chapter

037

وَٱلصَّـٰٓفَّـٰتِ صَفًّا ﴿١﴾ ﴿ ١ ﴾

ތަރުޖަމާ

ސަފުސަފަށް ތިއްބަވާ މަލާއިކަތުންނާއި، އުރެދުންތަކުން މީސްތަކުން ދުރުކުރައްވާ މަލާއިކަތުންނާއި، ޤުރްއާން ކިޔަވައިވިދާޅުވާ މަލާއިކަތުން ގަންދެއްވައި ވަޙީކުރައްވަމަވެ. (1-3)

ތަފްސީރު

މި ސޫރަތް ފައްޓަވާފައި މިވަނީ ރެއާއި ދުވާލު މާތް ﷲ އަށް ތަސްބީޙަ ދަންނަވާ ޠާހިރު މަލާއިކަތުންގެ ތަފާތު ބައިތައް ގަންދެއްވައި، ޙައްޤު ގޮތުގައި އަޅުކަންކުރެވޭ އިލާހަކީ އެއްކައުވަންތަ އިލާހު ކަމުގައި ވަޙީކުރައްވަމުންނެވެ. މާނައީ: މީސްތަކުންނޭވެ! މަލާއިކަތުންގެ ތެރެއިން މުއުމިނުންގެ ސަފުތައް ފަދައިން ފައިންޕުޅު ހަމަކުރައްވައި ނަމާދަށް ސަފުހައްދަވާ މަލާއިކަތުންނާއި، އަޅުތަކުންނަށް ފެންލިބޭނެގޮތް ހެއްދެވުމަށްޓަކައި ވިލާތަކަށް އަމުރުކުރައްވައި އެވިލާތައް މާތް ﷲ އިރާދަކުރައްވާ ތަންތަނަށް ގެންދަވާ މަލާއިކަތުންނާއި، މާތް ﷲ އެކަލާނގެ ރަސޫލުބޭކަލުންނާއި ނަބީބޭކަލުންގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި ފޮތްތައް ކިޔަވާވިދާޅުވާ މަލާއިކަތުން ގަންދެއްވައި ވަޙީކުރައްވަމެވެ.

ނޯޓް

إِلَّا مَنْ خَطِفَ ٱلْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُۥ شِهَابٌ ثَاقِبٌ ﴿١٠﴾ ﴿ ١٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

ކުއްލިގޮތެއްގައި ސިއްރުން އެހުމެއް އަހައިފި ޝައިޠާނަކު މެނުވީއެވެ. ފަހެ، އެ ޝައިޠާނާގެ ފަހަތުން ތޮރުފައިލާފަދަ ގިނިހިލައެއް ފޮނުއްވާހުށްޓެވެ. (10)

ތަފްސީރު

އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ކުއްލިގޮތުގައި ސިއްރުން މަލާއިކަތުންގެ އަޑުއަހައިފި އެއްޗެއް މެނުވީއެވެ. ފަހެ އޭގެ ފަހަތުން އަލިގަދަ ގިނިހިލައެއް ގޮސް އެއެއްޗެއް އަންދައިލާނެއެވެ. ޞައްޙަ ޙަދީޘުގައި އައިސްފައި ވެއެވެ. "ޖިންނީން އެކަތީގެ މައްޗަށް އަނެކަތި ސަވާރުވެގެން އުޑާހަމައަށް ދެއެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲ އުޑުގައި ކަމެއް ނިންމަވައިފި ނަމަ މަލާއިކަތުން އެވާހަކަ ދައްކަވައެވެ. ދެން އެންމެ ކައިރީގައި ހުންނަ ޝައިޠާނާ އެވާހަކަ އަޑުއަހައި އެއަށްވުރެ ތިރީގައި ހުންނަ ޝައިޠާނާ އަށް ބުނެދެއެވެ. ފަހަރެއްގައި އެއާ ދިމާއަށް ގިނި ހިލައެއް އައިސް އޭތި އަނދައިގެން ދިއުން އެކަށީގެން ވެއެވެ. ނުވަތަ އޭގެ ގައިގައި ގިނިހިލައިން ޖެހުމުގެ ކުރިން ތިރީގައި ހުރި ޝައިޠާނާއަށް އެވާހަކަ ބުނެދެވުންވެސް އެކަށީގެން ވެއެވެ. ދެން އޭތި އެޚަބަރާއެކު ސަތޭކަ ދޮގު ހަދައެވެ. ދެން އެ ކަލިމަ ކާހިނާއި ހަމައަށް ފައިބައެވެ. ދެން އޭނާ މީސްތަކުންނަށް އެވާހަކަ ކިޔައިދެއެވެ. ދެން ޖާހިލުން އެވާހަކަ ޤަބޫލުކުރެއެވެ." (ޞަޙީޙުލްބުޚާރީ، ޙަދީޘު؛ 4701) އިސްލާމްދީން އައުމަށްފަހު އުޑު ގަދަފަދައަށް ރައްކާތެރިކުރެވުނެވެ. އެއަށް ފަހު އަންދާލާ ގިނިހިލައަކުން ޝައިޠާނަކަށް ސަލާމަތް ނުވެވެއެވެ. މި ގިނިހިލަތަކަކީ ތަރިތަކެއް ނޫނެވެ. އެއީ ތަރިތަކުން ނެއްޓިގެން އަންނަ އަލިފާން ގުޅަތަކެކެވެ. އެ ގިނަހިލަތަކަށް شِهَابٌ ثَاقِبٌ އޭ ކިއުނީ އެހެންވެގެންނެވެ.

ނޯޓް

ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى ٱلْجَحِيمِ ﴿٦٨﴾ ﴿ ٦٨ ﴾

ތަރުޖަމާ

ދެން ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެން އެނބުރި ދިޔުންވަނީ ނަރަކަޔަށްކަން ކަށަވަރެވެ. (68)

ތަފްސީރު

ދެން އެބައިމީހުން އެނބުރި ދާނީ ނަރަކައިގެ އަޑިއަށެވެ. މާތް ﷲގެ ވަޙީބަސްފުޅުގައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿مِّن وَرَآئِهِۦ جَهَنَّمُ وَيُسْقَىٰ مِن مَّآءٍ صَدِيدٍ * يَتَجَرَّعُهُۥ وَلَا يَكَادُ يُسِيغُهُۥ وَيَأْتِيهِ ٱلْمَوْتُ مِن كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ ۖ وَمِن وَرَآئِهِۦ عَذَابٌ غَلِيظٌ﴾ (އޭނާގެ ކުރިމަތީގައިވަނީ، ނަރަކައެވެ. އަދި އޭނާއަށް ބޯންދެއްވާނީ، ފާ ދިޔަފަދަ ފެނަކުންނެވެ. * އޭނާ އެ ދިރުވައިލާނެތެވެ. އޭނާއަށް އެ ދިރުވައިލެވޭނީ، ވަރަށް އުނދަގުލުންނެވެ. އަދި ހުރިހާ ފަރާތަކުން އޭނާގެ ގާތަށް މަރު އަންނާނެތެވެ. (އެކަމަކު) އޭނާ މަރެއް ނުވާނެތެވެ. އަދި އޭނާގެ ކުރިމަތީގައިވަނީ، ގަދަފަދަވެގެންވާ ޢަޛާބެވެ.) މިއާޔަތުގައި ﴿إِنَّا جَعَلْنَـٰهَا فِتْنَةً لِّلظَّـٰلِمِينَ﴾ މިބަސްފުޅުގައި އިޝާރާތްކުރައްވާފައިވާ އިމްތިޙާނަކީ މުޝްރިކުން މާތް ﷲގެ ކަލާމްފުޅަށް ކުރި ފުރައްސާރައާއި މަލާމާތެވެ. ޒައްޤޫމު ގަހުގެ ވާހަކާއި، އެގަސް ނަރަކައިގެ އަޑީގައި ހެދޭ ވާހަކަ އިވުމުން އެބައިމީހުން ބުންޏެވެ. އަލިފާނުން ގަސް އަންދާލާއިރު، ނަރަކައިގައި ގަހެއް ހުންނާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ އެބައިމީހުން މިވާހަކަދެއްކީ މަލާމާތްކޮށް ހެމުންނެވެ. އަދި އަބޫޖަހުލު (މާތް ﷲ އޭނާ ނިކަމެތިކުރައްވާހުށި) ޤުރައިޝުންގެ ބޮޑުންނަށް ބުނާ ކަމުގައި ވިއެވެ. މުޙައްމަދު ﷺ އަހަރެމެންނަށް ޒައްޤޫމުން ބިރުދައްކަވަނީއެވެ. ޒައްޤޫމަކީ ކޮން އެއްޗެއްކަން ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެނގޭހެއްޔެވެ؟ އެއީ ޗީޒާއި ކަދުރެވެ. ދެން އޭނާގެ ގެއަށްވަދެފައި އޭނާ ގޮވާލިއެވެ. ޖާރިޔާއެވެ! އަހަރުމެންނަށް ޒައްޤޫމް ކާންދޭށެވެ. ދެން އޭނާ އެބައިމީހުންނަށް ޗީޒާއި ރޯކަދުރު ގެނެސްދިނެވެ. ދެން އަބޫޖަހުލު މަލާމާތްކުރަމުން ބުންޏެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ޒައްޤޫމް ކާށެވެ. މުޙައްމަދު ﷺ އެއެއްޗަކުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ބިރުދައްކަވާ ޒައްޤޫމަކީ ތިޔައީއެވެ. (ޖާމިޢުލްބަޔާން، އިބްނުޖަރީރް އައްޠަބަރީ، ޖ: 23، ޞ: 75، ޙަދީޘު: 22537) އެހެންކަމުން، އެ ގަހުގެ ވާހަކަ ގެންނެވުން ވީ މީސްތަކުންނަށް އައި އިމްތިޙާނަކަށެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿وَمَا جَعَلْنَا ٱلرُّءْيَا ٱلَّتِىٓ أَرَيْنَـٰكَ إِلَّا فِتْنَةً لِّلنَّاسِ وَٱلشَّجَرَةَ ٱلْمَلْعُونَةَ فِى ٱلْقُرْءَانِ﴾ (އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނަށް ދެއްކެވި ދެއްކެވުމާއި، އަދި ޤުރްއާނުގައި ލަޢުނަތްލައްވާފައިވާ ގަސް (އެއީ) މީސްތަކުންނަށް އިމްތިޙާނެއް ކަމުގައި މެނުވީ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ނުލައްވަމެވެ.) އެއީ ނަރަކައިގައި އެއިން ކާފަރުންނަށް 'މެހުމާންދާރީ' އަދާކުރެވޭ ޒައްޤޫމް ގަހެވެ. އެއީ ކޮންފަދަ މެހުމާންދާރީއެއް ހެއްޔެވެ! އަދި ކޮންފަދަ މާތްކޮށްހިތުމެއް ހެއްޔެވެ! ދެން، މާތް ﷲ މިވަނީ އެބައިމީހުންނަށް އެމުޞީބާތާއި ޢަޛާބު އައުމުގެ ސަބަބު ބަޔާންކުރައްވާފައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

۞ وَإِنَّ مِن شِيعَتِهِۦ لَإِبْرَٰهِيمَ ﴿٨٣﴾ ﴿ ٨٣ ﴾

ތަރުޖަމާ

ހަމަކަށަވަރުން، އެކަލޭގެފާނުންގެ ގޮތަށް ތަބަޢަވެގެންވާ މީހުންގެ ތެރެއިން އިބްރާހީމުގެފާނުވެއެވެ. (83)

ތަފްސީރު

شِيعَة އަކީ އެހީތެރިވެ ވާގިވެރިވާ މީހުންނެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ނޫޙު عليه السلام ގެ އެހީތެރިންނާ ވާގިވެރިންގެ ތެރެއިން، އަދި މާތް ﷲ ގެ މަގަށް ގޮވައިލުމުގައި އެކަލޭގެފާނުގެ މަންހަޖާއި، ގޮތުގެ މަތީގައި ތިބި މީހުންގެ ތެރެއިން ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްލާނގެ ޚަލީލު އިބްރާހީމް عليه السلام ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ސާފު، ޠާހިރު، ޝިރުކާއި ޝައްކުން ސަލާމަތްވެފައިވާ ހިތަކާއިގެން އެކަލޭގެފާނު ވަޑައިގެންނެވި ހިނދުގަވެ. މާތް ﷲ ގެ ވަޙީބަސްފުޅު ﴿بِقَلْبٍ سَلِيمٍ﴾ އިން ފުރިހަމަކަމާއި ސާފުކަމުގެ ހުރިހާ ސިފަތަކަކަށް އިޝާރާތްކުރެއެވެ. ފަހެ، އެއީ ސާފު، ހަސަދައާއި، ބޮޑާކަމާއި، މަކަރުވެރިކަމާއި، ނުބައިކަމުން ޠާހިރުވެފައިވާ، ދުނިޔޭގެ އެދުންތަކުން އޭގެ ސާފުކަން ކިލަނބުނުވާ، މުއުމިން ހިތެވެ. ނޫޙު عليه السلام އާއި އިބްރާހީމް عليه السلام އާ ދެމެދު ދެހާސް ހަސަތޭކަ ސާޅީސް އަހަރު ވެއެވެ. އެ ދެމެދުގައި އިބްރާހީމް عليه السلام އަށްވުރެ ކުރިން ވަޑައިގެންނެވީ ދެ ނަބީބޭކަލުންނެވެ. އެއީ ހޫދު عليه السلام އާއި ޞާލިޙު عليه السلام އެވެ.

ނޯޓް

إِذْ جَآءَ رَبَّهُۥ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ ﴿٨٤﴾ ﴿ ٨٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

(އެއީ) ސަލާމަތުންވާ ހިތަކާއިގެން އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ތަވައްޖުހުވެވަޑައިގެންނެވި ހިނދުގައެވެ. (84)

ތަފްސީރު

ނޯޓް

فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ ٱلسَّعْىَ قَالَ يَـٰبُنَىَّ إِنِّىٓ أَرَىٰ فِى ٱلْمَنَامِ أَنِّىٓ أَذْبَحُكَ فَٱنظُرْ مَاذَا تَرَىٰ ۚ قَالَ يَـٰٓأَبَتِ ٱفْعَلْ مَا تُؤْمَرُ ۖ سَتَجِدُنِىٓ إِن شَآءَ ٱللَّـهُ مِنَ ٱلصَّـٰبِرِينَ ﴿١٠٢﴾ ﴿ ١٠٢ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައި އެ ދަރިކަލުން މަސައްކަތް ކުރައްވައި އުޅުއްވާ ފުރާވަރަށް އެރިހިނދު، އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އޭ ލޯބިވާ ދަރިފުޅާއެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، އަހުރެން ތިބާ ޤުރްބާންކުރާތީ، ހުވަފެނުގައި އަހުރެންނަށް ފެނެއެވެ. ފަހެ، ތިބާޔަށް (އެކަމާމެދު) ފެންނަ ގޮތެއް ވިސްނައި ބަލާށެވެ! އެ ދަރިކަލުން ދެންނެވިއެވެ. އޭ ބައްޕާއެވެ! ކަލޭގެފާނަށް އަމުރުކުރައްވާ ކަންތައް ކަލޭގެފާނު ކުރައްވާށެވެ! اللَّه އިރާދަކުރެއްވިއްޔާ އަޅުގަނޑު ވަނީ، ކެތްތެރިންގެ ތެރެއިންކަން، ކަލޭގެފާނަށް ފެނިވަޑައިގަންނަވާނެތެވެ. (102)

ތަފްސީރު

ބައްޕާފުޅުގެ އަރިހު މަސައްކަތްކުރައްވައި އުޅުއްވާ ފުރާވަރަށް ދަރިކަލުން އެރި ހިނދު (ތަފްސީރު ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި އެއީ ތޭރަ އަހަރެވެ.) އެކަލޭގެފާނު ދަރިކަލުންނަށް ވިދާޅުވިއެވެ. ދަރިކަލުންނޭވެ! ތިބާ ކަތިލުމަށް ހުވަފެނުގައި އަހުރެންނަށް އަމުރުކުރައްވައިފިއެވެ. ފަހެ، އެކަމުގައި ތިބާއަށް ފެންނަނީ ކޮން ގޮތެއްތޯ ބަލައިބަލާށެވެ. އިބްރާހީމް عليه السلام ދަރިކަލުންނަށް އެވާހަކަ އެންގެވީ އެދަރިކަލުންނަށް އެގޮތް ތަންކޮޅެއް ފަސޭހަވާނެތީއާއި، ދަރިކަލުންގެ ކެތްތެރިކަން ބެއްލެވުމަށާއި، އަދި ދަރިކަލުން މާތް ﷲ އަށާއި، ބަފައިކަލުންނަށް ކިޔަމަންވާވަރު ބެއްލެވުމަށެވެ. އިބްރާހީމް عليه السلام ދަރިކަލުންނާ މަޝްވަރާކުރެއްވީ އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާ ގޮތަކަށް ހައްދަވާކަށް ނޫނެވެ. ދަރިކަލުން ކަންކުރައްވާނީ ކިހިނެއްތޯ، ކެތްކުރައްވާނީތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯ، ބެއްލެވުމަށެވެ. ފަހެ، ދަރިކަލުން އެކަލޭގެފާނަށް ދެއްވީ އެންމެ ރިވެތި ޖަވާބެވެ. ޖަވާބުގައި ދަރިކަލުން ވިދާޅުވިއެވެ. ﴿يَـٰٓأَبَتِ ٱفْعَلْ مَا تُؤْمَرُ ۖ سَتَجِدُنِىٓ إِن شَآءَ ٱللَّـهُ مِنَ ٱلصَّـٰبِرِينَ﴾ ބައްޕާއެވެ! ތިމަން ކަތިލެއްވުމަށް ކަލޭގެފާނަށް ކުރައްވާފައިވާ އަމުރު ތަންފީޒުކުރައްވާށެވެ. މާތް ﷲ އިރާދަކުރެއްވިއްޔާ ތިމަންނާއީ ކެތްތެރިއަކު ކަމުގައި ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާނެއެވެ. މިއީ ޙިލްމުވެރިކަމާއި، ކެތްތެރިކަމާއި، މާތް ﷲ ގެ ޤަޟާޤަދަރަށް ރުހުމުގެ ސިފަތައް ލިބިވަޑައިގެން ހުންނެވި ބޭކަލެއްގެ ޖަވާބެވެ.

ނޯޓް

قَدْ صَدَّقْتَ ٱلرُّءْيَآ ۚ إِنَّا كَذَٰلِكَ نَجْزِى ٱلْمُحْسِنِينَ ﴿١٠٥﴾ ﴿ ١٠٥ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، އެ ދެބަފައިކަލުން (ﷲ އަށް) ބޯލަނބައި ކިޔަމަންވެ، އެދަރިކަލުން ނިތްކުރިވަތަށް ބޭއްވެވި ހިނދު ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް ނިދާއިއްވެވީމެވެ. އޭ އިބްރާހީމުގެފާނެވެ. (103–104) ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނުގެ ހުވަފެންފުޅު ތެދުކުރައްވައިފީމުއެވެ. އިޙްސާންތެރިންނަށް ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޖަޒާދެއްވަނީ އެފަދައިންނެވެ. (105) ހަމަކަށަވަރުން، މިއީ ފާޅުވެ ބަޔާންވެގެންވާ އިމްތިޙާނުކަން ކަށަވަރެވެ. (106)

ތަފްސީރު

ދެން އެދެބޭކަލުން މާތް ﷲ ގެ އަމުރުފުޅަށް ބޯލަނބައި ކިޔަމަންވެވަޑައިގެން ކަތިލެއްވުމަށްޓަކައި ދަރިކަލުން މޫނުފުޅު ވަތަށް ބޭއްވެވުމުން (﴿وَتَلَّهُۥ لِلْجَبِينِ﴾ އަކީ މޫނު ވަތަށް ބަންޑުން ބޭއްވުމެވެ.) ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް ނިދާ އިއްވެވީމެވެ. އިބްރާހީމް عليه السلام އެވެ. ކަލޭގެފާނަށް އަމުރުކުރެވުނު ކަންތައް ކަލޭގެފާނު ކުރައްވައިފީމުއެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނުގެ ދަރިކަލުން ކަތިލައްވަން ބޭއްވެވުމުން ކަލޭގެފާނުގެ ހުވަފެންފުޅުގެ މަޤްޞަދު ޙާޞިލްވީއެވެ. މިއީ އިޚްލާޞްތެރި މުއުމިނުންނާއި، އީމާންކަން ބަލިކަށި މީހުން ވަކިކޮށްދޭ ފާޅުވެ ބަޔާންވެގެންވާ އިމްތިޙާނެވެ.

ނޯޓް

وَبَشَّرْنَـٰهُ بِإِسْحَـٰقَ نَبِيًّا مِّنَ ٱلصَّـٰلِحِينَ ﴿١١٢﴾ ﴿ ١١٢ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ޞާލިޙުންގެ ތެރެއިންވާ ނަބިއްޔަކު ކަމުގައި އިސްޙާޤުގެފާނު ދެއްވާނެކަމުގެ އުފާވެރި ޚަބަރު، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް ދެއްވީމެވެ. (112)

ތަފްސީރު

އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް އެހެން ދަރިކަލެއްގެ އުފާވެރި ޚަބަރު ދެއްވީމެވެ. އެއީ ބަނީއިސްރާއީލު އެ ބޭކަލަކަށް ނިސްބަތްވާ ޔަޢޫޤޫބު عليه السلام ގެ ބަފައިކަލުން އިސްޙާޤު عليه السلام އެވެ. އަދި އިބްރާހީމު عليه السلام އާއި އިސްޙާޤު عليه السلام ގެ ދަރިކޮޅުން ކިޔަމަންތެރިކަމާއި، އީމާންކަމާއެކު އަމިއްލަ ނަފްސަށް އިޙްސާންތެރިވާ މީހުންނާއި، ކާފިރުކަމާއި އުރެދުމުގެ ސަބަބުން އަމިއްލަ ނަފްސަށް އަނިޔާވެރިވާ މީހުން ވެއެވެ. ޔަހޫދީން ދަޢުވާކުރާ ފަދައިން އިސްޙާޤު عليه السلام އަކީ ޛަބީޙު ނޫންކަމާއި ޛަބީޙަކީ އިސްމާއީލު عليه السلام ކަމަށް މިއާޔަތުން ގާތްގަނޑަކަށް ދެބަސްނުވެވޭނޭ ވަރަށް ދަލީލުކޮށްދެއެވެ. އެހެނީ، ޛަބަޙުގެ (ކަތިލުމުގެ) ޙާދިސާއަށްފަހު މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿وَبَشَّرْنَـٰهُ بِإِسْحَـٰقَ نَبِيًّا مِّنَ ٱلصَّـٰلِحِينَ﴾ އެވެ. ވީމާ، އިސްޙާޤު عليه السلام ލިބިވަޑައިގަންނަވާނޭ ކަމުގެ އުފާވެރި ޚަބަރު ދެއްވީ އެ ޙާދިސާއަށް ފަހުގައެވެ. އެހެންކަމުން، މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް އެހެން ދަރިކަލަކު ދެއްވައި މާތްކުރެއްވިއެވެ. އަނެއްކޮޅުން އެ ޙާދިސާ ހިނގީ މައްކާގައެވެ. އެރަށުގައި ބޮޑުފުޅުވީ އިސްމާޢީލު عليه السلام އެވެ. އަދި، އަލްޙާފިޡު އިބްނުކަޘީރު ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި، އިސްޙާޤު عليه السلام ތުއްޕުޅުއިރު މައްކާއަށް ވަޑައިގަތްކަން އެނގޭކަށް ނެތެވެ. ވީއިރު ޛަބީޙަކީ އެކަލޭގެފާނު ކަމުގައި ވާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ޢުމަރު ބްނު ޢަބްދުލްޢަޒީޒުގެ ޚަލީފާކަމުގެ ދުވަސްވަރު އަލަށް އިސްލާމްވެ އިސްލާމްކަން ރަނގަޅުވި ޔަހޫދީއެއްގެ ގާތަށް އެކަލޭގެފާނު މީހަކު ފޮނުއްވިއެވެ. އޭނާއަކީ ޔަހޫދީ ބޮޑެތި ޢިލްމުވެރިންގެ ތެރެއިންވާ މީހެކެވެ. ޚަލީފާ އޭނާއާއި ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ. އިބްރާހީމް عليه السلام އަށް އަމުރުކުރެއްވީ އެކަލޭގެފާނުގެ ދެދެރިކަލުންކުރެ ކޮން ދަރިކަލަކު ކަތިލެއްވުމަށް ހެއްޔެވެ؟ އެހިނދު އޭނާ އެކަލޭގެފާނަށް ދެންނެވިއެވެ. އިސްމާޢީލު عليه السلام އެވެ. އަމީރުލް މުއުމިނީންއެވެ! މާތް ﷲ ގަންދީ ދަންނަވަމެވެ. ޔަހޫދީންނަށް އެކަން ރަނގަޅަށް އެނގެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް ޢަރަބިންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ބަފައިކަލުން އިސްމާޢީލު عليه السلام އަށް އެމާތްކަން ލިބިވަޑައިގަތުމުން އެބައިމީހުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޙަސަދަވެރި ވަނީއެވެ. އެހެންވެ، އެކަން ޤަބޫލުކުރުމަށް ދެކޮޅު ހަދަނީއެވެ. އަދި އެއީ އިސްޙާޤު عليه السلام ކަމަށް ދަޢުވާކުރަނީއެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ އެބައިމީހުންގެ ބަފައިކަލުން ކަމުގައި ވާތީއެވެ. އޭގެ ތެރެއިން ކޮންމެ ބޭކަލަކީވެސް ޠާހިރު، ރަނގަޅު، މާތް ﷲ އަށް ކިޔަމަންތެރި ބޭކަލެކެވެ. (މުޙައްމަދު ބްނު ކަޢުބު އަލްޤުރަޡީގެ އަރިހުން ރިވާކުރެއްވީ އިބްނުކަޘީރު، ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ޞ: 1592)

ނޯޓް

وَبَـٰرَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَىٰٓ إِسْحَـٰقَ ۚ وَمِن ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِّنَفْسِهِۦ مُبِينٌ ﴿١١٣﴾ ﴿ ١١٣ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި އެކަލޭގެފާނާއި، އިސްޙާޤުގެފާނުގެ މައްޗަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ބަރަކާތް ލެއްވީމެވެ. އެ ދެބަފައިކަލުންގެ ދަރިކޮޅުން ހެޔޮކަންތައްކުރާ މީހުންނާއި، ފާޅުވެގެންވާ ގޮތުގައި އަމިއްލަ ނަފްސަށް އަނިޔާކުރާ މީހުންވެއެވެ. (113)

ތަފްސީރު

ނޯޓް

۞ فَنَبَذْنَـٰهُ بِٱلْعَرَآءِ وَهُوَ سَقِيمٌ ﴿١٤٥﴾ ﴿ ١٤٥ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނު ބަލި ޙާލުކޮޅުގައި ވަނިކޮށް (މަހުގެ ބަނޑުން) އައްސޭރިއަށް އެކަލޭގެފާނު އެއްލެވީމެވެ. (145)

ތަފްސީރު

ދެން، އެކަލޭގެފާނަށް ލިބިވަޑައިގެންނެވި ހިތާމައާއި، މަހުގެ ބަނޑުގައި އޮންނަވަން ޖެހުނު ދަތިގޮތުގެ ސަބަބުން އެކަލޭގެފާނު ބަލި ހާލުކޮޅުގައި ވަނިކޮށް އެކަލޭގެފާނު އެއްގަމަށް އެއްލައިލާން ތިމަންރަސްކަލާނގެ މަހަށް އަމުރުކުރެއްވީމެވެ. ޢަޠާއު ވިދާޅުވިއެވެ. މާތް ﷲ މަހަށް އިލްހާމުކުރެއްވިއެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެ ބަނޑު އެކަލޭގެފާނަށް ހުރަގެއެއް ކަމުގައި ލައްވައިފީމެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނަކީ ކަލޭގެ ކާނާއެއް ކަމުގައި ނުލައްވަމެވެ. އެހެންކަމުން އެކަލޭގެފާނު ދިރި ހުންނެވިއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ހަށިކޮޅުން އެއްވެސް އެއްޗެއް އުނި ނުވެއެވެ. އަދި މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނުގެ ހަށިކޮޅުގެ މަތީގައި އެކަލޭގެފާނަށް ހިޔާ ދީ، ގަދަ އަވިން އެކަލޭގެފާނު ރައްކާތެރިކުރާނޭ ބަރަބޯ ގަހެއް ހެއްދެވިއެވެ. މަސް އެކަލޭގެފާނު ދިރުވައިލި ސަބަބަކީ އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުން އެކަލޭގެފާނު ދޮގުކުރުމުން އެކަމާ ކޯފާވެގެން، ރަށުން ނުކުމެވަޑައިގަތީއެވެ. ކޯފާވެ ހުންނަވައިގެން އެކަލޭގެފާނަށް އައްސޭރިއާ ހަމައަށް ވަޑައިގެންނެވުނެވެ. ދެން، ބަރާވެފައި އޮތް ނަވަކަށް އެކަލޭގެފާނު އަރާވަޑައިގަތެވެ. ނާ ދަތުރުކުރަމުން ދަނިކޮށް ކަނޑު ގަދަވެ ރާޅު ބޮޑުވެ، ނާ ފެތިދާނެހެން ހީވުމުން ނަވުގެ ފަޅުވެރިން ބުންޏެވެ. މީގައި ސާހިބު މީހާއަށް ފިލައިގެން އައިސްއުޅޭ އަޅަކު އެބަހުއްޓެވެ. އަހަރެމެން ސަލާމަތްވާން ބޭނުމިއްޔާ އޭނާ ކަނޑަށް އެއްލާލަން ޖެހެއެވެ. ދެން، އެބައިމީހުން ގުރައަތު ނެގުމުން ދިމާވީ ޔޫނުސް عليه السلام އާއެވެ. ދެން، އެބައިމީހުން އެކަލޭގެފާނު ކަނޑަށް އެއްލާލިއެވެ. އެހިނދު މާތް ﷲ ގެ އަމުރުފުޅަށް ބިޔަ މަހެއް އައިސް އެކަލޭގެފާނު ދިރުވައިލިއެވެ. އަދި މުޢުޖިޒާތް ފުރިހަމަވިއެވެ. ފަހެ، އެކަލޭގެފާނުގެ ހަށިކޮޅުން މަސްކޮޅެއްގައި ނުޖެހުމަށާ، ކަށިކޮޅެއް ބިންދައިނުލުމަށް މާތް ﷲ އެމަހަށް އެންގެވިއެވެ. ދެން، މާތް ﷲ އަށް ތަސްބީޙަ ކިއުއްވައި، ފާފަފުއްސެވުން އެދިވަޑައިގެން ދުޢާކުރައްވަން މަހުގެ ބަނޑުގައި އެކަލޭގެފާނު ތިން ދުވަހު އޮންނެވިއެވެ. އެއަށްފަހު މަސް އެކަލޭގެފާނު ހާމަ ބިމަކަށް އެއްލައިލިއެވެ. ދެން، އެގަހުގެ ފަތްތަކުން އެކަލޭގެފާނު ހިޔާކޮށް، މެއްސާއި މަދިރިން އެކަލޭގެފާނު ސަލަމާތްކޮށްދިން ގަހެއް އެތަނުގައި މާތް ﷲ ފެޅުއްވިއެވެ.

ނޯޓް

وَأَنۢبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ ﴿١٤٦﴾ ﴿ ١٤٦ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށްޓަކައި، ބަރަބޮލުގެ ބާވަތެއްގެ ގަހެއް އެތަނުން ފެޅުއްވީމެވެ. (146)

ތަފްސީރު

ނޯޓް

فَـَٔامَنُوا۟ فَمَتَّعْنَـٰهُمْ إِلَىٰ حِينٍ ﴿١٤٨﴾ ﴿ ١٤٨ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، އެއުރެން (އެކަލޭގެފާނަށް) އީމާންވޫއެވެ. ދެން އެއުރެންގެ އަޖަލު ޖެހިއްޖައުމަށް ދާނދެން އެއުރެން އަރާމުގައި އުޅުމަށް ލެހެއްޓެވީމެވެ. (148)

ތަފްސީރު

ދެން، އެބައިމީހުން ތެދުވެރި އިޚްލާޞްތެރި ގޮތުގައި އީމާންވުމުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންގެ ޢުމުރު ހަމަވަންދެން ދުނިޔޭގެ އުފާތައް އެބައިމީހުންނަށް ދެއްވީމެވެ. މިއީ ޔޫނުސް عليه السلام ގެ ޤައުމަށް ދެއްވި ޚާއްޞަކަމެކެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ ءَامَنَتْ فَنَفَعَهَآ إِيمَـٰنُهَآ إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ﴾ (ފަހެ، ރަށެއްގެ މީހުން، އެއުރެންގެ އީމާންކަމުން މަންފާކުރާނޭ ގޮތުގައި، އީމާންވީނަމަ ކިހާރަނގަޅުހޭ! ޔޫނުސްގެފާނުގެ ޤައުމުގެމީހުން ފިޔަވައެވެ.) އެހެނީ އުއްމަތްތަކާމެދު މާތް ﷲ ޢަމަލުކުރައްވާ އިލާހީ ސުންނަތަކީ، އެބަޔަކު ދޫކުރައްވައި އެބައިމީހުންގެ ނަބިއްޔާ ނުކުމެވަޑައިގެންފިނަމަ، އެބައެއްގެ މައްޗަށް ޢަޛާބު ފޮނުއްވައި ނެތިކޮށްލެއްވުމެވެ. އެހެންނަމަވެސް، މާތް ﷲ ޔޫނުސު عليه السلام ގެ ޤައުމު ނެތިކޮށްނުލެއްވީ އެކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުން ދޫކުރައްވައި ވަޑައިގަތީ މާތް ﷲ ގެ އިޒުނަފުޅާއި ނުލައި ކަމުގައި ވާތީއެވެ. ދެން އެބައިމީހުން އީމާންވެ ތައުބާވުމުން މާތް ﷲ ވަނީ އެބައިމީހުންނަށް ރަޙްމަތްލައްވައި، އެބައިމީހުންގެ ތައުބާ ޤަބޫލުކުރައްވާފައެވެ.

ނޯޓް

فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ ‎ ﴿١٤٩﴾ ﴿ ١٤٩ ﴾

ތަރުޖަމާ

(އޭ މުޙައްމަދުގެފާނެވެ!) ފަހެ، ކަލޭގެފާނު އެއުރެންނާ ސުވާލުކުރައްވައި ބައްލަވާށެވެ! ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް އަންހެންދަރިން ތިބެފައި އެއުރެންނަށް ފިރިހެންދަރިން ވަނީހެއްޔެވެ؟ (149)

ތަފްސީރު

ދެން، ފަށްޓަވާފައި މިވަނީ ރަސޫލާ ﷺ ދޮގުކުޅަ މައްކާގެ މުޝްރިކުން މަލާއިކަތުންނަކީ މާތް ﷲ ގެ ދަރިދަރިކަނބަލުން ކަމަށް ބުނާ ވާހަކައެވެ. މާތް ﷲ ވަނީ އެބައިމީހުންގެ އެވާހަކައިގެ ނުބައިކަން ބޮޑުކަމާއި، އެ ދެކޮޅުނުޖެހޭ ޤަބޫލުކުރުމުގެ ހުތުރުކަމުގެ ވާހަކަ ބަޔާންކުރައްވާފައެވެ. މާނައީ: މުޙައްމަދު ﷺ އެވެ! މައްކާގެ އެ ކާފަރުންނާ ކަލޭގެފާނު ސުވާލުކުރައްވައިބައްލަވާށެވެ! މާތް ﷲ އަށް އަންހެން ދަރިން ތިބެފައި އެބައިމީހުންނަށް ފިރިހެން ދަރިން ވަނީހެއްޔެވެ؟ ހަމަކަށަވަރުން އެބައިމީހުން އަންހެން ދަރިންނަށް ނަފްރަތު ކުރެއެވެ. އަދި އަންހެން ދަރިން އަމިއްލަ ނަފްސަށް ނިސްބަތްކުރަން ނުރުހެއެވެ. ދެން، މާތް ﷲ އަށް އަންހެން ދަރިން ނިސްބަތްކުރަން އެބައިމީހުން ރުހެނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ މާތް ﷲ އެކަލާނގެ ޒާތުފުޅަށް އަންހެން ދަރިން އިޚްތިޔާރުކުރައްވާފައި، އެބައިމީހުންނަށްޓަކައި ފިރިހެން ދަރިން އިޚްތިޔާރުކުރެއްވީ ހެއްޔެވެ؟ ﴿أَلَكُمُ ٱلذَّكَرُ وَلَهُ ٱلْأُنثَىٰ * تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَىٰٓ﴾ (ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފިރިހެންދަރިންވެފައި، އެކަލާނގެއަށް އަންހެންދަރިން ވަނީ ހެއްޔެވެ؟ * (އެހެންވަނީނަމަ) އެއީ ޙައްޤު މަގުން އެއްކިބާވެގެންވާ ބައިކުރުމެކެވެ.) ދެން އެކަލާނގެ އެބައިމީހުންނާ ސުވާލުކުރައްވަނީ، މާތް ﷲ މަލާއިކަތުން ހެއްދެވި އިރު އެބައިމީހުން ހާޒިރުވެ ބަލަން ތިބީ ހެއްޔެވެ؟ މި ތާނގައި މިވަނީ މަލާއިކަތުންނަކީ މާތް ﷲ ގެ އަންހެންދަރިން ކަމަށް ބުނެ އެބައިމީހުން ކުރާ ދެކޮޅު ނުޖެހޭ ދަޢުވާއަށް މަލާމާތްކުރައްވާފައެވެ. އެބައިމީހުން މާތް ﷲ އާ މެދު ހަދައިގެން އެނުބައިކަން ބޮޑު ވާހަކަ ދައްކަން އެކަލާނގެ މަލާއިކަތުން ހެއްދެވިއިރު ހާޒިރުވެ ބަލަން ތިބީ ހެއްޔެވެ؟

ނޯޓް

أَمْ خَلَقْنَا ٱلْمَلَـٰٓئِكَةَ إِنَـٰثًا وَهُمْ شَـٰهِدُونَ ﴿١٥٠﴾ ﴿ ١٥٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

ނުވަތަ އެއުރެން ޙާޟިރުވެ ބަލަންތިއްބައި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ މަލާއިކަތުން އަންހެންބަޔަކަށް ހެއްދެވީހެއްޔެވެ؟ (150)

ތަފްސީރު

ނޯޓް

وَمَا مِنَّآ إِلَّا لَهُۥ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ ﴿١٦٤﴾ ﴿ ١٦٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

(މަލާއިކަތުން ވިދާޅުވޫއެވެ.) ތިމަންބޭކަލުންގެ ތެރެއިން ހަމައެކަކަށްވެސް (އަޅުކަން ކުރުމަށް) އެބޭކަލަކަށް ކަނޑައެޅިގެންވާ މަޤާމެއް ނެތިއެއް ނުވެއެވެ. (164)

ތަފްސީރު

ތިމަންމެންގެ ތެރެއިން މަސައްކަތާއި، ދަރަޖަ ކަނޑައެޅިފައިވާ ބޭކަލަކު މެނުވީ ނުއެވެއެވެ. ފަހެ، ތިމަންމެންގެ ތެރެއިން ވަޙީއާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެންފައިވާ ބޭކަލަކާއި، ރިޒުޤާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެންފައިވާ ބޭކަލަކާއި، ޢުމުރާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެންފައިވާ ބޭކަލަކު ވެއެވެ. ތިމަންމެންނީ މާތް ﷲ އަށް އަޅުކަންކުރާ މަލާއިކަތުންނެވެ. އެކަލާނގެ ޚިދުމަތާއި، އެކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންވުމުގައި ސަފުހަދާ މަލާއިކަތުންނެވެ. އަދި ދުވާލުގެ ވަގުތުތަކުގައްޔާއި، ރޭގަނޑުގެ ވަގުތުތަކުގައި މާތް ﷲ އަށް ތަސްބީޙަކިޔާ މަލާއިކަތުންނެވެ. އެބޭކަލުންނާ ބެހޭގޮތުން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿يُسَبِّحُونَ ٱلَّيْلَ وَٱلنَّهَارَ لَا يَفْتُرُونَ﴾ (އެ މަލާއިކަތުން ރެޔާދުވާލު ފޫހިވުމެއްނެތި (އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް) ތަސްބީޙަ ދަންނަވަތެވެ.) މާނައީ އެބޭކަލުން ތަސްބީޙަ މެދުކަނޑުއްވައި ނުލައްވައެވެ. މިއީ، މަލާއިކަތުންނަކީ މާތް ﷲގެ އަންހެން ދަރިންކަމުގައި މުޝްރިކުން ބުނާ ބުނުމަށް ދެއްވާފައިވާ ރައްދެކެވެ.

ނޯޓް

وَٱلْحَمْدُ لِلَّـهِ رَبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ ﴿١٨٢﴾ ﴿ ١٨٢ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ޙަމްދުހުރީ، ޢާލަމްތަކުގެ ވެރި اللَّه އަށެވެ. (182)

ތަފްސީރު

އަދި ފެށުމާއި ނިމުމުގައި ޙަމްދު ހުރީ ޢާލަމްތަކުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށެވެ. ޙަދީޘުގައި އައިސްފައި ވެއެވެ. عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: " مَنْ قَالَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ: سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَقَدِ اكْتَالَ بِالْجَرِيبِ الْأَوْفَى مِنَ الْأَجْرِ " (المعجم الكبير للطبراني، ج:5، ص: 211) (ޢަބްދުﷲ ބިން ޒައިދި ބިން އަރްޤަމް އޭނާގެ ބައްޕާގެ އަރިހުން، ނަބިއްޔާ ﷺ ގެ އަރިހުން ރިވާކުރައްވާފައި ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. ”ކޮންމެ ނަމާދެއްގެ ފަހުގައި ﴿سُبْحَـٰنَ رَبِّكَ رَبِّ ٱلْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ *وَسَلَـٰمٌ عَلَى ٱلْمُرْسَلِينَ *وَٱلْحَمْدُ لِلَّـهِ رَبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ﴾ ތިން ފަހަރު ކިޔައިފި މީހާ ދަންނާށެވެ. ފަހެ، އޭނާ އެންމެ ފުރިހަމަ މިނުމުން އޭނާގެ އަޖުރު މިނައިފިއެވެ.“) އެބަހީ އޭނާއަށް ދަރުމަ ފުރިހަމައަށް ލިބިއްޖެއެވެ. (އައްޠަބަރާނީގެ އަލްމުޢުޖަމު އަލްކަބީރު، ޙަދީޘު: 5124)

ނޯޓް