެގަނެ، اللَّه ގެ ޙަޟްރަތަށް ރުޖޫޢަވާމީހުންނަށް އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރު ހުށްޓެވެ. ފަހެ، ކަލޭގެފާނު، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އަޅުތަކުންނަށް އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރު ދެއްވާށެވެ! (17)

ތަފްސީރު

الطاغوت އަކީ މާތް ﷲ ފިޔަވައި އަޅުކަންކުރެވޭ ކޮންމެ އެއްޗެކެވެ. الطغيان އަކީ ނުބައިކަމާއި، އަނިޔާވެރިކަމުގައި ހައްދުފަހަނައަޅައި ދިއުމެވެ. މިއީ މުބާލަޣާގެ ލަފްޒެކެވެ. جبروت އަދި عظموت ފަދައިންނެވެ. މާނައީ ބުދުތަކަށް އަޅުކަންކުރުމާ ދުރުހެލިވެ، މާތް ﷲ އަށް ކިޔަމަންތެރިވެ، އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރުމަށް އެނބުރި އައި މީހުން ދަންނާށެވެ. އެބައިމީހުންނަށް، ނިޢުމަތުގެ ސުވަރުގޭގައި މަތިވެރިވެގެންވާ ކާމިޔާބު ލިބޭނޭ ކަމުގެ އުފާވެރި ޚަބަރު ހުށްޓެވެ. ފަހެ، މުޙައްމަދު ﷺ އެވެ. މާތް ﷲ އެބައިމީހުންނަށް އެކަލާނގެ ފަޟްލުވަންތަކަމާއި، ދީލަތިވަންތަކަމުގެ ތެރެއިން ދެއްވާނޭ ތަފާތު ނިޢުމަތްތަކުގެ އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރު ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ދެއްވާށެވެ. އެއީ، ލޮލަކަށް ފެނިފައި ނުވާ، ކަންފަތަކަށް އަޑުއިވިފައި ނުވާ، އިންސާނެއްގެ ހިތަށްވެސް ގެނެވިފައިނުވާ ނިޢުމަތްތަކެކެވެ. ދެން، އެ އަޅުތަކުން އެއީ ކޮންބައެއްކަން ބަޔާންކުރައްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ ٱلْعَذَابِ أَفَأَنتَ تُنقِذُ مَن فِى ٱلنَّارِ ﴿١٩﴾ ﴿ ١٩ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، ޢަޛާބުގެ ކަލިމަފުޅު ޙައްޤުވެއްޖެމީހަކު (އެ ޢަޛާބުން ކަލޭގެފާނަށް ސަލާމަތް ކުރެއްވޭނެތޯއެވެ؟) ފަހެ، ނަރަކައިގައިވާ މީހަކު ކަލޭގެފާނަށް ސަލާމަތް ކުރެއްވޭނެތޯއެވެ؟ (19)

ތަފްސީރު

އެމީހެއްގެ މައްޗަށް އަބާއްޖަވެރިކަން ޙައްޤުވެ، އޭނާ ކާފިރުވެ، ފާފައަށް އަރައިގަތުމުގެ ސަބަބުން އޭނާގެ މައްޗަށް ނަރަކަ ވާޖިބުވެއްޖެ މީހާ ދަންނާށެވެ. ފަހެ، އޭނާއަށް ތެދުމަގު ދައްކަވައި، ބާއްޖަވެރިކަން ހޯއްދަވައި ދެއްވުމަކީ ކަލޭގެފާނަށް ކުރެއްވޭނޭ ކަމެއް ހެއްޔެވެ؟ އެއީ ކަލޭގެފާނަށް ކުޅަދާނަވެގެންވާ ކަމެއް ނޫނެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ވިދާޅުވިއެވެ. "ރަސޫލުﷲ ﷺ އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމަށް ތެދުމަގު ލިބުމަށް ދަހިވެތިވެވަޑައިގަންނަވާ ކަމުގައި ވިއެވެ. އެހެންކަމުން، މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް އެންގެވީ، މާތް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި ކުރިން އެމީހަކަށް ބާއްޖަވެރިކަން ލިއުއްވާފައިވާ މީހަކު ނޫނީ އީމާން ނުވާނެކަމުގައެވެ." މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿وَمَآ أَكْثَرُ ٱلنَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ﴾ (އަދި ކަލޭގެފާނު ކިތަންމެވަރަކަށް ޝައުޤުވެރިވެވަޑައިގަތަސް، މީސްތަކުންކުރެ ގިނަމީހުން އީމާންވާ ބަޔަކު ކަމުގައެއް ނުވެތެވެ.) ދެން މާތް ﷲ ބަޔާންކުރައްވަނީ އެކަލާނގެއަށް ތަޤުވާވެރިވާ މުއުމިނުންނަށް ހުރި ޖަޒާއެވެ.

ނޯޓް

لَـٰكِنِ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَوْا۟ رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِّن فَوْقِهَا غُرَفٌ مَّبْنِيَّةٌ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَـٰرُ ۖ وَعْدَ ٱللَّـهِ ۖ لَا يُخْلِفُ ٱللَّـهُ ٱلْمِيعَادَ ﴿٢٠﴾ ﴿ ٢٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެހެނެއްކަމަކު، އެއުރެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ތަޤްވާވެރިވިމީހުންނަށް (ސުވަރުގޭގައި) ކޮޓަރިތަކެއްވެއެވެ. އޭގެމަތީގައިވެސް ބިނާކުރައްވާފައިވާ ކޮޓަރިތައްވެއެވެ. އެތާނގެދަށުން ފެންކޯރުތައް ހިނގަހިނގައި ހުންނާނެތެވެ. އެކަމަށް اللَّه ވަނީ ވަޢުދުކުރައްވައިފައެވެ. اللَّه ވަޢުދާ ޚިލާފުވެވޮޑިއެއް ނުގަންނަވަތެވެ. (20)

ތަފްސީރު

އެހެނެއްކަމަކު މާތް ﷲ ގެ ޝަރީޢަތާއި އެކަލާނގެ ދީނުގައި ހިފަހައްޓާ ހެޔޮލަފާ މުއުމިނުން ދަންނާށެވެ. އެބައިމީހުންނަށް ސުވަރުގޭގައި މަތިވެރި ދަރަޖައާއި، އެއް ގަނޑުވަރު އަނެއް ގަނޑުވަރުގެ މަތީގައި ޔާޤޫތާއި ޒަބަރްޖުދުން، އަދި ބައެއް ތަންތަން ރަނާއި ރިހިން، ބިނާކުރެވިފައިވާ އުސް ގަނޑުވަރުތައް ވެއެވެ. ސުވަރުގޭގެ ކޯރުތައް ދެމެނީ އެގަނޑުވަރުތަކުގެ ދަށުންނެވެ. ޢިއްޒަތްތެރިކަމާއި، މަތިވެރިވަންތަކަމުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ވަނީ އެކަމަށް އެބައިމީހުންނަށް ވަޢުދުކުރައްވާފައެވެ. އެއީ ޙަޤީޤަތަކަށް ވާނޭ ވަޢުދެކެވެ. އެހެނީ، މާތް ﷲ އެކަލާނގެ ވަޢުދާ ޚިލާފުވެވޮޑިނުގަންނަވައެވެ.

ނޯޓް

أَلَمْ تَرَ أَنَّ ٱللَّـهَ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءً فَسَلَكَهُۥ يَنَـٰبِيعَ فِى ٱلْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِۦ زَرْعًا مُّخْتَلِفًا أَلْوَٰنُهُۥ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَىٰهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُۥ حُطَـٰمًا ۚ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَذِكْرَىٰ لِأُو۟لِى ٱلْأَلْبَـٰبِ ﴿٢١﴾ ﴿ ٢١ ﴾

ތަރުޖަމާ

ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އުޑުން ފެން ވެއްސަވައި، ދެން ބިމުގެ ތެރޭގައިވާ ފެންފެންގަނޑަށް އެ ފެން ފޮނުއްވައި، ދެން އެ ފެނުން ކުލަތައް ތަފާތުވެގެންވާ ގޮވާމުގެ ބާވަތްތައް ނެރުއްވާތީ ތިބާ ނުދެކެމުހެއްޔެވެ؟ ދެން އެތަކެތި ހިކި، ރީނދޫކުލައިގައިވާތީ ތިބާއަށް ފެންނާނެތެވެ. ދެން އެކަލާނގެ އެތަކެތި ކުނޑިކުނޑި އެތިއެތިކޮޅުތަކެއް ކަމުގައި ލައްވަތެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެކަންތަކުގައި ބުއްދީގެ އަހުލުވެރިންނަށް ހަނދާންކޮށްދިނުން ވާކަންކަށަވަރެވެ. (21)

ތަފްސީރު

އޭ ބުއްދީގެ ވެރި އިންސާނާއެވެ! އުޑުން ވާރޭ ވެއްސެވުމުގައި މާތް ﷲ ގެ މަތިވެރި ކުޅަދުންވަންތަކަން ތިބާއަށް ނުފެންނަނީ ހެއްޔެވެ؟ އެ ވެއްސަވަނީ ތިކި ތިއްކަށެވެ. އެއްފަހަރާ އޮއްސާލެވޭ ގޮތަކަށް ނޫނެވެ. އޭގެ ސަބަބުން ގަސްތަކާ މޭވާ ހަލާކުވިޔަ ނުދިނުމަށެވެ. ދެން ބިމުގެ ފަށަލަތަކަށް އެ ފެން ވައްދަވައި، 'ތާނގީތަކުގައި' ރައްކާކުރައްވައި، އެ ފެނުން އާރުތައް ނުކުމެ ކޯރު ދެމެން ފަށައެވެ. އެފެން ދުރު ހިސާބުތަކުގައިވާ އަޑިތަންތަނަށް އެޅި ނުނެގޭގޮތް ވުމުން ރައްކާތެރިކުރައްވަނީ މާތް ﷲގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުންނެވެ. އެކަލާނގެ އިރާދަކުރެއްވިނަމަ އެފެން އެކުގައި ބިމަށް ހިނދިގެންދާ ގޮތް ހެއްދެވީހެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿فَأَسْكَنَّـٰهُ فِى ٱلْأَرْضِ ۖ وَإِنَّا عَلَىٰ ذَهَابٍۭ بِهِۦ لَقَـٰدِرُونَ﴾ (ފަހެ، އެ ފެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ބިމުގައި ހަރުލެއްވީމެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، އެ ފެން (ތިޔަބައިމީހުންނަށް އަތުނުވާ ހިސާބަށް) ގެންދެވުމަށް، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަވެވޮޑިގެންވަމެވެ.) ދެން މާތް ﷲ ބަޔާން މިކުރައްވަނީ އެފެނުން ދަނޑުގޮވާމާއި، މޭވާ ނެރުއްވުމުގައި އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِۦ زَرْعًا مُّخْتَلِفًا أَلْوَٰنُهُۥ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَىٰهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُۥ حُطَـٰمًا﴾ ދެން އެކަލާނގެ އެފެނުން ތަފާތު ވައްތަރުތަކާއި ކުލަތަކުގެ މޭވާތައް ނެރުއްވައެވެ. އެގޭ ތެރޭގައި ރަތާއި، ރީނދުލާއި، ހުދު ފަދަ ތަފާތު ކުލަކުލައިގެ މޭވާގެ އިތުރުން ގޮދަނާއި، މުގާއި، ޒުވާރި ފަދަ ތަފާތު ވައްތަރުގެ ދަނޑުގޮވާން ވެއެވެ. އެއް ބިމެކެވެ. އެއް ވެއްޔެކެވެ. ދެނީ އެއް ފެނެކެވެ. ﴿يُسْقَىٰ بِمَآءٍ وَٰحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَىٰ بَعْضٍ فِى ٱلْأُكُلِ﴾ (އެ ހުރިހާ ތަކެއްޗަށް ދެވެނީ، އެއް ފެނެކެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އޭގެ އެއްބާވަތް އަނެއް ބާވަތަށްވުރެ ކެއުމަށް މޮޅުކުރައްވަމެވެ.) ދެން ދަނޑު ބިން ހިކިގެން ދިއުމުން އޭގެ ފެހިކަމަށް ފަހު ރީނދޫ ވެފައިވާ ތަން ތިބާއަށް ފެންނާނެއެވެ. ދެން އެއަށްފަހު ކުނޑިކުނިޑިވެފައިވާ އެތިކޮޅުތަކަކަށް ބަދަލުވެފައިވާ ތަން ތިބާއަށް ފެންނާނެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެކަމުގައި ވިސްނުމުގެ އަލިކަން ލިބިފައިވާ ސިކުނޑިތަކަށް ނަސޭހަތާއި ޢިބްރަތް ވެއެވެ. އާޔަތުގައި އެވަނީ ދަނޑުގޮވާމުގެ ޙަޔާތުން އިންސާނާގެ ޙަޔާތަށް މިސާލުޖައްސަވާފައެވެ. އިބްނުކަޘީރް ވިދާޅުވިއެވެ. އެފަދައިން ދުނިޔެވެސް އާރޯކޮށް، ބަލާލަން ރީތި ފެހި ތަނެއްގައި އޮތުމަށް ފަހު، ސިފަ ހުތުރުވެފައިވާ މުސްކުޅިއަކަށް ވެއެވެ. ޒުވާނާވެސް ގައި ބާރު ދޫވެފައިވާ ބަލިކަށި މުސްކުޅިއަކަށް ވެދެއެވެ. ދެން، މިހުރިހާ ކަމަކަށް ފަހު އޮތީ ދަނޑު ބިން މަރުވެގެންދާހެން މަރުވުމެވެ. (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ސޫރަތުއް ޒުމަރް، އާޔަތް: 21) ފަހެ، ބާއްޖަވެރިއަކީ އޭނާ މަރުވުމަށް ފަހު ރަނގަޅު ގޮތް އޭނާއަށް ލިބޭ މީހާއެވެ.

ނޯޓް

أَفَمَن شَرَحَ ٱللَّـهُ صَدْرَهُۥ لِلْإِسْلَـٰمِ فَهُوَ عَلَىٰ نُورٍ مِّن رَّبِّهِۦ ۚ فَوَيْلٌ لِّلْقَـٰسِيَةِ قُلُوبُهُم مِّن ذِكْرِ ٱللَّـهِ ۚ أُو۟لَـٰٓئِكَ فِى ضَلَـٰلٍ مُّبِينٍ ﴿٢٢﴾ ﴿ ٢٢ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، އިސްލާމްދީނަށް އެމީހެއްގެ ހިތް ތަނަވަސްކޮށްދެއްވައި އޭނާގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ނޫރެއް ލިބިފައިވާމީހަކު (އެނޫންމީހަކާ އެއްފަދަ ހެއްޔެވެ؟) ފަހެ، اللَّه ހަނދާންކުރުން ފިޔަވައި، އެއުރެންގެ ހިތްތައް ހަރުކަށިވެފައިވާ މީހުންނަށް ހަލާކުހުށްޓެވެ. އެއުރެންވަނީ، ފާޅުވެގެންވާ މަގުފުރެދުމެއްގައެވެ. (22)

ތަފްސީރު

މާތް ﷲ އެމީހެއްގެ ބުއްދި ނޫރުން އަލިކުރައްވައި، ހިތް އިސްލާމްދީނަށް ހުޅުއްވައިލެއްވުމުން އެ ނޫރުން އަލިކަން ލިބިގަނެ ތެދުމަގު ލިބިގަތް މީހާ؟ އާޔަތުގައި މިވަނީ އެއްބައި އުނިކުރައްވާފައެވެ. އެބައި ފުރިހަމަ ވާނީ މިހެންނެވެ. ހިތް ކަނުވެފައިވާ، ބުއްދީގެ އަލިކަން ގެއްލިފައިވާ މީހާ ފަދައިން ވާނޭ ހެއްޔެވެ؟ މި ގޮތަށް މާނަ ފުރިހަމަ ވާނޭކަމަށް ދަލީލުކުރަނީ ދެން އަންނަ ވަޙީބަސްފުޅެވެ. އެއީ ﴿فَوَيْلٌ لِّلْقَـٰسِيَةِ قُلُوبُهُم مِّن ذِكْرِ ٱللَّـهِ﴾ ޤުރްއާނުގެ އާޔަތްތައް އަޑުއިވޭ ހިނދު އެބައިމީހުންގެ ހިތްތައް މަޑުނުވާ އަދި ޚުޝޫޢަތްތެރި ނުވާ، ހިތް ހަރު މީހުންނަށް ހަލާކު ހުށްޓެވެ. އެބައިމީހުން ވަނީ ޙައްޤާއި ދުރުވެ، ފާޅުވެގެންވާ މަގުފުރެދުމެއްގައެވެ. ނަފުސު ނުބައިވެއްޖެނަމަ، ޤުރްއާނުން އެ ނަފުސަށް ހަރުކަށިކަމާއި، އަބާއްޖަވެރިކަމާއި، ގެއްލެނިވުން ނޫންކަމެއް އިތުރުނުވާނެއެވެ.

ނޯޓް

ٱللَّـهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ ٱلْحَدِيثِ كِتَـٰبًا مُّتَشَـٰبِهًا مَّثَانِىَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ ٱلَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَىٰ ذِكْرِ ٱللَّـهِ ۚ ذَٰلِكَ هُدَى ٱللَّـهِ يَهْدِى بِهِۦ مَن يَشَآءُ ۚ وَمَن يُضْلِلِ ٱللَّـهُ فَمَا لَهُۥ مِنْ هَادٍ ﴿٢٣﴾ ﴿ ٢٣ ﴾

ތަރުޖަމާ

اللَّه، އެންމެ ރިވެތިބަސްތައް ފޮތެއްގެ ސިފައިގައި ބާވައިލެއްވިއެވެ. (ފުރިހަމަކަމުގައި) އެއްފަދަވެގެންވާ، ތަކުރާރުކޮށް ކިޔެވޭ ފޮތަކަށްވާ ޙާލުގައެވެ. އެ ފޮތް ކިޔެވޭހިނދު، އެއުރެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ބިރުވެތިވާމީހުންގެ ގައިގެހަންތައް ތުރުތުރު އަޅައިގެންދެއެވެ. ދެން އެއުރެންގެ ގައިގެހަންތަކާއި، ހިތްތައް اللَّه ހަނދުމަކުރުމަށް މަޑުމޮޅިވެދެތެވެ. އެއީ اللَّه ގެ ތެދުމަގެވެ. އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާމީހަކަށް، އެއިން މަގުދައްކަވަތެވެ. އަދި اللَّه މަގުފުރައްދަވާ މީހަކަށް، ފަހެ ތެދުމަގު ދައްކާނޭ ހަމައެކަކުވެސް ނުވެއެވެ. (23)

ތަފްސީރު

ކީރިތި ޤުރްއާން ބާވައިލެއްވީ މާތް ﷲ އެވެ. ﴿كِتَـٰبًا مُّتَشَـٰبِهًا﴾ ފަޞާހަތްތެރިކަމާއި، ބަޔާންކުރުމާއި، އެތުރުމާއި، އެކެލެވުމުގެ ރީތިކަމުގައި އޭގެ އެއްބައި އަނެއްބަޔާ ވައްތަރު ފޮތެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ﴿مَّثَانِىَ﴾ އޭގައި ނަސޭހަތްތަކާއި، ޙުކުމްތަކާއި، ޙަލާލާއި، ޙަރާމާއި، ޚަބަރުތައް ފޫހިކަމެއް ނެތި ތަކުރާރުކުރެވޭ ފޮތެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ޙަދީޘުގައި އެފޮތް ސިފަކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ”އެއީ ޙައްޤާއި ބާޠިލު ވަކިކުރާ ފޮތެވެ. ކުޅިވަރެއް ނޫނެވެ. އެފޮތުން ކިތަންމެ ވަރަކަށް ޙާޞިލުކުރިއަސް ޢިލްމުވެރިންގެ ’ބަނޑު ނުފުރެއެވެ.‘ އަދި ކިތަންމެ ގިނައިން ކިޔެވިޔަސް އޭގެ ފުރިހަމަކަމަށާއި، ރީތިކަމަށް ބަދަލެއް ނާދެއެވެ.“ (ޖާމިޢުއްތިރްމިޛީ، ޙަދީޘު: 2906) ޤުރްއާނުގެ އާޔަތްތައް އަޑުއިވުމުން، ޢާލަމްތަކުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ކަލާމްފުޅަށް ބިރުން މުއުމިނުންގެ ހިތްތަކާއި ހަށިތައް ތުރުތުރުއަޅައެވެ. އެބައިމީހުން ތުރުތުރުއަޅަނީ ޢަޛާބުގެ އާޔަތްތައް ކިޔަވާ ހިނދުގައެވެ. ދެން ރަޙްމަތުގެ އާޔަތްތައް ކިޔަވާ ހިނދު އެބައިމީހުންގެ ހިތްތައް މާތް ﷲ ގެ ކަލާމްފުޅަށް ހިތްހަމަޖެހި މަޑުމައިތިރި ވެއެވެ. އިބްނުކަޘީރް ވިދާޅު ވިއެވެ. "މިއީ ޖައްބާރުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ކަލާމްފުޅު އަޑުއިވޭ ހިނދު ހެޔޮލަފާ މުއުމިނުންގެ ޙާލެވެ. އެބައިމީހުން އިންޒާރާއި ވަޢީދުގެ އާޔަތްތައް ކިޔަވާނަމަ ބިރުން އެބައިމީހުންގެ ގައިގެ ހަންތައް ތުރުތުރު އަޅައެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ރަޙްމަތުގެ އާޔަތްތައް ކިޔަވާނަމަ، އެކަލާނގެ ރަޙްމަތްވަންތަކަމާއި، އޯގާވަންތަކަމުން އެބައިމީހުންނަށް އުއްމީދުކުރެވޭ ކަންކަމުގެ ސަބަބުން އެބައިމީހުންގެ ހަންތަކާއި ހިތްތައް މަޑުވެއެވެ.“ (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ސޫރަތުއް ޒުމަރް، އާޔަތް: 23) ﴿ذَٰلِكَ هُدَى ٱللَّـهِ يَهْدِى بِهِۦ مَن يَشَآءُ ۚ وَمَن يُضْلِلِ ٱللَّـهُ فَمَا لَهُۥ مِنْ هَادٍ﴾ އެއީ މާތް ﷲ އަށް ތަޤްވާވެރިވާ އަޅުންނަށް އެކަލާނގެ ދެއްވާ ހިދާޔަތެވެ. އަދި އެއީ އެބައިމީހުންގެ އީމާންކަމުގެ ތެދުވެރިކަމުގެ އަލާމާތެކެވެ. މާތް ﷲ އެމީހަކު ނިކަމެތިކުރައްވައި، އެމީހެއްގެ ހިތަކީ ހަރު އަނދިރި ހިތެއް ކަމުގައި ލައްވައިފި މީހަކަށް މަގު ދައްކާނެ މީހަކު ނުވެއެވެ. އަދި މާތް ﷲ ފިޔަވައި އޭނާއަށް ހިދާޔަތު ދޭނޭ ފަރާތެއް ނުވެއެވެ.

ނޯޓް

أَفَمَن يَتَّقِى بِوَجْهِهِۦ سُوٓءَ ٱلْعَذَابِ يَوْمَ ٱلْقِيَـٰمَةِ ۚ وَقِيلَ لِلظَّـٰلِمِينَ ذُوقُوا۟ مَا كُنتُمْ تَكْسِبُونَ ﴿٢٤﴾ ﴿ ٢٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، ޤިޔާމަތް ދުވަހުން، ގަދަފަދަ ޢަޛާބަށް އެމީހެއްގެ މޫނު ކުރިމަތިކުރާމީހަކު (އެދުވަހުން އަމާންކަމާއެކު އަންނަމީހަކާ އެއްފަދަވާނޭ ހެއްޔެވެ؟) އަދި އެދުވަހުން އަނިޔާވެރިންނަށް އަންގަވާނެތެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ހޯދައިއުޅުނު ޢަމަލުތަކުގެ ރަހަ، ތިޔަބައިމީހުން ލިބިގަންނާށެވެ! (24)

ތަފްސީރު

ފަހެ ނަރަކައަށް މޫނު ވަތަށް ވެއްޓުމުގެ ސަބަބުން އެމީހެއްގެ މޫނު މެނުވީ އެ ޢަޛާބުން ސަލާމަތްވާން ބޭނުންކުރުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ލިބިގެންނުވާ މީހާ ސުވަރުގޭގައި ނިޢުމަތް ލިބިގެން ތިބި މީހުންނާ އެއްފަދަ ވާނޭ ހެއްޔެވެ؟ އަދި ފާފަވެރި ކާފަރުންނަށް ވަޙީކުރައްވާނެއެވެ. ދުނިޔޭގައި ތިޔަބައިމީހުން ކުރި ފާފަތަކާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ އުރެދުންތަކުގެ ޢުޤޫބާތުގެ ރަހަ ތިޔަބައިމީހުން ލިބިގަންނާށެވެ. މި ބިރުވެރި ސިފަކުރެއްވުން ﴿يَتَّقِى بِوَجْهِهِۦ سُوٓءَ ٱلْعَذَابِ﴾ ގެންނަވާފައިވާ ސަބަބަކީ ކާފަރުމީހާ ނަރަކައަށް އެއްލައިލެވޭނީ އޭނާގެ ދެއަތް ކަނދުރާއަށް ކަސްތޮޅު އެޅިފައިވާ ޙާލުގައެވެ. އެއީ ޢަޛާބުގެ ތެރެއިން އެންމެ ނުބައިކަން ބޮޑު ޢަޛާބެވެ. ފަހެ، އޭނާގެ މޫނު ނަރަކައިގެ ޢަޛާބުގައި ޖެހިގެން ނޫން ގޮތަކަށް އެ ޢަޛާބު ދުރުކުރަންވެސް އޭނާއަށް މަސައްކަތް ކުރެވޭނޭ އެއްވެސް ގޮތެއް ނެތީއެވެ. އެހެނީ، އޭނާ ނަރަކައަށް ވެއްޓިގެން ދަނީ އަތާއި ފައި ބަނދެވިގެންވާ ޙާލުގައެވެ.

ނޯޓް

ضَرَبَ ٱللَّـهُ مَثَلًا رَّجُلًا فِيهِ شُرَكَآءُ مُتَشَـٰكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَمًا لِّرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا ۚ ٱلْحَمْدُ لِلَّـهِ ۚ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ﴿٢٩﴾ ﴿ ٢٩ ﴾

ތަރުޖަމާ

ﷲ (ތިޔަބައިމީހުންނަށް) މިސާލެއް ޖެއްސެވިއެވެ. އެއުރެންގެ މެދުގައި ދެބަސްވުމާއި، ޚިލާފު އުފެދިފައިވާ، އެތައްއެތައް ސާހިބުންނެއްގެ ޚިދުމަތުގައިވާ (އަޅު) ފިރިހެނަކާއި ހަމަ އެންމެ ސާހިބެއްގެ ޚިދުމަތުގައިވާ (އަޅު) ފިރިހެނެކެވެ. (އެބަހީ: މުއުމިނަކާއި މުޝްރިކެއްގެ މިސާލެވެ.) މިސާލުގެގޮތުން އެ ދެމީހުން ހަމަހަމަވާނޭ ހެއްޔެވެ؟ ޙަމްދު ހުރީ اللَّه އަށެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! އެއުރެންކުރެ ގިނަމީހުންނަކަށް ނޭނގެއެވެ. (29)

ތަފްސީރު

މިއީ މާތް ﷲ އެއްކައުވަންތަކުރާ މުއުމިން މީހާއަށާއި، ބުދުތަކަށް އަޅުކަންކުރާ މުޝްރިކު މީހާއަށް މާތް ﷲ ޖައްސަވާފައިވާ މިސާލެކެވެ. މިސާލުގެ ތަފްޞީލަކީ: ބައެއްގެ މިލްކުވެރިކަމުގައިވާ އަޅެކެވެ. އޭނާގެ މިލްކުވެރިންނަކީ އެބައިމީހުންގެ އަޚްލާޤުގައި ނުބައިކަމާއި ގޮތް ދޫނުކުރުން ހުރި، އެބައިމީހުންގެ މެދުގައި ދެބަސްވުމާއި އަރައިރުން ބޮޑު ބައެކެވެ. އެކަކު އޭނާއަށް ކަމަކަށް އަމުރުކުރާއިރު، އަނެކަކު އެއާ ދިމާ އިދިކޮޅު ކަމަކަށް އަމުރުކުރެއެވެ. އޭނާ ހުންނަނީ ހިތް އެކި ފަރާތަށް އެނބުރި އެނބުރި، ހަދާނެ ގޮތެއް ނޭނގިފައެވެ. އޭނާ ރުއްސަންވީ ކާކު ކަމެއް އޭނާއަށް ނޭނގެއެވެ. މިއީ ބުދުތަކަށް އަޅުކަންކުރާ މުޝްރިކު މީހާގެ މިސާލެވެ. އޭނާ ގިނަ ކަލާނގެތަކަކަށް އަޅުކަން ކުރެއެވެ. ދެން އެހެން މީހެކެވެ. އަޚްލާޤު ރަނގަޅު އެންމެ މީހަކު މެނުވީ އޭނާގެ މިލްކުވެރިއަކަށް ނެތެވެ. އޭނާގެ ސާހިބު މީހާއަށް އޭނާ އިޚްލާޞްތެރިކަމާއެކު ޚިދްމަތްކޮށްދީ، އެޚިދްމަތުގައި ބުރަކޮށް މަސައްކަތްކުރެއެވެ. އަދި އޭނާގެ ސާހިބުމީހާގެ ކިބައިން އޭނާއަށް ހެވާއި އިޙްސާންތެރިކަން މެނުވީ ނުލިބެއެވެ. މިއީ އެއްކައުވަންތަ އިލާހަށް އަޅުކަންކުރާ މުއުމިން މީހާގެ މިސާލެވެ. މި ދެމީހުން ހަމަހަމަ ވާނޭހެއްޔެވެ؟ އެ ދެ އަޅުން ހަމަހަމަނުވާ ފަދައިން މާތް ﷲ އެއްކައުވަންތަކުރާ މުއުމިން މީހާއާއި، އެތައް ކަލާނގެއަކަށް އަޅުކަންކުރާ، ބުދަށް އަޅުކަންކުރާ މުޝްރިކު މީހާ ހަމަހަމަނުވާނެއެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ވިދާޅުވިއެވެ. "މިއީ މާތް ﷲ މުޝްރިކު މީހާއަށާއި، އިޚްލާޞްތެރި މުއުމިން މީހާއަށް ޖައްސަވާފައިވާ މިސާލެކެވެ." (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ސޫރަތުއް ޒުމަރް، އާޔަތް: 29) އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ސާފުކަމާއެކު ޙުއްޖަތް ޤާއިމުކުރެވުނު ކަމަށްޓަކައި މާތް ﷲ އަށް ޙަމްދު ހުށްޓެވެ. އަދިކިއެއްތަ، އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ގިނަ މީހުންނަށް ޙައްޤު ނޭނގެއެވެ. އެބައިމީހުން މާތް ﷲ އަށް ޝިރުކުކުރަނީ އެހެންވެގެންނެވެ. ﴿مُتَشَـٰكِسُونَ﴾ އަކީ متشاكس ގެ ޖަމްޢެވެ. އެއީ ނުލަފާ، އޭނާގެ އަޚްލާޤާއި ޠަބީޢަތް ނުބައި މީހާއެވެ.

ނޯޓް

وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّـهُ ۚ قُلْ أَفَرَءَيْتُم مَّا تَدْعُونَ مِن دُونِ ٱللَّـهِ إِنْ أَرَادَنِىَ ٱللَّـهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَـٰشِفَـٰتُ ضُرِّهِۦٓ أَوْ أَرَادَنِى بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَـٰتُ رَحْمَتِهِۦ ۚ قُلْ حَسْبِىَ ٱللَّـهُ ۖ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ ٱلْمُتَوَكِّلُونَ ﴿٣٨﴾ ﴿ ٣٨ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ހަމަކަށަވަރުން އުޑުތަކާއި، ބިންހެއްދެވީ ކާކުހޭ ކަލޭގެފާނު އެއުރެންނާ ސުވާލުކުރައްވައިފިނަމަ، އެއުރެން ބުނާނެކަން ކަށަވަރެވެ. اللَّه އެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުން (ތިމަންކަލޭގެފާނަށް) ޚަބަރުދީބަލާށެވެ! اللَّه، ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ގެއްލުމަކަށް އިރާދަކުރައްވައިފިނަމަ، اللَّه ފިޔަވައި ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރާ ތަކެއްޗަށް އެ ގެއްލުން ދުރުކޮށްދެވިދާނެހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ އެކަލާނގެ، ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ރަޙްމަތަކަށް އިރާދަކުރައްވައިފިނަމަ، އެކަލާނގެ ރަޙްމަތް (އަޔަނުދީ) އެތަކެއްޗަށް ހިފެހެއްޓިދާނެ ހެއްޔެވެ؟ ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ތިމަންކަލޭގެފާނަށް اللَّه ފުދެއެވެ. ވަކީލުކުރާމީހުން ވަކީލުކުރާހުށީ އެކަލާނގެއަށެވެ! (38)

ތަފްސީރު

އުޑުތަކާއި، ބިން ހެއްދެވީ ކާކުހޭ ކަލޭގެފާނު މުޝްރިކުންނާ ސުވާލުކުރައްވައިފިނަމަ، އެބައިމީހުން ބުނާނެއެވެ. އެތަންތަން ހެއްދެވީ މާތް ﷲ އެވެ. މިއީ އެބައިމީހުންގެ ކަލާނގެތައް އެއްވެސް އެއްޗެއް ހެދުމަށް ނުކުޅެދިފައިވާ ކަމަށް އެބައިމީހުންވާ އިޢުތިރާފެކެވެ. މާތް ﷲ ފިޔަވައި އަޅުކަންކުރާ ކަލާނގެތައްކަމަށް ތިޔަބައިމީހުން ދަޢުވާކުރާ ތަކެއްޗާ ބެހޭގޮތުން ޚަބަރުދީބަލާށެވެ. އެކަލާނގެ ތިމަންކަލޭގެފާނަށް މުޞީބާތެއް، ހިތާމައެއް، ފަޤީރުކަމެއް، ނުވަތަ ބައްޔެއް ޖައްސަވަން އިރާދަކުރައްވައިފިނަމަ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ކަލާނގެތަކަށް ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ކިބައިން މުޞީބާތާއި، ދަތިކަން ދުރުކުރެވޭނޭ ހެއްޔެވެ؟ އަދި އެކަލާނގެ ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ނިޢުމަތެއް، މުއްސަނދިކަމެއް އަދި ޞިއްޙަތާއި ޢާފިޔަތު ދެއްވަން އިރާދަކުރައްވައިފިނަމަ، އެތަކެއްޗަށް އެ ރަޙްމަތަށް ހުރަސް އެޅުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ލިބިގެންވޭ ހެއްޔެވެ؟ ޖަވާބު އެނގެއެވެ. އެބައިމީހުން ބުނާނެއެވެ. އެތަކެއްޗަށް އެކަމުގެ ކުޅަދާނަކަން ލިބިގެން ނުވެއެވެ. ވީއިރު، އެތަކެއްޗަކީ ބަލިކަށި، ދެރަ، ނިކަމެތި ތަކެއްޗަށް ވާއިރުވެސް، ތިޔަބައިމީހުން މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެތަކެއްޗަށް އަޅުކަން ކުރަނީ ކީއްވެހެއްޔެވެ؟ ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވާށެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ފުދެއެވެ. އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތަކަށް ތިމަންކަލޭގެފާނު އެނބުރިވަޑައިނުގަންނަވަމެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު އިތުބާރުކުރައްވަނީ މާތް ﷲ އަށެވެ. އެހެންކަމުން، ތިމަންކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންދެކެ އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ބުދުތައް ދެކެ ބިރުފުޅު ނުގަންނަމެވެ.

ނޯޓް

قُلْ يَـٰقَوْمِ ٱعْمَلُوا۟ عَلَىٰ مَكَانَتِكُمْ إِنِّى عَـٰمِلٌ ۖ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ ﴿٣٩﴾ ﴿ ٣٩ ﴾

ތަރުޖަމާ

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އޭ އަހުރެންގެ ޤައުމުގެމީހުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން ތިބިގޮތުގައި ތިޔަބައިމީހުން ޢަމަލުކޮށްބަލާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންކަލޭގެފާނުވެސް (ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ގޮތުގައި) ޢަމަލުކުރައްވާހުށީމެވެ. ނިކަމެތިކޮށްލަނިވި ޢަޛާބު އަންނަހުށީ ކާކަށްކަމާއި، ދެމިހުންނަނިވި ޢަޛާބު ލިބޭހުށީ ކާކަށްކަންފަހެ، ނިކަންހުރެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެނގޭނެތެވެ. (39-40)

ތަފްސީރު

ކަލޭގެފާނާމެދު ނުބައިކޮށް ކަންކޮށް، ބަދަލުހިފާނެކަމުގެ އިންޒާރު ކަލޭގެފާނަށް ދޭ މުޝްރިކުންނަށް ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ގޮތް ކަމުގައިވާ މަކަރާއި، ހީލަތާއި، ކެހިވެރި ގޮތުގައި ތިޔަބައިމީހުން ޢަމަލުކުރާށެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ގޮތް ކަމުގައިވާ މާތް ﷲ ގެ މަގަށް ދަޢުވަތުދިނުމާއި، އެކަލާނގެ ރިސާލަތާއި، ދީން ފެތުރުމުގައި ތިމަންކަލޭގެފާނު ކުރިއަށް ވަޑައިގަންނަވާނަމެވެ. އަހަރެމެންގެ ތެރެއިން މަގުފުރެދިފައިވާ، މާތް ﷲ އެމީހަކު ނިކަމެތިކުރައްވައި، އެކަލާނގެ ދާއިމީ އަޛާބު އެމީހަކަށް ލިބޭނޭ އަބާއްޖަވެރިއަކީ ކާކުކަން ނިކަންހުރެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެނގޭނެއެވެ. الإخزاء އަކީ ދެރަކޮށް ނިކަމެތިކޮށްލުމެވެ.

ނޯޓް

مَن يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُّقِيمٌ ﴿٤٠﴾ ﴿ ٤٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

ތަފްސީރު

ނޯޓް

إِنَّآ أَنزَلْنَا عَلَيْكَ ٱلْكِتَـٰبَ لِلنَّاسِ بِٱلْحَقِّ ۖ فَمَنِ ٱهْتَدَىٰ فَلِنَفْسِهِۦ ۖ وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا ۖ وَمَآ أَنتَ عَلَيْهِم بِوَكِيلٍ ﴿٤١﴾ ﴿ ٤١ ﴾

ތަރުޖަމާ

ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ މީސްތަކުންނަށްޓަކައި ޙައްޤު ތެދާއިގެން ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ފޮތް ބާވައިލެއްވީމެވެ. ފަހެ، ތެދުމަގު ލިބިގެންފިމީހަކު، އެ ތެދުމަގު ލިބިގަންނަނީ އެމީހެއްގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށެވެ. އަދި މަގުފުރެދިއްޖެމީހަކު އެ މަގުފުރެދިގަންނަކަން ކަށަވަރީ، އެމީހެއްގެ އަމިއްލަ ނަފްސުގެ މައްޗަށެވެ. އަދި އެއުރެންގެ ކަންތައްތައް ޙަވާލުކުރައްވާފައިވާ ވަކީލަކު ކަމުގައި ކަލޭގެފާނު ނުވެއެވެ. (41)

ތަފްސީރު

މުޙައްމަދު ﷺ އެވެ! މުޢުޖިޒާތެއް ކަމުގައިވާ މިފޮތް ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވީ ތިމަންރަސްކަލާނގެއެވެ. މީސްތަކުންނަށް ފައިދާއާއި އިންސާނިއްޔަތަށް ތެދުމަގު ލިބުމަށެވެ. ތެދުމަގު ލިބިގެންފި މީހާ، އެ ތެދުމަގު ލިބިގަތްކަން ކަށަވަރީ އޭނާގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށެވެ. އަދި މަގުފުރެދިއްޖެ މީހަކު މަގުފުރެދިގަންނަކަން ކަށަވަރީ އޭނާގެ އަމިއްލަ ނަފްސުގެ މައްޗަށެވެ. އެބައިމީހުންނަށް އީމާންވާން މަޖުބޫރުކުރައްވަން، އެބައިމީހުންގެ ކަންތައް ޙަވާލުކުރައްވާފައިވާ މީހަކު ކަމުގައި ކަލޭގެފާނު ނުވެއެވެ.

ނޯޓް

ٱللَّـهُ يَتَوَفَّى ٱلْأَنفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَٱلَّتِى لَمْ تَمُتْ فِى مَنَامِهَا ۖ فَيُمْسِكُ ٱلَّتِى قَضَىٰ عَلَيْهَا ٱلْمَوْتَ وَيُرْسِلُ ٱلْأُخْرَىٰٓ إِلَىٰٓ أَجَلٍ مُّسَمًّى ۚ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَءايَـٰتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ﴿٤٢﴾ ﴿ ٤٢ ﴾

ތަރުޖަމާ

ނަފްސުތައް މަރުވާހިނދު، އެ ނަފްސުތަކުގެ ފުރާނަތަކާއި، މަރުނުވެ ނިދާވަގުތުގައި ނިދާމީހުންގެ ފުރާނަތައް ހިއްޕަވަނީ اللَّه އެވެ. ދެން މަރުވުމަށް ކަނޑައަޅުއްވައިފިމީހެއްގެ ފުރާނަ، އެކަލާނގެ ހިފަހައްޓަވަތެވެ. އަދި އެނޫންމީހުންގެ ފުރާނަ، ކަނޑައެޅިގެންވާ މުއްދަތަކަށް (ހަށިތަކަށް) ފޮނުއްވަތެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެކަންތަކުގައި ފިކުރުކުރާ ބަޔަކަށް ހެކިތަކެއްވާކަން ކަށަވަރެވެ. (42)

ތަފްސީރު

އިންސާނުން މަރުގަންނަވައި، އެބައިމީހުންގެ އަޖަލު ނިމުމުން އެބައިމީހުންގެ ފުރާނަތައް ހިއްޕަވަނީ މާތް ﷲ އެވެ. އެއީ 'ބޮޑު މަރުވުމެވެ.' ފުރިހަމަ ޙަޤީޤީ މަރުވުމެވެ. އަދި މަރުނުވެ ނިދާ ވަގުތުގައި ނިދާ މީހުންގެ ފުރާނަތައް ހިއްޕަވަނީ އެކަލާނގެއެވެ. އެއީ 'ކުޑަ މަރުވުމެވެ.' އެހެނީ، ނިދާފައި އޮންނަ މީހާ މަރުވެފައިވާ މީހެއް ފަދައެވެ، އޭނާގެ ވަށައިގެން ވާ އެއްވެސް ކަމެއް އޭނާއަށް ނުފެނެއެވެ. އަދި އިޙްސާސް ނުކުރެވެއެވެ. މާތް ﷲ ވަނީ މި ކުޑަ މަރުވުމަކީ އަލުން ދިރުއްވައި މަޙްޝަރަށް ފޮނުއްވުމުގެ ދަލީލެއް ކަމުގައި ލައްވާފައެވެ. އިންސާނާ ނިދާފައި އެނިދީން ހޭލާ ފަދައިން، އިންސާނާ މަރުވުމުން މާތް ﷲ އޭނާ އަލުން ދިރުއްވައެވެ. އެހެންކަމުން ރަސޫލުﷲ ﷺ އަވަހާރަފުޅު ލެއްޕެވުމަށްފަހު ހޭފުޅުލައްވައިގެން މި ދުޢާ ކުރައްވައެވެ. ‏"‏الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَحْيَانَا بَعْدَ مَا أَمَاتَنَا، وَإِلَيْهِ النُّشُورُ‏"‏‏.‏ (އަޅަމެން މަރުގެންނެވުމަށް ފަހު، އަޅަމެން ދިރުއްވި ރަސްކަލާނގެއަށް ޙަމްދު ހުށްޓެވެ. އަދި އަލުން ދިރުއްވައި އެއްކުރައްވާނީ އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ.) (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 6324) ދެން މަރުވާ މީހުންގެ ރޫޙުތައް އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތުގައި ހިފަހައްޓަވައެވެ. އެގޮތުން އެ ފުރާނަތައް އޭގެ ހަށިތަކަށް ރައްދުނުކުރައްވައެވެ. އަދި ނިދާފައި ދިރި ތިބި މީހުންގެ ފުރާނަތައް އެބައިމީހުން ހޭލާ ވަގުތު އެ ހަށިތަކަށް ފޮނުއްވައެވެ. މިކަމުގައި ވިސްނައި ފިކުރުކުރާ ބަޔަކަށް ޢިބްރަތެއް ވެއެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ވިދާޅުވިއެވެ. ދިރިތިބި މީހުންނާއި، މަރުވެފައިވާ މީހުންގެ ރޫޙުތައް ނިދީގައި ބައްދަލު ވެއެވެ. ދެން މާތް ﷲ އެ ފުރާނަތައް އެއްބަޔަކު އަނެއް ބަޔަކަށް ތަޢާރަފުވާން އިރާދަކުރެއްވި ވަރަކަށް ތަޢާރަފު ވެއެވެ. އެއަށްފަހު އެ ފުރާނަތައް އޭގެ ހަށިތަކަށް އެނބުރިދާން ބޭނުންވުމުން މަރުވެފައިވާ މީހުންގެ ފުރާނަތައް އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތުގައި ހިފަހައްޓަވައެވެ. އަދި ދިރިތިބި މީހުންގެ ފުރާނަތައް އެބައިމީހުންގެ ހަށިތަކަށް ފޮނުއްވައެވެ. (ތަފްސީރުލް ޤުރްޠުބީ، ސޫރަތުއް ޒުމަރް، އާޔަތް: 43) މާތް ﷲ ގެ ވަޙީބަސްފުޅު ﴿وَٱلَّتِى لَمْ تَمُتْ فِى مَنَامِهَا ۖ فَيُمْسِكُ ٱلَّتِى قَضَىٰ عَلَيْهَا ٱلْمَوْتَ ............﴾ ގައި ވަނީ އެވާހަކައެވެ. ވީމާ، މަރު ވަނީ ދެވައްތަރަކަށެވެ. އެއި މަރުވުމުން ވާ މަރާއި، ނިދުމުން ވާ މަރެވެ. އެ ދެމަރުގެ ދެމެދުގައި އެއްގޮތް ކަންތައްތަކެއް ވެއެވެ.

ނޯޓް

فَإِذَا مَسَّ ٱلْإِنسَـٰنَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَـٰهُ نِعْمَةً مِّنَّا قَالَ إِنَّمَآ أُوتِيتُهُۥ عَلَىٰ عِلْمٍۭ ۚ بَلْ هِىَ فِتْنَةٌ وَلَـٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ﴿٤٩﴾ ﴿ ٤٩ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، އިންސާނާއަށް އުނދަގުލެއް ޖެހޭހިނދު، ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް އޭނާ ދުޢާކުރެތެވެ. ދެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން އޭނާޔަށް ނިޢުމަތެއް ދެއްވައިފިނަމަ، އޭނާ ބުނެތެވެ. ތިމަންނައަށް އެ ނިޢުމަތް ލިބިފައިވާކަން ކަށަވަރީ، ތިމަންގެ ޢިލްމުވެރިކަމުގެ ސަބަބުންނެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! އެއީ އިމްތިޙާނެކެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، އެއުރެންކުރެ ގިނަމީހުންނަކަށް (އެކަމެއް) ނޭނގެއެވެ. (49)

ތަފްސީރު

މިތަނުގައި އިންސާނާގެ މުރާދަކީ ކާފަރު މީހާއެވެ. މާނައީ އޭނާއަށް ދަތި އުނދަގުލާއި، މުޞީބާތާއި، ބައްޔާއި، ފަޤީރުކަން ފަދަ ކަމެއް ކުރިމަތިވެއްޖެނަމަ، އޭނާގެ ކިބައިން ދަތިކަމާއި، ހިތާމަ ފިއްލަވާތޯ މަޑުމޮޅިކަމާއެކު މާތް ﷲ އަށް ދުޢާކުރެއެވެ. ދެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފަޟްލުވަންތަކަމާއި ދީލަތިވަންތަކަމުން އޭނާއަށް ނިޢުމަތެއް ދެއްވައިފިނަމަ، ނިޢުމަތަށް އިންކާރުކުރާ ޙާލު އެ ކާފަރު މީހާ ބުނެއެވެ. ތިމަންނާއަށް އެނިޢުމަތް ލިބުނީ ތިމަންނާގެ ވިސްނުންތޫނުކަމުންނާއި، ތިމަންނާއަށް ލިބިފައިވާ މުދާވެރިކަން ހޯދާނެގޮތުގެ ޢިލްމުގެ ސަބަބުންނެވެ. ކަން ހުރީ އޭނާ ދަޢުވާކުރާ ފަދައަކުން ނޫނެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، އެއީ އޭނާއަށް ކުރިމަތިކުރެއްވި އިމްތިޙާނެކެވެ. އޭނާއަށް ދެއްވި ނިޢުމަތަށް ފަހު އޭނާ ކިޔަމަންތެރިވަނީތޯ ނުވަތަ އުރެދެނީތޯ، ޝުކުރުވެރިވަނީތޯ ނުވަތަ ނިޢުމަތަށް ކުފުރުވަނީތޯ ބައްލަވައި އޭނާ އިމްތިޙާނުކުރެއްވުމަށެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، ގިނަ ބަޔަކު އެކަން ނުދަނެއެވެ. އެހެންކަމުން، ނިޢުމަތާމެދު އުފާވެ، ބޮޑާކަމާއެކު އެ އުފާވެރިކަން ފާޅުކުރެއެވެ.

ނޯޓް

فَأَصَابَهُمْ سَيِّـَٔاتُ مَا كَسَبُوا۟ ۚ وَٱلَّذِينَ ظَلَمُوا۟ مِنْ هَـٰٓؤُلَآءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّـَٔاتُ مَا كَسَبُوا۟ وَمَا هُم بِمُعْجِزِينَ ﴿٥١﴾ ﴿ ٥١ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، އެއުރެންހޯދި ނުބައި ޢަމަލުތަކުގެ ޖަޒާ، އެއުރެންގެ މައްޗަށް އައިސްޖެހުނެވެ. އަދި މިބައިމީހުންކުރެ (އެބަހީ: މައްކާގެ މުޝްރިކުންކުރެ) އަނިޔާވެރިވިމީހުންހޯދި ނުބައި ޢަމަލުތަކުގެ ޖަޒާ ނިކަންހުރެ، އެއުރެންގެ މައްޗަށް އައިސްޖެހޭނެއެވެ. އަދި (اللَّه) ނުކުޅައްދައި ރެކިގެން ދެވޭނޭބަޔަކު ކަމުގައި އެއުރެން ނުވެތެވެ. (51)

ތަފްސީރު

ފަހެ، އެބައިމީހުން ކުޅަ ނުބައި ޢަމަލުތަކުގެ ޖަޒާ އެބައިމީހުންނަށް ލިބުނެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުންގެ ތެރެއިން ކާފިރުވީ މީހުންނަށް އެބައިމީހުންގެ ހުތުރު ޢަމަލުތަކުގެ ޖަޒާ ނިކަންހުރެ ލިބޭނެއެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ކިބައިން ބަދަލުހިއްޕެވުމަށް އެބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ނުކުޅައްދައިލެވޭނޭ ބަޔަކު ކަމުގައި އެބައިމީހުން ނުވެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ޢަޛާބުން ސަލާމަތްވާނޭ ބަޔަކު ކަމުގައިވެސް އެބައިމީހުން ނުވެއެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުންނަށް ވަނީ އެކަން ޖެހިފައެވެ. އެބައިމީހުންނަށް ހަތް އަހަރުގެ ހަނަފަސްކަމާއި ތަދުމަޑުކަން ޖެހުނެވެ. އަދި މަރުވެ ކުނިވެފައިވާ ޖަނަވާރުގެ މަސް ކާ ހިސާބަށް އެބައިމީހުންގެ ޙާލު ދިޔައެވެ. އަދި ބަދުރު ހަނގުރާމައިގެ ދުވަހު އެބައިމީހުންގެ ބޮޑުން ޤަތުލުވިއެވެ.

ނޯޓް

أَوَلَمْ يَعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّـهَ يَبْسُطُ ٱلرِّزْقَ لِمَن يَشَآءُ وَيَقْدِرُ ۚ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَءايَـٰتٍ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ ﴿٥٢﴾ ﴿ ٥٢ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް ރިޒުޤު ތަނަވަސްކުރައްވައި، އަދި (އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް ރިޒުޤު) ދަތިކުރައްވާކަން އެއުރެން ނުދަންނަނީ ހެއްޔެވެ؟ ހަމަކަށަވަރުން، އީމާންވާ ބަޔަކަށް އެކަމުގައި ހެކިތަކެއްވާކަން ކަށަވަރެވެ. (52)

ތަފްސީރު

މިއީ އެބައިމީހުންގެ ބާޠިލު ދަޢުވާތަކަށް ދެއްވާފައިވާ ރައްދެކެވެ. މާނައީ: މާތް ﷲ އިރާދަކުރައްވާ ފަރާތަކަށް ރިޒުޤު ތަނަވަސްކޮށްދެއްވައި، އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ފަރާތަކަށް ދަތިކުރައްވާކަމާއި، އެކަންވަނީ ކީރިތިވަންތަ މަތިވެރިވަންތަ ޚާލިޤުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ބާރުވެރިކަމުގެ ދަށުގައި ކަން އެ މުޝްރިކުން ނުދަންނަނީ ހެއްޔެވެ؟ މުއްސަނދިކުރައްވައި، ފަޤީރުކުރައްވަނީ އެކަލާނގެއެވެ. މަތިވެރިކުރައްވައި، ނިކަމެތިކުރައްވަނީ އެކަލާނގެއެވެ. ރިޒުޤު ތަނަވަސްވެފައި ދަތިވުމާއި، ވިސްނުންތޫނު ވުމާއި، ކޮށިވުމާ އެއްވެސް ގުޅުމެއް ނުވެއެވެ. މާތް ﷲ ގެ ޙިކްމަތްވަންތަކަމާއި، އެކަލާނގެ ތަދްބީރުކުރެއްވުން ޤަބޫލުކުރާ ބަޔަކަށް އެކަމުގައި ނަސޭހަތާއި ޢިބްރަތް ވެއެވެ..... ދެން ޢިއްޒަތްތެރިކަމާއި މަތިވެރިވަންތަކަމުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ މިވަނީ އުރެދޭ ފާފަވެރިންގެ ކުރިމަތީގައި ރަޙްމަތާއި ތައުބާގެ ދޮރު ހުޅުވައިލައްވާފައެވެ. އެކަލާނގެ ރަޙްމަތުން އެއްވެސް މީހަކު އުއްމީދު ކަނޑައިނުލުމަށްޓަކައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى ٱلْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِى كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ ٱلْمُحْسِنِينَ ﴿٥٨﴾ ﴿ ٥٨ ﴾

ތަރުޖަމާ

ނުވަތަ އެމީހަކަށް ޢަޛާބު ފެނިގެން އަންނަހިނދު، މިއަޅާޔަށް އަދި އެއްފަހަރު (ދުނިޔެއަށް) ރުޖޫޢަވުމެއް ލިބޭނެނަމައޭ ބުނަންޖެހިދާނެތީއެވެ. ފަހެ، އޭރުން ތިމަންއަޅާ ވާހުށީ، އިޙްސާންތެރިންގެ ތެރެއިންނެވެ. (58)

ތަފްސީރު

ނުވަތަ އެ ފާފަވެރި ނަފުސަށް ޢަޛާބު ފެންނަ ހިނދު، ތިމަން މާތް ﷲ އަށް ކިޔަމަންތެރިވެ،ހެޔޮ ޢަމަލުކުރަން ތިމަންނާއަށް ދުނިޔެއަށް އެނބުރިދެވޭނެނަމައޭ ބުނަންޖެހިދާނެތީއެވެ. އިބްނުކަޘީރް ވިދާޅުވިއެވެ. "ފާފަވެރިޔާ ދެރަވެ ހިތާމަކުރާ ޙާލު، މާތް ﷲ އަށް ކިޔަމަންވެ އިޚްލާޞްތެރިވެ ހެޔޮ ޢަމަލު ކުޅަ މީހުންގެ ތެރެއިން ވީނަމައޭ އޭނާ ހިތަށް އަރާނެއެވެ." ޙަދީޘުގައި އައިސްފައި ވެއެވެ. عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : "كُلُّ أَهْلِ النَّارِ يُرَى مَقْعَدَهُ مِنَ الْجَنَّةِ، فَيَقُولُ : لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي. فَيَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً". (مسند أحمد، ج: 16، ص: 381 ) (އަބޫހުރައިރާ رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. ”ނަރަކައިގެ ހުރިހާ އަހުލުވެރިންނަށް، ސުވަރުގޭގައި އޭނާއަށް ކަނޑައެޅިފައި ހުރި ތަން ފެންނާނެއެވެ. ދެން އޭނާ ބުނާނެއެވެ. ﴿لَوْ أَنَّ ٱللَّـهَ هَدَىٰنِى﴾ (މާތް ﷲ މިއަޅާއަށް ތެދުމަގު ދެއްކެވިނަމަ.....) އެކަންވާނީ އޭނާ ކުރާ ހިތާމައަކަށެވެ.“) (މުސްނަދު އަޙްމަދު، ޙަދީޘު: 10652) ކާފަރު މީހާ ފުރަތަމަ ހިތާމަކުރާނެއެވެ. ދެން، ބަލިކަށި ޙުއްޖަތްތަކަކުން ދަލީލުދައްކާނެއެވެ. ދެން ދުނިޔެއަށް ދެވޭނެނަމައޭ ހިތަށް އަރާނެއެވެ. އޭނާ ދުނިޔެއަށް އަލުން ފޮނުއްވިނަމަ، އޭނާ ކާފިރުކަމާއި، މަގުފުރެދުމަށް އެނބުރި ދިޔައީހެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿وَلَوْ رُدُّوا۟ لَعَادُوا۟ لِمَا نُهُوا۟ عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَـٰذِبُونَ﴾ (އަދި އެއުރެން (ދުނިޔެއަށް) އަލުން ފޮނުއްވިނަމަ، އެއުރެންނަށް ނަހީކުރެއްވި ކަންތަކަށް އެއުރެން އެނބުރި ހިނގައްޖައީހެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެންނަކީ ދޮގުހަދާ ބަޔަކުކަން ކަށަވަރެވެ.) އޭނާގެ މިވާހަކައަށް ކީރިތިވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ޖަވާބުދެއްވަނީ މިފަދައިންނެވެ.

ނޯޓް

وَيُنَجِّى ٱللَّـهُ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَوْا۟ بِمَفَازَتِهِمْ لَا يَمَسُّهُمُ ٱلسُّوٓءُ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿٦١﴾ ﴿ ٦١ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި اللَّه، ތަޤްވާވެރިވިމީހުން އެއުރެންގެ ކާމިޔާބީއާއެކު ސަލާމަތްކުރައްވާ ހުށްޓެވެ. އެއުރެންނަކަށް އެއްވެސްކަހަލަ ނުބައިކަމެއް ނުޖެހޭނެތެވެ. އަދި ހިތާމަކުރާނޭ ބަޔަކު ކަމުގައިވެސް އެއުރެން ނުވެއެވެ. (61)

ތަފްސީރު

އަދި އެބައިމީހުންގެ ބާއްޖަވެރިކަމާއި، ކާމިޔާބީގެ ސަބަބުން، މާތް ﷲ ތަޤްވާވެރި މުއުމިނުން ސަލާމަތްކުރައްވާހުށްޓެވެ. އެކަލާނގެ ނަރަކައިގެ އަލިފާނުން އެބައިމީހުން ސަލާމަތްކުރައްވާނެއެވެ. އެބައިމީހުންނަށް ބިރުވެރިކަމެއް ނުވާނެއެވެ. އެބައިމީހުންގެ ގައިގާ ނަރަކައިގެ އަލިފާން ނުޖެހޭނެއެވެ. އަދި އާޚިރަތުގައި ހިތާމަކުރާނޭ ބަޔަކު ކަމުގައި އެބައިމީހުން ނުވެއެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُم مِّنَّا ٱلْحُسْنَىٰٓ أُو۟لَـٰٓئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ﴾ (ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން އެ ބަޔަކަށް ބާއްޖަވެރިކަން އިސްވެގޮސްފައިވާ މީހުން (ދަންނާށެވެ!) އެއުރެންވަނީ، އެ ނަރަކަޔާ ދުރުކުރައްވާފައެވެ.) ދެން އެކަލާނގެ ގެންނަވާފައި މިވަނީ ކަލާނގެވަންތަކަމާއި އެއްކައުވަންތަކަމުގެ ދަލީލުތަކެވެ.

ނޯޓް

وَلَقَدْ أُوحِىَ إِلَيْكَ وَإِلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ ٱلْخَـٰسِرِينَ ﴿٦٥﴾ ﴿ ٦٥ ﴾

ތަރުޖަމާ

ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނަށާއި، ކަލޭގެފާނުގެ ކުރީގެ ރަސޫލުންނަށް ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ. ކަލޭގެފާނު ޝަރީކުކުރައްވައިފިނަމަ، ކަލޭގެފާނުގެ ޢަމަލުތައް ބާޠިލުވެއްޖައީސްކަން ކަށަވަރެވެ. އަދި އޭރުން ކަލޭގެފާނު ވާހުށީ ގެއްލެނިވެގެންވާ މީހުންގެ ތެރެއިންކަން ކަށަވަރެވެ. (65)

ތަފްސީރު

لام އައިސްފައި ވަނީ ހުވައި ގަދަކުރެއްވުމަށެވެ. މާނައީ މާތް ﷲ ގަންދެއްވައި ވަޙީކުރައްވަމެވެ. ކަލޭގެފާނަށާއި، ކަލޭގެފާނުގެ ކުރިން ފޮނުއްވި ރަސޫލުބޭކަލުންނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވީމެވެ. ކަލޭގެފާނު ޝިރުކުކުރައްވައިފިނަމަ ކަލޭގެފާނުގެ ހުރިހާ ޢަމަލުތައް ބާޠިލުވެއްޖައީސްކަން ކަށަވަރެވެ. އަދި އާޚިރަތް ދުވަހު ގެއްލެނިވެގެންވާ މީހުންގެ ތެރެއިން ކަލޭގެފާނު ވެއްޖައީސްކަން ކަށަވަރެވެ. ގެއްލެނިވެ އަބާއްޖަވެރިވާ މީހުންގެ ތެރެއިންނެވެ. މިއާޔަތުގައި މިވަނީ ޝިރުކު ކުރުމާމެދު އުއްމަތަށް ދެއްވާފައިވާ އިންޒާރެކެވެ. އެހެނީ، މާތް ﷲ ވަނީ ރަސޫލާ ﷺ ފާފަތަކުން މައުޞޫމު ބޭކަލަކަށް ހައްދަވައި، ޖާހިލިއްޔަތުގެ އަހުލުވެރިންގެ މޮޔަކަމާއި މަގުފުރެދުމުން އެކަލޭގެފާނު ޙިމާޔަތްކުރައްވާފައެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތަށް އެއްކައުވަންތަކުރުމާއި، އީމާންކަން ދަސްކޮށްދެއްވީ އެކަލޭގެފާނު ކަމުގައި ވާއިރު، އެކަލޭގެފާނު ޝިރުކުކުރެއްވުމަކީ ތަޞައްވަރުވެސް ކުރެވޭނޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. ތަފްސީރު ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވެފައި ވެއެވެ. މިވާހަކަތައް އައިސްފައި މިވަނީ އެގޮތަށް ކަން ހިނގާފާނެކަމަށް ބަލައިފިނަމަ ދެން ވާނޭގޮތް ބަޔާންކުރެއްވުމަށެވެ. އެއީ ރަސޫލުބޭކަލުންނަށް ހިތްވަރުދެއްވައި ކާފަރުން ނާއުއްމީދު ކުރައްވައި، ޝިރުކުކުރުމުގެ ހުތުރުކަމާއި، ނުބައިކަން ބަޔާންކުރެއްވުމުގެ ގޮތުންނެވެ.

ނޯޓް

وَمَا قَدَرُوا۟ ٱللَّـهَ حَقَّ قَدْرِهِۦ وَٱلْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُۥ يَوْمَ ٱلْقِيَـٰمَةِ وَٱلسَّمَـٰوَٰتُ مَطْوِيَّـٰتٌۢ بِيَمِينِهِۦ ۚ سُبْحَـٰنَهُۥ وَتَعَـٰلَىٰ عَمَّا يُشْرِكُونَ ﴿٦٧﴾ ﴿ ٦٧ ﴾

ތަރުޖަމާ

اللَّه އަށް ޤަދަރުކުރުން ޙައްޤުވެގެންވާގޮތުގައި، އެއުރެން އެކަލާނގެއަށް ޤަދަރެއް ނުކުރެތެވެ. އަދި ޤިޔާމަތް ދުވަހުން، މުޅިބިންވާހުށީ، އެކަލާނގެ ޤުދުރަތްތެރިކަމުގެ މުށްޕުޅުގެ ތެރޭގައެވެ. އަދި އުޑުތައްވާހުށީ، (ކަރުދާސްގަނޑެއް ފަދައިން) އޮޅައިލައްވާފައިވާ ޙާލު، އެކަލާނގެ ޤުދުރަތްތެރިކަމުގެ ކަނާތްޕުޅުގައެވެ. އެއުރެން ޝަރީކުކުރާ ތަކެތިން، އެކަލާނގެ ހުސްޠާހިރުވެ، މަތިވެރިވެވޮޑިގެންވެއެވެ. (67)

ތަފްސީރު

މާތް ﷲ ދެނެގަތުން ޙައްޤުވެގެންވާ ގޮތުގައި އެބައިމީހުން މާތް ﷲ ދެނެނުގަނެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެއަށް ޤަދަރުކުރުން ޙައްޤުވެގެންވާ ގޮތުގައި އެބައިމީހުން އެކަލާނގެއަށް ޤަދަރުނުކުރެއެވެ. އެކަލާނގެއާއެކު އެހެން ތަކެއްޗަށް އެބައިމީހުން އަޅުކަންކުރި ހިނދުގައެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ ޙައިރާންކުރަނިވި ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ސިފަ ލިބިވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ފަހެ، ބިން ވަނީ އެކަލާނގެ ބާރުވެރިކަމުގެ ދަށުގައެވެ. އަދި އުޑުތައް އޭގެ ބިޔަކަމާ ތަނަވަސްކަމާއެކު ވަނީ އެކަލާނގެ ކަނާތްޕުޅުގައެވެ. އަދި ފަތްފުށްތައް ފަށްޖަހައިލެވޭ ފަދައިން އެކަލާނގެ އުޑުތައް ފަށްޖައްސަވައިލައްވާނެއެވެ. އެކަލާނގެއަށް އަނބިކަނބަލަކާއި، ޝަރީކުންނާއި، ދަރިން ނިސްބަތްކޮށް އެބައިމީހުން ކުރާ ޝިރުކުން މާތް ﷲ ހުސްޠާހިރުވަންތަވެ، މަތިވެރިވެ ވޮޑިގެން ވެއެވެ. عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضى الله عنه عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏يَقْبِضُ اللَّهُ الأَرْضَ، وَيَطْوِي السَّمَاءَ بِيَمِينِهِ، ثُمَّ يَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ أَيْنَ مُلُوكُ الأَرْضِ"‏‏. (صحيح البخاري، كتاب الرقاق، باب يقبض الله الأرض)‏ (އަބޫހުރައިރާ رضي الله عنه ގެ ކިބައިން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ނަބިއްޔާ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. ”މާތް ﷲ ބިން ހިއްޕަވާނެއެވެ. އަދި އުޑުތައް އެކަލާނގެ ކަނާތްޕުޅުން ފަށްޖައްސަވައިލައްވާނެއެވެ. ދެން ވަޙީކުރައްވާނެއެވެ. ރަސްކަލަކީ ތިމަންރަސްކަލާނގެއެވެ. ބިމުގެ ރަސްރަސްކަލުން ކޮބައިހެއްޔެވެ؟“) (ޞަޙީޚުލްބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 6519) އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ވިދާޅުވިއެވެ. "ތިޔަބައިމީހުން ކުރެ މީހެއްގެ އަތުގައި ރެވި އޮށެއް ވާ ފަދައިން މެނުވީ، ގަދަ ކީރިތިވަންތަ މާތް ﷲގެ އަތްޕުޅުގައި ހަތް އުޑާއި ހަތް ބިން ނުވެއެވެ." (ތަފްސީރުއްޠަބަރީ، ސޫރަތުއް ޒުމަރް، އާޔަތް: 67) އަދި އިބްނު ޢުމަރު رضي الله عنهما ގެ ޙަދީޘުގައި އައިސްފައި ވެއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ މިންބަރު މަތީގައި ހުންނަވައިގެން ﴿وَمَا قَدَرُوا۟ ٱللَّـهَ حَقَّ قَدْرِهِ﴾ މިއާޔަތް ކިޔަވައި ވިދާޅުވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ އަތްޕުޅު ކުރިއަށާއި ފަހަތަށް ޙަރަކާތް ކުރައްވަމުން އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "މާތް ﷲ އެކަލާނގެ ޒާތުފުޅު މަތިވެރިކުރައްވައި ވަޙީކުރައްވާނެއެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެއީ ޖައްބާރުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެއީ ކިބްރިޔާވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެއީ ހުރިހާ ކަމެއްގެ ރަސްވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެއީ ޢަޒީޒުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެއީ މާތްވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެހިނދު ރަސޫލުﷲ ﷺ އާއެކު މިންބަރު ތެޅިގަތެވެ. އެންމެ ފަހުން ތިމަންމެން އެކަލޭގެފާނާއެކު އެ މިންބަރު ވެއްޓިދާނެއޭ ބުނާ ވަރަށެވެ." (ޞަޙީޙު މުސްލިމް، ޙަދީޘު: 2788)

ނޯޓް

وَنُفِخَ فِى ٱلصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَمَن فِى ٱلْأَرْضِ إِلَّا مَن شَآءَ ٱللَّـهُ ۖ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَىٰ فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنظُرُونَ ﴿٦٨﴾ ﴿ ٦٨ ﴾

ތަރުޖަމާ

ތާޅަފިލި ފުމެލެއްވޭހުށްޓެވެ. ދެން އުޑުތަކާއި، ބިމުގައިވާހާ ބަޔަކު ހޭނެތި މަރުވެދާހުށްޓެވެ. اللَّه އިރާދަކުރެއްވި މީހަކު މެނުވީއެވެ. ދެން އަނެއްފަހަރު ފުމެލެއްވޭހުށްޓެވެ. ފަހެ، އެހާރުން އެއުރެން ތެދުވެ (މަޙްޝަރު ބިމުގައި) ބަލަބަލައި ތިބޭނެތެވެ. (68)

ތަފްސީރު

މިއާޔަތުގައި ބަޔާންކުރައްވާފައި މިވަނީ ޤިޔާމަތް ދުވަހުގެ ވާހަކައެވެ. އެދުވަހު ކުރިމަތިވާނެ ބިރުވެރިކަމާއި، ދަތި އުނދަގުލާއި، މުޞީބާތުގެ ވާހަކައެވެ. މާނައީ: އިސްރާފީލު عليه السلام ތާޅަފިލިން 'ހޭނެތިގެން ވެއްޓުމުގެ' ފުމެލެއްވުން ފުމެލައްވާ ދުވަސް ހަނދުމަކުރާށެވެ. އެއީ ހުރިހާ ޚަލްޤުތަކުން މަރުވާ ފުމެލެއްވުމެވެ. ޢަރުޝި އުފުއްލަވާ މަލާއިކަތުން ފަދަ، މާތް ﷲ އިރާދަކުރެއްވި ބަޔަކު މެނުވީއެވެ. ދެން، ދެވަނަ ފުމެލެއްވުން ފުމެލައްވާނެއެވެ. އެއީ 'ދިރުއްވުމުގެ' ފުމެލެއްވުމެވެ. އެހިނދު މަރުވެފައިތިބި އެންމެން، މަޙްޝަރުގެ ބޮޑު އެއްވުމަށް ބަލާ ޙާލު، އެބައިމީހުންގެ ކަށްވަޅުތަކުން ނުކުންނާނެއެވެ. އިބްނުކަޘީރް ވިދާޅުވިއެވެ. "މި ފުމެލެއްވުމަކީ (ހޭނެތިގެން ވެއްޓޭ ފުމެލެއްވުމަކީ) މާތް ﷲ އިރާދަކުރެއްވި ބަޔަކު މެނުވީ އުޑުތަކާއި ބިމުގެ އެންމެން މަރުވާ ފުމެލެއްވުމެވެ. މަޝްހޫރު ތާޅަފިލީގެ ޙަދީޘުގައި ސާފު ބަހުން އައިސްފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ދެން ބާކީ ތިބި މީހުންގެ ފުރާނަ އެކަލާނގެ ހިއްޕަވާނެއެވެ. އެންމެ ފަހަކަށް މަލަކުލްމައުތި އަވަހާރަވަންދެނެވެ. ފެށުމެއް ނެތި އިސްވެވޮޑިގެންވާ، ނިމުމެއް ނެތި ދެމިވޮޑިގެންވާ ކަލާނގެ ފިޔަވައި އެހެން އެއްވެސް ދިރޭ އެއްޗެއް ނެތި، އެކަލާނގެ ދިރިދޮމިވޮޑިގެންވާނެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ތިން ފަހަރު ﴿لِّمَنِ ٱلْمُلْكُ ٱلْيَوْمَ﴾ (މިއަދު ވެރިކަންއޮތީ ކާކަށްހެއްޔެވެ؟) އޭ ވަޙީކުރައްވާނެއެވެ. ދެން އެކަލާނގެ ޒާތުފުޅަށް ޚުދު އެކަލާނގެ ޖަވާބު ދެއްވަމުން ވަޙީކުރައްވާނެއެވެ. ﴿لِلَّـهِ ٱلْوَٰحِدِ ٱلْقَهَّارِ﴾ (އެއްކައުވަންތަ، ބާރުވެރިވަންތަ اللَّه އަށެވެ.)" (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ސޫރަތުއް ޒުމަރް، އާޔަތް: 68)

ނޯޓް

وَأَشْرَقَتِ ٱلْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ ٱلْكِتَـٰبُ وَجِا۟ىٓءَ بِٱلنَّبِيِّـۧنَ وَٱلشُّهَدَآءِ وَقُضِىَ بَيْنَهُم بِٱلْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ ﴿٦٩﴾ ﴿ ٦٩ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ބިން، އެ ބިމުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ނޫރުފުޅުން އަލިވެގެންދާނެތެވެ. އަދި ޢަމަލުތަކުގެ ފަތް (ހުޅުވާލައްވާފައި) ބާއްވަވާނެތެވެ. އަދި ނަބިއްޔުންނާއި، ހެކިވެރިން ޙާޟިރުކުރައްވާނެތެވެ. އަދި އެއުރެންގެ މެދުގައި ޙައްޤަށް ނިޔާކުރައްވާނެތެވެ. އަދި އެއުރެންނަކަށް ބޭއިންސާފެއް ނުކުރައްވާހުށްޓެވެ. (69)

ތަފްސީރު

މަޙްޝަރުގެ ބިން އެބިމުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ނޫރުފުޅުން އަލިވެގެން ދާނެއެވެ. އަޅުތަކުންގެ މެދުގައި ނިޔާކަނޑައެޅުއްވުމަށް އެކަލާނގެ މަޙްޝަރުގެ ބިމަށް ތަޖައްލީވެވޮޑިގަންނަވާ ހިނދުގައެވެ. އަދި ޚަލްޤުތަކުންގެ ޢަމަލުގެ ފަތް ގެންނަވާނެއެވެ. އަދި އެބޭކަލުންގެ ރިސާލަތު އިއްވަވައިދެއްވިކަމަށް އުއްމަތްތަކުގެ މައްޗަށް ހެކިވެވަޑައިގަތުމަށް ނަބީބޭކަލުން ގެންނަވާނެއެވެ. އަދި އަޅުތަކުންގެ ޢަމަލުތައް ބެލެހެއްޓެވި މަލާއިކަތުން ހެކިވެރިންގެ ގޮތުގައި ގެންނަވާނެއެވެ. ދެން، އަޅުތަކުންގެ މެދުގައި ޢަދުލުވެރިކަމާއެކު ނިޔާ ކަނޑައަޅުއްވާނެއެވެ. އަދި ޘަވާބު އުނިކުރައްވައިގެން، ނުވަތަ ޢުޤޫބާތް ބޮޑުކުރައްވައިގެން އެބައިމީހުންނަށް އަނިޔާވެރިވެވޮޑިނުގަންނަވާނެއެވެ.

ނޯޓް

وَسِيقَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓا۟ إِلَىٰ جَهَنَّمَ زُمَرًا ۖ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَٰبُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَآ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِّنكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ ءَايَـٰتِ رَبِّكُمْ وَيُنذِرُونَكُمْ لِقَآءَ يَوْمِكُمْ هَـٰذَا ۚ قَالُوا۟ بَلَىٰ وَلَـٰكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ ٱلْعَذَابِ عَلَى ٱلْكَـٰفِرِينَ ﴿٧١﴾ ﴿ ٧١ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ކާފިރުވިމީހުން ބައިބަޔަށް ނަރަކަޔާދިމާއަށް ލަވައި ގެންދަވާނެތެވެ. އެއުރެންނަށް ނަރަކައިގެ ކައިރިޔަށް އާދެވޭހިނދު، އެތާނގެ ދޮރުތައް ހުޅުއްވާނެތެވެ. އަދި އެ ނަރަކައިގެ ބަނޑޭރިން، އެއުރެންނަށް ވިދާޅުވާނެތެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތައް، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ކިޔައިދެއްވާނޭ، އަދި ތިޔަބައިމީހުން މިދުވަހާ ބައްދަލުވާނޭކަމުގެ އިންޒާރުކުރައްވާނޭ ރަސޫލުން ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން، ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަކަށް ވަޑައެއްނުގަނޭހެއްޔެވެ؟ އެއުރެން ދަންނަވާނެތެވެ. އެހެންނަކުންނޫނެވެ. (ވަޑައިގަތެވެ.) އެހެނެއްކަމަކު، ޢަޛާބުގެ ބަސްފުޅު ކާފިރުންގެ މައްޗަށް ޙައްޤުވެއްޖެއެވެ. (71)

ތަފްސީރު

އަދި ކާފަރުން ބައިބަޔަށް ނަރަކައާއި ދިމާއަށް ލަވައި ގެންދަވާނެއެވެ. އެބައިމީހުން ގެންދެވޭނީ ދުނިޔޭގައި ކުށްވެރިން ޖަލަށް ގެންދެވޭ ފަދައިން ކަސްތޮޅު އަޅުވައިގެންނެވެ. الزُّمَر އަކީ زُمرَة ގެ ޖަމްޢެވެ. އެއީ ޖަމާޢަތެވެ. އެންމެ ފަހުން އެބައިމީހުންނަށް ނަރަކައާއި ހަމައަށް އާދެވުމުން އެބައިމީހުން ވެއްދުމަށް ކުއްލިއަކަށް އެތަނުގެ ދޮރުތައް ހުޅުވައިލެވޭނެއެވެ. އަދި ނަރަކައިގެ ބަނޑޭރިން އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވާނެއެވެ. އެއީ މާތް ﷲ އެބޭކަލުންނާ ބެހޭގޮތުން ﴿عَلَيْهَا مَلَـٰٓئِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَّا يَعْصُونَ ٱللَّـهَ مَآ أَمَرَهُمْ﴾ (އެ ނަރަކައިގެ މައްޗަށް (ބަނޑޭރިންކަމުގައި) ހަރުކަށި، އަދި ގަދަފަދަ މަލާއިކަތުންވެއެވެ. اللَّه، އެބޭކަލުންނަށް ކުރައްވާ އަމުރަކަށް އެބޭކަލުން ނުއުރެދޭނެތެވެ.) މިފަދައިން ވަޙީިކުރައްވާފައިވާ، ނަރަކައާއި ޙަވާލުވެވަޑައިގެން ތިއްބަވާ ޒަބާނިއްޔަ މަލާއިކަތުންނެވެ. އެބައިމީހުން ދެރަކޮށްލެއްވުމުގެ ގޮތުން އެބޭކަލުން ވިދާޅުވާނެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނަށް ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ފޮތް ކިޔައިދެއްވުމަށާއި، މިބިރުވެރި ދުވަހުގެ ބިރުތަކާ ކުރިމަތިލާން ޖެހޭނެކަމުގެ އިންޒާރުދެއްވުމަށް، ތިޔަބައިމީހުންގާތަށް އިންސާނުންގެ ތެރެއިން ރަސޫލުބޭކަލުން ވަޑައިނުގަންނަވާ ހެއްޔެވެ؟ އަބާއްޖަވެރީން ދަންނަވާނެއެވެ. އެހެންނަކުން ނޫނެވެ. ރަސޫލުބޭކަލުން އަހަރެމެންގެ ގާތަށް ވަޑައިގެން އަހަރެމެންނަށް ހަނދާންކޮށްދެއްވިއެވެ. އަދި އަހަރެމެންގެ މައްޗަށް ޙުއްޖަތް ޤާއިމް ކުރެއްވިއެވެ. އަދި އަހަރުމެންނަށް އަބާއްޖަވެރިވުން އިސްވެ ގޮސްފައިވާތީ އަހަރުމެން އެބޭކަލުން ދޮގުކުރީއެވެ. كَلِمَةُ الْعَذَابِ (ޢަޛާބުގެ ކަލިމަ) އަކީ މާތް ﷲ ގެ މިވަޙީ ބަސްފުޅެވެ. ﴿لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ ٱلْجِنَّةِ وَٱلنَّاسِ أَجْمَعِينَ﴾ (ޖިންނީންނާއި އިންސީން އެއްކޮށް، ހަމަކަށަވަރުންތިމަންރަސްކަލާނގެ، ނަރަކަ ފުރުއްވާހުށީމެވެ.) އެބައިމީހުން ތިބި ޙާލަތަކީ ޒުވާބުކުރުމާއި، ޖަދަލުކުރުމުގެ ޙާލަތަކަށް ނުވެފައި، ބޯލަނބައި ކިޔަމަންގަތުމުގެ ޙާލަތަކަށް ވާތީ އެބައިމީހުން އިޤްރާރުވެ ޤަބޫލުކުރާނެއެވެ. އަދި ރަސޫލުބޭކަލުން އެބައިމީހުންނަށް އިންޒާރުދެއްވައި، ބިރުދެއްކެވުމުން ﴿مَا نَزَّلَ ٱللَّـهُ مِن شَىْءٍ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا فِى ضَلَـٰلٍ كَبِيرٍ﴾ (اللَّه، އެއްވެސް އެއްޗެއް ބާވައެއް ނުލައްވަތެވެ. ތިޔަބޭކަލުން ބޮޑުވެގެންވާ ފުރެދުމެއްގައި މެނުވީ ނުވަމުއެވެ.) އޭ ބުނި ކަމަށް އެބައިމީހުން އެއްބަސް ވާނެއެވެ. މިއީ އެބައިމީހުންނީ ފާފަވެރިންކަމާއި، އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޙުއްޖަތް ޤާއިމުވެފައިވާ ކަމަށް އެބައިމީހުންވާ އިޢުތިރާފެކެވެ.

ނޯޓް

وَسِيقَ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَوْا۟ رَبَّهُمْ إِلَى ٱلْجَنَّةِ زُمَرًا ۖ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَٰبُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَـٰمٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَٱدْخُلُوهَا خَـٰلِدِينَ ﴿٧٣﴾ ﴿ ٧٣ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި އެއުރެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ތަޤްވާވެރިވިމީހުން، ބައިބަޔަށް ސުވަރުގެޔާދިމާއަށް (މާތްކޮށް ހިތުމާއެކު) ލަވައި ގެންދެވޭނެތެވެ. އަދި އެ ސުވަރުގޭގެ ކައިރިޔަށް، އެއުރެންނަށް އާދެވޭހިނދު، އެތާނގެ ދޮރުތައް ހުޅުވިފައި ހުންނާނެތެވެ. އަދި އެތާނގެ ބަނޑޭރިން އެއުރެންނަށް ވިދާޅުވާނެތެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ސަލާމްހުށްޓެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ރަނގަޅަށް އުޅެފީމުއެވެ. ފަހެ، އެ ސުވަރުގޭގައި އަބަދަށް ދެމިތިބެނިވިގޮތުގައި ތިޔަބައިމީހުން އެތަނަށް ވަންނާށެވެ! (73)

ތަފްސީރު

އަދި ހެޔޮލަފާ ތަޤްވާވެރިން ބައިބަޔަށް އަސްތަކުގެ މަތީގައި ސުވަރުގޭގެ ބަގީޗާތަކާ ދިމާއަށް ގެންދަވާނެއެވެ. ރަސްރަސްކަލުންނާ ބައްދަލުކުރަން އަންނަ ވަފުދުތައް ޝަރަފުގެ ހިނގާލުމާއެކު ގެންދާ ގޮތަށެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿يَوْمَ نَحْشُرُ ٱلْمُتَّقِينَ إِلَى ٱلرَّحْمَـٰنِ وَفْدًا * وَنَسُوقُ ٱلْمُجْرِمِينَ إِلَىٰ جَهَنَّمَ وِرْدًا﴾ (ތަޤްވާވެރިން، ރަޙްމާންވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް (ޢިއްޒަތްތެރި) ވަފުދެއްގެ ގޮތުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއްކުރައްވާ ދުވަސް (ހަނދުމަކުރާށެވެ!) * އަދި ކަރުހިއްކައިގެންފައިވާ ޖަނަވާރުތަކެއް ފެނާދިމާޔަށް ދާފަދައިން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ، ކުށްވެރިން ނަރަކަޔާ ދިމާޔަށް ލަވައި ގެންދަވާހުށީމެވެ.) އެބައިމީހުންނަށް ސުވަރުގެއާ ހަމައަށް އާދެވޭއިރު އެތަނުގެ ދޮރުތައް ހުޅުވާފައި ހުންނާނެއެވެ. ﴿جَنَّـٰتِ عَدْنٍ مُّفَتَّحَةً لَّهُمُ ٱلْأَبْوَٰبُ﴾ ( (އެއީ) އެތާނގެ ދޮރުތައް އެއުރެންނަށްޓަކައި ހުޅުވިފައިވާ ޢަދަނެވެ ކިއުނު ސުވަރުގެތަކެވެ.) އަދި މަލާއިކަތުން އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވާނެއެވެ. ހެޔޮލަފާ ތަޤްވާވެރީންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ސަލާމްހުށްޓެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ރަނގަޅަށް ޢަމަލުކޮށްފީމުއެވެ. އަދި ފާފައިގެ ހަޑިހުތުރުކަމުން ޠާހިރުވެއްޖައީމުއެވެ. އަބަދުގެ އަބަދަށް ތިބުމަށް ތިޔަބައިމީހުން ސުވަރުގެއަށް ވަންނާށެވެ. ސުވަރުގޭގެ އަހުލުވެރިންގެ ވާހަކަ ގެންނެވިއިރު ﴿حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَٰبُهَا﴾ ގައި واو އިތުރުކުރައްވާފައި ﴿حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَٰبُهَا﴾ ގައި ނަރަކަވެރިންގެ ވާހަކަ ގެންނެވިއިރު واو ނެތުމުގެ ޙިކްމަތަކީ ނަރަކައަކީ ކާފަރުންނަށް ހުރަގެއަކަށް ވުމެވެ. ކުށްވެރިން އެތަނަށް ގެނެވެންދެން ހުރަގޭގެ ދޮރުތައް ހުންނަނީ ބަންދުކުރެވިފައެވެ. ދެން އެބައިމީހުން ވައްދަން ހުޅުވުމަށްފަހު އަނެއްކާވެސް ބަންދުކުރެވެއެވެ. ސުވަރުގެ އެއާ ޚިލާފެވެ. އެއީ އުފާވެރިކަމާއި، ހިތްހަމަޖެހުމުގެ ގޮވައްޗެވެ. އުފާފާޅުކުރެވޭ ޙަފްލާތަކުގައި ހުންނަ ފަދައިން އެތަނުގެ ދޮރުތައް ހުންނާނީ ހުޅުވިފައެވެ. ނިކަން ޤުރްއާނުގެ ސިއްރުތަކާމެދު ވިސްނައި ފިކުރުކޮށްބަލާށެވެ.

ނޯޓް

وَتَرَى ٱلْمَلَـٰٓئِكَةَ حَآفِّينَ مِنْ حَوْلِ ٱلْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ ۖ وَقُضِىَ بَيْنَهُم بِٱلْحَقِّ وَقِيلَ ٱلْحَمْدُ لِلَّـهِ رَبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ ﴿٧٥﴾ ﴿ ٧٥ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި މަލާއިކަތުން އެއުރެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ޙަމްދާއެކު ތަސްބީޙަ ދަންނަވާ ޙާލު، ޢަރުޝީގެ ވަށައިގެން ތިއްބަވާތީ ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާނޫއެވެ. އަދި އެއުރެންގެ މެދުގައި (އެބަހީ: އެންމެހާ އަޅުތަކުންގެ މެދުގައި) ޙައްޤަށް ނިޔާކުރައްވާނެތެވެ. އަދި އަންގަވާނެތެވެ. ޙަމްދުހުރީ ޢާލަމްތަކުގެވެރި اللَّه އަށެވެ. (75)

ތަފްސީރު

ހެޔޮލަފާ މަލާއިކަތުން ހުރިހާ ފަރާތަކުން ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ޢަރްޝީގެ ވަށައިގެން ތިއްބަވާތީ ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާނެއެވެ. އެބޭކަލުން ތިއްބަވާނީ މާތް ﷲ ޒިކުރުކުރުމުން އުފާލިބިވަޑައިގަންނަވާ ޙާލު ޙަމްދާއެކު އެކަލާނގެއަށް ތަސްބީޙަ ދެންނެވުމުގައެވެ. އަދި އެންމެހާ ޚަލްޤުތަކުންގެ މެދުގައި އިލާހީ ޢަދުލުވެރިކަމުގެ ދަރުބާރުގައި ޙައްޤާއި، ޢަދުލަށް ނިޔާކުރައްވާނެއެވެ. އަދި މަޙްޝަރު ބިމުގައި ތިބޭ އެންމެން، މުއުމިނުންނާއި ކާފަރުން، ބުނާނެއެވެ. ޢާލަމްތަކުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ޙަމްދުހުށްޓެވެ. މުއުމިނުން މާތް ﷲ އަށް ޙަމްދުކުރާނީ އެކަލާނގެ ފަޟްލުވަންތަވެރިކަމަށް ޓަކައެވެ. ކާފަރުން ޙަމްދުކުރާނީ އެކަލާނގެ ޢަދުލުވެރިކަމަށްޓަކައެވެ. ﴿وَقِيلَ ٱلْحَمْدُ لِلَّـهِ رَبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ﴾ ގައި ޙަމްދު ކުރި ފަރާތެއް ނޭނގޭ ގޮތަށް އައިސްފައިވަނީ އެހެންވެގެންނެވެ. މިކަމުން ދަލީލުކޮށްދިނީ އެންމެހާ ޚަލްޤުތަކުން ޙަމްދާއި، ސަނާއާއެކު މާތް ﷲ ގެ ޢަދުލުވެރިކަމަށް ހެކިވާނެ ކަމެވެ.

ނޯޓް