މިއީ ޙިކްމަތްތެރި ފޮތުގެ (އެބަހީ: ޤުރްއާނުގެ) އާޔަތްތަކެވެ. (2)

މިއީ އެފޮތުގެ ތަޝްރީޢުގައްޔާއި، ބަޔާންކުރުމުގައްޔާއި، ޙުކުމްތަކުގައި ހުރިހާ ފޮތަކަށްވުރެ މަތީގައިވާ، މަތިވެރި ޙިކްމަތް އޭގައިވާ، ދެވަނައެއް ނެތްފަދަ ފުރިހަމަ ފޮތުގެ އާޔަތްތަކެވެ.

(އެއީ) އިޙްސާންތެރިންނަށްޓަކައި އޮތް ތެދުމަގާއި، ރަޙްމަތެވެ. (3)

އެފޮތަކީ އެއަށް އީމާންވެ، ޙައްޤާއި، ހެޔޮ މަގަށް ތަބަޢަވި މީހަކަށް ނޫރާއި، ހިދާޔަތާއި، ރަޙްމަތެވެ. އިޙްސާންތެރިންގެ ވާހަކަ ވަކިން ޚާއްޞަކޮށް ގެންނަވާފައި ވަނީ އެފޮތުގައިވާ އެއްޗަކުން ފައިދާ ލިބިގަންނަ މުއުމިނުންނަކީ އެބައިމީހުން ކަމުގައި ވާތީއެވެ. ދެން، އެބައިމީހުންގެ މާތް ސިފަތައް ބަޔާންކުރައްވަމުން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

އެއުރެންނީ ނަމާދު ޤާއިމްކޮށް، ޒަކާތްދީ، އަދި އާޚިރަތް ދުވަހާމެދު ޔަޤީންކުރާ މީހުންނެވެ. (4)

އެބައިމީހުންނީ ނަމާދު އޭގެ ރުކުންތަކާ، އަދަބުތަކާ، ޚުޝޫޢަތްތެރިކަމާއެކު އޭގެ ވަގުތުގައި އަދާކުރާ މީހުންނެވެ. ފަހެ، އެއީ އަޅާއާއި، އޭނާގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއާ ދެމެދުގައިވާ ގުޅުމެވެ. މާތް ﷲ އަޅާއާއެކު ވޮޑިގެންވާކަމުގެ އިޙްސާސް ކުރެވެނީ ނަމާދުންނެވެ. އެހެންކަމުން ރަސޫލުﷲ ﷺ ބިލާލު رضي الله عنه އަށް ޙަދީޘުކުރައްވާ ކަމުގައި ވިއެވެ. "يَا بِلاَلُ أَقِمِ الصَّلاَةَ أَرِحْنَا بِهَا" (عن سالم بن أبي الجعد: سنن أبي داود، كتاب الأدب، باب فِي صَلاَةِ الْعَتَمَةِ) (ބިލާލު އެވެ. ނަމާދަށް ގަމަތް ދެއްވާށެވެ. އަދި އެއިން (ނަމާދުން) އަހަރެމެންނަށް އަރާމު ހޯއްދަވައިދެއްވާށެވެ.) (ސުނަނު އަބީދާވޫދު، ޙަދީޘު: 4985) އަދި އެބައިމީހުންނީ ހިތުންރުހުމުން، މާތް ﷲގެ ރުއްސެވުން އަދައިގެން ޒަކާތް އޭގެ ޙައްޤުވެރިން ކަމުގައިވާ ފަޤީރުންނާއި މިސްކީނުންނަށް ދޭ މީހުންނެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުންނީ މާތް ﷲ ގެ ޙައްޤާއި، އަޅުތަކުންގެ ޙައްޤު (ޒަކާތް) އެކުގައި އަދާކުރާ މީހުންނެވެ. އަދި މާތް ﷲ އާ ބައްދަލުކުރަން ޖެހޭނެކަމާއި، ޙިސާބުބައްލަވައި ޖަޒާދެއްވުމުގެ ދުވަސް އަންނާނެކަން އެއްވެސް ޝައްކެއްނެތި، ފުރިހަމަ ޔަޤީންކަމާއެކު އެބައިމީހުން ޤަބޫލުކުރެއެވެ. ޔަޤީންކަމަކީ އީމާންކަމުގެ އެންމެ މަތީ ދަރަޖައެވެ. އެއީ އޭގައި ޝައްކު އެކުލެވިފައި ނުވާ، ދެގޮތެއްނުވާ ތެދުވެރި އީމާންކަމެވެ. އެ މަތިވެރި ސިފަތަކުން ސިފަލިބިފައިވާ މީހުންނަކީ ދުނިޔެއާއި، އާޚިރަތުގައި ކާމިޔާބުލިބޭ ބާއްޖަވެރިންނެވެ. ބާއްޖަވެރިންގެ ވާހަކަައަށްފަހު ދެން މާތް ﷲ ގެންނަވާފައި ވަނީ އަބާއްޖަވެރިންގެ ވާހަކައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

އެއުރެންވަނީ، އެއުރެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން އައި ތެދުމަގެއްގެ މަތީގައެވެ. އަދި ދިންނަވާނޭ މީހުންނަކީ ހަމަ އެއުރެންނެވެ. (5)

އެބައިމީހުންނީ ނަމާދު އޭގެ ރުކުންތަކާ، އަދަބުތަކާ، ޚުޝޫޢަތްތެރިކަމާއެކު އޭގެ ވަގުތުގައި އަދާކުރާ މީހުންނެވެ. ފަހެ، އެއީ އަޅާއާއި، އޭނާގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއާ ދެމެދުގައިވާ ގުޅުމެވެ. މާތް ﷲ އަޅާއާއެކު ވޮޑިގެންވާކަމުގެ އިޙްސާސް ކުރެވެނީ ނަމާދުންނެވެ. އެހެންކަމުން ރަސޫލުﷲ ﷺ ބިލާލު رضي الله عنه އަށް ޙަދީޘުކުރައްވާ ކަމުގައި ވިއެވެ. "يَا بِلاَلُ أَقِمِ الصَّلاَةَ أَرِحْنَا بِهَا" (عن سالم بن أبي الجعد: سنن أبي داود، كتاب الأدب، باب فِي صَلاَةِ الْعَتَمَةِ) (ބިލާލު އެވެ. ނަމާދަށް ގަމަތް ދެއްވާށެވެ. އަދި އެއިން (ނަމާދުން) އަހަރެމެންނަށް އަރާމު ހޯއްދަވައިދެއްވާށެވެ.) (ސުނަނު އަބީދާވޫދު، ޙަދީޘު: 4985) އަދި އެބައިމީހުންނީ ހިތުންރުހުމުން، މާތް ﷲގެ ރުއްސެވުން އަދައިގެން ޒަކާތް އޭގެ ޙައްޤުވެރިން ކަމުގައިވާ ފަޤީރުންނާއި މިސްކީނުންނަށް ދޭ މީހުންނެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުންނީ މާތް ﷲ ގެ ޙައްޤާއި، އަޅުތަކުންގެ ޙައްޤު (ޒަކާތް) އެކުގައި އަދާކުރާ މީހުންނެވެ. އަދި މާތް ﷲ އާ ބައްދަލުކުރަން ޖެހޭނެކަމާއި، ޙިސާބުބައްލަވައި ޖަޒާދެއްވުމުގެ ދުވަސް އަންނާނެކަން އެއްވެސް ޝައްކެއްނެތި، ފުރިހަމަ ޔަޤީންކަމާއެކު އެބައިމީހުން ޤަބޫލުކުރެއެވެ. ޔަޤީންކަމަކީ އީމާންކަމުގެ އެންމެ މަތީ ދަރަޖައެވެ. އެއީ އޭގައި ޝައްކު އެކުލެވިފައި ނުވާ، ދެގޮތެއްނުވާ ތެދުވެރި އީމާންކަމެވެ. އެ މަތިވެރި ސިފަތަކުން ސިފަލިބިފައިވާ މީހުންނަކީ ދުނިޔެއާއި، އާޚިރަތުގައި ކާމިޔާބުލިބޭ ބާއްޖަވެރިންނެވެ. ބާއްޖަވެރިންގެ ވާހަކަައަށްފަހު ދެން މާތް ﷲ ގެންނަވާފައި ވަނީ އަބާއްޖަވެރިންގެ ވާހަކައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނުދަނެތިބެ، اللَّه ގެ މަގުން (މީސްތަކުން) އެއްކިބާކޮށް، އަދި މަލާމާތުގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމަށްޓަކައި ފައިދާއެއްނެތް ވާހަކަ ގަންނަ މީހުންވެސް، މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން ވެއެވެ. އިހާނެތިކަންދެނިވި ޢަޛާބު އެއުރެންނަށްހުށްޓެވެ. (6)

މީސްތަކުން ހިދާޔަތުގެ މަގުން އެއްކިބާކޮށް މަގުފުރައްދައި، ސީދާވެގެންވާ ދީންކަމުގައިވާ އިސްލާމްދީނުން އެބައިމީހުން ދުރުކުރުމަށާއި، ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ އާޔަތްތައް ފުރައްސާރައާއި، މަލާމާތުގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމަށް، އޭގައި އެއްވެސް ހެވެއް އަދި ފައިދާއެއް ނެތް، މާތް ﷲ ގެ ކިޔަމަންތެރިކަމުން އެއްކިބާކުރާ ބޭކާރު ކަންތައް ގަންނަ މީހުން ވެއެވެ. އެ ފާފަވެރި އަބާއްޖަވެރިންނަށް ނިކަމެތިކަމާއި، އިހާނެތިކަމާއެކު، ގަދަފަދަވެގެންވާ ޢަޛާބު ހުށްޓެވެ. މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވި ސަބަބާމެދު ރިވާވެގެން ވެއެވެ. މައްކާގެ އެންމެ ވަރުގަދަ، ނުބައިކަމުގައި ޙައްދު ފަހަނައަޅާފައިވާ މީހުންގެ ތެރެއިން އެކަކު ކަމުގައިވާ އައްނަޟްރު ބިން ޙާރިޘް ލަވަކިޔާ އަންހެނުން ގަންނަ ކަމުގައި ވިއެވެ. އިސްލާމްވާން އުޅޭ މީހަކު އޭނާގެ އަތުގައި ޖެހޭ އިރަށް އެމީހަކު ގޮވައިގެން އެއިން އަންހެނެއްގެ ގާތަށް ގޮސް ބުނެއެވެ. އޭނާއަށް ކާންދީ ރާ ބޯންދޭށެވެ. އަދި އޭނާއަށް ލަވަކިޔައިދޭށެވެ. އަދި އޭނާ އެމީހަކަށް ބުނާ ކަމުގައިވިއެވެ. މުޙައްމަދު ﷺ އެކަންކަމަށް ކަލެއަށް ގޮވައިލައްވާ ނަމާދާއި، ރޯދައާއި، ކަލޭ މަރުވަންދެން އެކަލޭގެފާނުގެ ކުރިމަތީގައި ހަނގުރާމަކުރުމަށްވުރެ މިކަން މާ ރަނގަޅެވެ. ދެން އޭނާއާ ބެހޭގޮތުން މާތް ﷲ މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވިއެވެ. (ތަފްސީރުލް ޤުރްޠުބީ، ސޫރަތު ލުޤްމާން، އާޔަތް: 6) އެހެނަސް، ބާޠިލަށް ގޮވާ ކޮންމެ މީހަކަށް މިއާޔަތުގެ ޙުކުމް ޢާއްމުވެގެން ވެއެވެ. ﴿لَهْوَ ٱلْحَدِيثِ﴾ އަކީ އިންސާނާ މާތް ﷲ ގެ ކިޔަމަންތެރިކަމުން ދުރުކޮށް، ހެއްލުންތެރި ކުރުވައި، މަޝްޣޫލުކުރާ، ފާޙިޝް ވާހަކަ އެކުލެވޭ ލަވައާއި، މިއުޒިކާއި، ޝައިޠާނާގެ ފުމޭ އޮނުތަކާއި، ފާޙިޝް ޢަމަލު އެކުލެވޭ ތަމްސީލުތައް ފަދަ ކަންކަމެވެ. މިއާޔަތާ ބެހޭގޮތުން އިބްނު މަސްޢޫދު رضي الله عنه އާ ސުވާލުކުރެވުނު ހިނދު ވިދާޅުވިއެވެ. (އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އެހެން އިލާހަކު ނުވާ މާތް ﷲ ގަންދީ ބުނަމެވެ. (އެކަލޭގެފާނު މިބަސްފުޅު ތިންފަހަރު ތަކުރާރުކުރެއްވިއެވެ.) އެއީ ލަވައާއި ފުމޭ އޮނެވެ.) (ތަފްސީރުއްޠަބަރީ، ސޫރަތު ލުޤްމާން، އާޔަތް: 6) ހަމަ އެފަދައިން އަލްޙަސަނު އަލްބަޞްރީ ވެސް ވިދާޅުވިއެވެ. މި އާޔަތް ބާވައިލެއްވީ ލަވަޔާއި ފުމޭ އޮނާ ބެހޭގޮތުންނެވެ. (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ސޫރަތު ލުޤްމާން، އާޔަތް: 6)

އަދި އެމީހަކަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތައް ކިޔަވައިދެވޭހިނދު، ބޮޑާވެގަންނަ ޙާލު (އެއަށް) ފުރަގަސްދީ އެނބުރި ހިނގައިދެއެވެ. އެ އާޔަތްތައް އެމީހަކަށް ނީވޭފަދައެވެ. އެމީހާގެ ދެކަންފަތުގައި ބީރުކަމެއް ހުރިފަދަމެއެވެ. ފަހެ، އެމީހަކަށް ވޭންދެނިވި ޢަޛާބު ހުރިކަމުގެ ޚަބަރު ކަލޭގެފާނު ދެއްވާށެވެ! (7)

އަދި އޭނާއަށް ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ އާޔަތްތައް ކިޔަވައިދެވޭ ހިނދު އެ އަޑުނާހައި، ބޮޑާވެ، ފުރަގަސްދީ ހިނގައިދެއެވެ. އޭނާއަށް އެއާޔަތްތައް އަޑުނީވޭ ފަދައެވެ. އޭނާގެ ދެކަންފަތުގައި އެއާޔަތްތައް އަޑުއެހުމަށް ހުރަސްއަޅާ ބީރުކަމެއް ހުރި ފަދައެވެ. ފަހެ، އޭނާއަށް ވޭންދެނިވި ޢަޛާބު ހުރިކަމުގެ އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރު ކަލޭގެފާނު ދެއްވާށެވެ. އިންޒާރުގެ ބަދަލުގައި އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރު ބޭނުންކުރައްވާފައި ވަނީ މަލާމާތުގެ ގޮތުންނެވެ. ﴿فَبَشِّرْهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ﴾ ގައި ބޮޑާވެގަންނަ މީހުންނާ އަކަށީގެންވާ ފަދަ މަލާމާތެއް ހިމެނެއެވެ. މާތް ﷲ ގެ އާޔަތްތަކަށް ފުރައްސާރަކުރާ މީހުންނަށް ހުރި ވޭންދެނިވި ޢަޛާބުގެ ވާހަކައަށްފަހު، މާތް ﷲ ދެން ގެންނަވާފައި މިވަނީ މުއުމިނުންނަށް ވަޢުދުކުރައްވާފައިވާ ދެމިތިބުގެ ސުވަރުގޭގެ ވާހަކައެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، އީމާންވެ ޞާލިޙު ޢަމަލުތައްކުރި މީހުން (ދަންނާށެވެ!) އެއުރެންނަށް ނިޢުމަތުގެ ސުވަރުގެތައްހުށްޓެވެ. (8)

އީމާންކަމާއެކު ހެޔޮ ޢަމަލުކުޅަ މުއުމިނުންނަށް އެބައިމީހުން އީމާންވެ ތަޤްވާވެރިވީކަމަަށްޓަކައި، ނިޢުމަތުގައި ދެމިތިބުމުގެ ސުވަރުގެތައް ހުއްޓެވެ. އެތަނުގައިވާ އުފާލިބިދެނިވި ނިޢުމަތްތައް ކަމުގައިވާ ކެއުމާއި، ބުއިމާއި، ޙޫރަލްޢީނުންގެ އުފާލިބިގަންނަ ޙާލުގައެވެ.

އެ ސުވަރުގެތަކުގައި ދެމިތިބެނިވި ގޮތުގައެވެ. އެއީ، اللَّه ގެ ޙައްޤު ވަޢުދުފުޅެވެ. އެކަލާނގެއީ، ޢަޒީޒުވަންތަ، ޙަކީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (9)

އެ މާބަގީޗާތަކާއި، މޭވާ ބަގީޗާތަކުގައި ދެމިތިބޭ ގޮތުގައެވެ. ދުވަހަކުވެސް އެބައިމީހުން އެތަނުން ނުކުތުމެއް ނުވެއެވެ. އެއީ މާތް ﷲ ގެ ކަށަވަރުވެގެންވާ ޙައްޤު ވަޢުދުފުޅެވެ. އެވަޢުދުފުޅާއި ޚިލާފުވުމެއް ނެތެވެ. އެހެނީ، މާތް ﷲ ވަޢުދާއި ޚިލާފުވެވޮޑިނުގަންނަވައެވެ.

ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފެންނަ ތަނބުތަކަކާ ނުލައި، އެކަލާނގެ އުޑުތައް ހެއްދެވިއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނާއިގެން އެ ބިން ތެޅިފޮޅިގެންފާނެ ކަމަށްޓަކައި، ހަރުލައި ހުންނަ ފަރުބަދަތައް، ބިމުގައި އެކަލާނގެ ލެއްވިއެވެ. އަދި ހިނގާބިނގާ އުޅޭ އެންމެހާ ބާވަތްތަކުގެ ދިރޭ ތަކެތި އެބިމުގައި ފެތުރުއްވިއެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އުޑުން ފެންވެއްސެވީމެވެ. ދެން އޭގެ ސަބަބުން އެ ބިމުގައި މަންފާ ގިނަ ރަނގަޅު ހުރިހާ ބާވަތަކުން، ގަސްގަހާގެހި ފެޅުއްވީމެވެ. (10)

ހިފަހައްޓާ އެއްވެސް އެއްޗެއްގެ ބާރުވެރިކަމެއް ލިބިފައި ނެތި، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ތިޔަ ފެންނަ ފަދައިން ތަނބުތަކެއް ނެތި އެކަލާނގެ އުޑުތައް ހެއްދެވިއެވެ. ދެން އުޑުގެ ދަށުގައި އަލިގަދަ ޕްލެނެޓްތަކާއި، އިރާއި ހަނދާއި، ތަރިތަކާއި، މަޑިކިލަނބުތައް ހެއްދެވިއެވެ. ހުރިހާ އެއްޗެއް ދަނީ ތަނަވަސް ފަޒާ ތެރޭގައި ދަތުރުކުރަމުންނެވެ. އަދި ބިމުގައި އެބިން ހިފަހައްޓާނޭ ފަރުބަދަތައް ހެއްދެވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނާއެކު ބިން ތެޅިގަނެ ބަންޑުންވިޔަ ނުދެއްވުމަށެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އެބިމުގެ ކަންކޮޅުތަކުގައި ޖަނަވާރުތަކާއި، ހިނގައި ބިނގައި އުޅޭ އެންމެހާ ދިރޭ ތަކެއްޗާއި، ދޫނިތަކާއި، ފިރުކޭ ތަކެއްޗާއި، އިންސާނުންނަށް ސަވާރުވުމަށާއި، މަސްކެއުމަށް ބޭނުންވާނޭ ޖަނަވާރު ލެއްވިއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނާއި ތިޔަބައިމީހުންގެ ޖަނަވާރުތައް ރައްކާތެރިކުރެއްވުމަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ވިލާތަކުން ވާރޭ ވެއްސެވީމެވެ. ފެނަކީ ދިރިހުރުމުގެ އަސާސީ އެއް މާއްދާކަމުގައި ވާތީއެވެ. ﴿وَجَعَلْنَا مِنَ ٱلْمَآءِ كُلَّ شَىْءٍ حَىٍّ﴾ (އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދިރޭ ކޮންމެ އެއްޗެއް ފެނުން ހެއްދެވީމެވެ.) ދެން އެފެނުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ހުރިހާ ބާވަތެއްގެ ގަހާއި، އެންމެހާ ބާވަތްތަކުގެ ކާނާ ނެރުއްވީމެވެ. ﴿كَرِيمٍ﴾ ގެ މާނައީ ޚަލްޤުކުރައްވައި މިންވަރުކުރެއްވުމުގައި ދެވަނައެއް ނުވާ، ފައިދާއާއި، ޚާއްޞަކަންތައް ގިނަ ތަކެއްޗެވެ.

މިއީ اللَّه ގެ ހެއްދެވުމެވެ. އެކަލާނގެ ރަސްކަންފުޅުނޫން ފަރާތްތަކުން ހަދާފައިވަނީ ކޮންއެއްޗެއްކަން، ތިޔަބައިމީހުން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް، ފަހެ، ދައްކައިބަލާށެވެ! އަދި ކިއެއްތަ! މުޝްރިކުންވަނީ ބަޔާންވެގެންވާ މަގުފުރެދުމެއްގެ ތެރޭގައެވެ. (11)

މިއީ މާތް ﷲ ގެ ޚަލްޤުކުރެއްވުމެވެ. އަދި އިސްވެދިޔަ މިސާލެއް ނެތް އުފެއްދެވުމެވެ. އިންސާނުންނާއި، ޙައިވާނުންނާއި، ގަސްގަހާގެހީގެ ތެރޭގައި ވަނީ މުޅިންވެސް އެކަލާނގެ މަޚްލޫޤުންނެވެ. ވީއިރު، ބުދުތަކަށް ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަން ކުރަން، އެތަކެތި ހެދި މަޚްލޫޤުން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ދައްކަބަލާށެވެ. މި ސުވާލުގައި ވަނީ މުޝްރިކުންނާއި، އެބައިމީހުން ކަލާނގެތައްކަމަށް ދަޢުވާކުރާ ތަކެއްޗަށް މަލާމާތްކޮށްފައެވެ. އެހެންވެ، އާޔަތް ނިންނަވައިލައްވަމުން ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿بَلِ ٱلظَّـٰلِمُونَ فِى ضَلَـٰلٍ مُّبِينٍ﴾ އެބައިމީހުން ވަނީ އޭގެފަހުގައި އެހެން ގެއްލެނިވުމެއް އަދި މަގުފުރެދުމެއް ނުވާ، ފާޅުކަން ބޮޑު ގެއްލެނިވުމާއި، ސާފުކަން ބޮޑު މަގުފުރެދުމެއްގައެވެ. އެބައިމީހުން އަޅުކަންކުރީ، އިންސާނުންނާއި، އުޑުތަކާއި، ބިން ކީއްކުރަން މެއްސެއްވެސް ހެދުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ލިބިގެންނުވާ، އަޑުނީވޭ، ފައިދާއެއް ނުކުރާ ތަކެއްޗަށް ކަމުގައި ވާތީއެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލުޤްމާނުގެފާނަށް ޙިކްމަތް ދެއްވީމެވެ. އަދި اللَّه އަށް ޝުކުރުކުރުމަށް އެންގެވީމެވެ. އަދި ޝުކުރުކުރާމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެމީހާ ޝުކުރުކުރާކަން ކަށަވަރީ، އޭނާގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށްޓަކައެވެ. އަދި ކާފިރުވިމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ފުދިވޮޑިގެންވާ، ޙަމްދު ލިބިވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (12)

ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ހެޔޮލަފާ އަޅާ ލުޤްމާނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙިކްމަތް ދެއްވީމެވެ. އެބަހީ، މާތް ﷲ ގެ ދީނުގެ ޙުކުމްތަކުގެ ޢިލްމާއި، ބަސްބުމުނުމުގައި ސީދާކަން ދެއްވީމެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް އެންގެވީމެވެ. ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނު މާތްކުރައްވައި، ކަލޭގެފާނަށް ޢިލްމާއި ޙިކްމަތުގެ ތަފާތު ފަންނުތައް ދެއްވިކަމަށްޓަކައި ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ޝުކުރުކުރައްވާށެވެ. ފަހެ، ޝުކުރުކުރާ މީހާ ދަންނާށެވެ. އޭނާގެ ޝުކުރުގެ ދަރުމަ ލިބޭނީ ހަމަ އޭނާއަށެވެ. އަދި އެކަމުގެ ފައިދާކުރާނީ ހަމަ އޭނާއަށެވެ. އަދި ނިޢުމަތަށް ކުފުރުވާ މީހާ ދަންނާށެވެ. ފަހެ، އޭނާ ގެއްލުންދޭކަން ކަށަވަރީ އޭނާގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށެވެ. އެހެނީ، މާތް ﷲ އީ އަޅުތަކުން ފިޔަވައި ފުދިވޮޑިގެންވާ، ހުރިހާ ޙާލެއްގައި ޙަމްދުލިބިވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ކިޔަމަންވުމުން އެކަލާނގެއަށް ލިބޭނެ ފައިދާއެއް، އަދި އުރެދުމުން އެކަލާނގެއަށް ލިބޭނެ ގެއްލުމެއް ނެތެވެ. އަލްޤުރްޠުބީ ވިދާޅުވިއެވެ. ގިނަ ޢިލްމުވެރިން ރަނގަޅުކަމަށް ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި ލުޤްމާނަކީ ޙަކީމެކެވެ. ނަބީބޭކަލެއް ނޫނެވެ. (ތަފްސީރުލް ޤުރްޠުބީ، ސޫރަތު ލުޤްމާން، އާޔަތް: 12) އެކަލޭގެފާނު މާތް ﷲ ދެކެ ލޯބިވެވަޑައިގަތުމުން، އެކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނު ދެކެ ލޯބިވެވޮޑިގަތެވެ. ދެން، އެކަލޭގެފާނަށް ޙިކްމަތުގެ ނިޢުމަތް ދެއްވިއެވެ،

އަދި ލުޤްމާނުގެފާނު އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިކަލުންނަށް ނަސޭހަތްދެއްވަމުން ވިދާޅުވިހިނދު ހަނދުމަކުރާށެވެ! އޭ ދަރިފުޅާއެވެ! اللَّه އަށް ތިބާ ޝަރީކުނުކުރާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ޝަރީކުކުރުމަކީ ބޮޑުވެގެންވާ އަނިޔާއެކެވެ. (13)

ލުޤްމާނު އަލްޙަކީމު އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިކަލުންނަށް ދެއްވި ނަސޭހަތް ހަނދުމަކުރާށެވެ. އޭނާއަށް ނަސޭހަތް ދެއްވައި އިރުޝާދު ދެއްވަމުން އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިހިނދެވެ. ދަރިފުޅާއެވެ! މާތް ﷲ އާއެކު އެއްވެސް އެއްޗެއް، އިންސާނެއް ވިޔަސް، ބުދެއް ވިޔަސް އަދި ދަރިއެއްވެސް ތިބާ ޝަރީކުނުކުރާށެވެ. ފަހެ، ޝިރުކަކީ އޭގެ ނަތީޖާ ނުބައިވެގެންވާ ހުތުރު ޢަމަލެކެވެ. އެހެނީ، ޚާލިޤުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއާ މަޚްލޫޤުން އަދި ކަލާނގެއާ ބުދުތައް ހަމަހަމަކުރާ މީހާއީ އެންމެ މޮޔަ މީހާއެވެ. އަދި ބުއްދިއާއި ޙިކްމަތުގެ އުޞޫލުތަކާ އެންމު ދުރު މީހާއެވެ. އެހެންކަމުން، އޭނާ ހައިވާނުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނުން އޭނާއަށް ޙައްޤެވެ.

އިންސާނާއަށް، އޭނާގެ މައިންބަފައިންނަށް (ހެޔޮކޮށް ހިތުމަށް) ތިމަންރަސްކަލާނގެ ވަޞިއްޔަތް ކުރެއްވީމެވެ. އޭނާގެ މައިމީހާ ބަލި ނިކަމެތިކަމުގެ މައްޗަށް، ބަލި ނިކަމެތި ކަމާއެކު މާބަނޑުގައި އޭނާ އުފުލިއެވެ. އަދި އޭނާ ކިރު ތުނބުން ވީއްލުންވަނީ، ދެއަހަރުގައެވެ. (ތިމަންރަސްކަލާނގެ أمر ކުރެއްވީމެވެ.) ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށާއި، ތިބާގެ މައިންބަފައިންނަށް ޝުކުރުކުރާށެވެ! އެނބުރި ރުޖޫޢަވުން ވަނީ، ހަމަ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. (14)

އިންސާނާއަށް އޭނާގެ މައިންބަފައިންނަށް ހެޔޮކޮށް ހިތުމަށް އަންގަވައި، ގަދަވެގެންވާ ވަޞިއްޔަތް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އޭނާއަށް ކުރެއްވީމެވެ. ވަކިން ޚާއްޞަކޮށް ތުއްތު ކުއްޖެއްގެ ގޮތުގައި މާބަނޑުގައި އުފުލި މަންމައަށެވެ. އޭނާ ތަޙައްމަލްކުރީ ބަލި ނިކަމެތިކަމުގެ މައްޗަށް ބަލި ނިކަމެތިކަމެވެ. ބަލިވެ އިން ހިނދުން ފެށިގެން ވިހާ ވަގުތާއި ހަމައަށެވެ. އަދި ގާތުން ކިރު ބުއިމުގެ މުއްދަތު ނިމި، ކިރުތުނބުން ވީއްލުން ވަނީ ފުރިހަމަ ދެއަހަރުގައެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އޭނާއަށް އެންގެވީމެވެ. ހައްދަވައި، އީމާންކަމަށް މަގުދެއްކެވި ކަމަށްޓަކައި ތިބާގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ޝުކުރުވެރިވާށެވެ. އަދި ތިބާ ތަރުބިއްޔަތުކޮށް، ތިބާގެ މައްޗަށް އިޙްސާންތެރިވީ ކަމަށްޓަކައި ތިބާގެ މައިންބަފައިންނަށް ޝުކުރުވެރިވާށެވެ. އެނބުރި ދިއުން ވަނީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. ދެން، ހެޔޮ ޢަމަލުކުޅަ މީހާއަށް ހެޔޮ ޖަޒާ އަދި ނުބައި ޢަމަލުކުޅަ މީހާއަށް ނުބައި ޖަޒާ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދެއްވާހުށީމެވެ.

އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެއާމެދު، ތިބާއަށް އެނގުމެއްނުވާ އެއްޗެއް ޝަރީކުކުރުމަށް، އެ ދެމީހުން ގަދައަޅައިފިނަމަ، ފަހެ، ތިބާ އެ ދެމީހުންނަށް ކިޔަމަންނުވާށެވެ! އަދި ދުނިޔޭގައި ހެޔޮގޮތުގައި އެ ދެމީހުންނާއެކު އުޅޭށެވެ! އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ކިޔަމަންވެ، ރުޖޫޢަވީ މީހުންގެ މަގަށް ތަބަޢަވާށެވެ! ދެން ތިޔަބައިމީހުން އެނބުރި ރުޖޫޢަވުން ވަނީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. ފަހެ، އޭރުން ތިޔަބައިމީހުން ކޮށްއުޅުނު ޢަމަލުތަކުގެ ޚަބަރު ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އަންގަވާހުށީމެވެ. (15)

ތިބާ މާތް ﷲ އަށް ޝަރީކުކުރުމަށް އެދެމީހުން ކިތަންމެ ގަދަ އަޅައި މަސައްކަތްކުރިއަސް، އެކަމުގައި ތިބާ އެދެމީހުންނަށް ތަބަޢަނުވާށެވެ. ޚާލިޤުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއަށް އުރެދުމުގައި އެއްވެސް މަޚްލޫޤަކަށް ކިޔަމަންތެރިވުން ނުވާތީއެވެ. އަދި އެދެމީހުން ކާފަރުންކަމުގައި ވިޔަސް، ދުނިޔޭގައި ހެޔޮގޮތުގައި، އިޙްސާންތެރިކަމާއެކު އެދެމީހުންނާއެކު އުޅޭށެވެ. އެދެމީހުންގެ ކާފިރުކަން އެއީ އެދެމީހުން ދަރިންނަށް ކޮށްދިން ހެޔޮކަމާއި، އެދަރިންނަށްޓަކައި އެބައިމީހުން އުފުލި ބުރަ ބޭކާރުވެގެން ދާންޖެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. ދެން، އެއްކައުވަންތަކުރާ މުއުމިނުންގެ މަގުން ހިނގުމަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އޭނާއަށް އަމުރުކުރެއްވީމެވެ. މިއީ ލުޤުމާނު އަލްޙަކީމުގެ ވަޞިއްޔަތުގެ މެދަށް އައިސްފައިވާ އިއުތިރާޒީ ދެއާޔަތެވެ. ޝިރުކުގެ ނުބައިކަން ހާމަކުރެއްވުމަށެވެ. އެކަލާނގެ މިފަދައިން ވަޙީ ކުރައްވާ ކަހަލައެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ އިންސާނާއަށް އޭނާގެ މައިންބަފައިންނަށް ކިޔަމަންވެ، ކަމޭހިތުމަށް އަމުރުކުރައްވާފައި ވުމާއެކުވެސް، އެ ދެމީހުން މާތް ﷲ އަށް ޝިރުކުކުރުމަށާއި އުރެދުމަށް އޭނާއަށް އަމުރުކޮށްފިނަމަ އެ ދެމީހުންނަށް ކިޔަމަންނުވުމަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އިންޒާރުކުރެއްވީމެވެ. އެހެނީ، ޚާލިޤުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއަށް އުރެދުމުގައި އެއްވެސް މަޚްލޫޤަކަށް ކިޔަމަންވުމެއް ނުވެއެވެ. ދެން ލުޤްމާނުގެ އެހެން ވަޞިއްޔަތްތަކުގެ ވާހަކަ ގެންނަވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

އޭ ދަރިފުޅާއެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، އެ ޢަމަލަކީ ރެވިއޮށްޓަރެއްގެ ބަރުދަންހުރި ޢަމަލެއް ކަމުގައިވިޔަސް، ހިލައެއްގެ ތެރޭގައިވިޔަސް، ނުވަތަ އުޑުތަކުގައިވިޔަސް، ނުވަތަ ބިމުގެ ތެރޭގައިވިޔަސް (ޤިޔާމަތް ދުވަހުން) اللَّه އެ ޢަމަލެއް ގެންނަވާނެތެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، އޯގާވަންތަކަން ބޮޑު، މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (16)

ލުޤްމާން ވިދާޅުވަނީ: ދަރިފުޅާއެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ފާފައާއި، އުރެދުން ކިތަންމެ ކުޑަ ކަމުގައިވިޔަސް، ކުޑަވެގެން ގޮސް ރެވިއޮށްޓަރެއްގެ މިންވަރު ކަމުގައި ވިޔަސް، އަދި ބިމުގެ އަޑީގައި، އަދި ޖައްވުގެ އެންމެ ދުރު ހިސާބުތަކުގައި ކިތަންމެ އުނދަގޫ ސިއްރު ތަނެއްގައި ވީ ކަމުގައި ވިޔަސް، މާތް ﷲ އެފާފައެއް ގެންނަވައި އެއަށް ޖަޒާދެއްވާނެއެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲ އީ ފޮރުވިފައިވާ ހުރިހާ ކަމެއް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ.

އޭ ދަރިފުޅާއެވެ! ތިބާ ނަމާދު ޤާއިމްކުރާށެވެ! އަދި ހެޔޮކަންތަކަށް އަމުރުކުރާށެވެ! އަދި ނުބައިކަންތައް ނަހީކުރާށެވެ! ތިބާޔަށްޖެހޭ މުޞީބާތަށް ކެތްކުރާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، އެކަންވަނީ، ޢަޒުމްކަނޑައަޅަންޖެހޭ ކަންތައްތަކުގެ ތެރެއިންނެވެ. (17)

ދަރިފުޅާއެވެ! ނަމާދު އޭގެ ޚުޝޫޢަތްތެރިކަމާއި، ފަރުޟުތަކާއި، އަދަބުތަކާއެކު އޭގެ ވަގުތުގައި އަދާކުރުމަށް ރައްކާތެރިވާށެވެ. އަދި ކޮންމެ ހެޔޮ ކަމަކަށް މީސްތަކުންނަށް ގޮވައިލައި، ކޮންމެ ނުބައިވެގެންވާ ހުތުރު ޢަމަލެއް އެބައިމީހުންނަށް ނަހީކުރާށެވެ. އަދި ނުބައިމީހުންގެ ފަރާތުން ތިބާއަށް ކުރިމަތިވާ މުޞީބާތްތަކަށާއި، އިމްތިޙާނުތަކަށް ކެތްކުރާށެވެ. އެހެނީ، ޙައްޤުގެ މަގަށް ގޮވައިލާ މީހާ މިފަދަ ހުރިހާ ދުއްތުރާލަކާ ކުރިމަތި ލާނެއެވެ. ފަހެ، އެކަންތައްތަކަކީ ޢިއްޒަތްތެރިކަމާއި، މަތިވެރިވަންތަކަމުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ އެކަންކަމަށް ހިތްވަރުދެއްވާފައިވާ، ޢަޒުމް ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަންކަމެވެ.

އަދި މީސްތަކުންނަށް ކިބުރުވެރިވެ، ތިބާގެ ކޯތާފަތް އަނބުރައިނުލާށެވެ! (އެބަހީ: މޫނު އަނބުރައި ނުލާށެވެ!) އަދި ބޮޑާވެގެންވާ ޙާލު، ބިމުގައި ނުހިނގާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ކިބުރުވެރިވެ، ފަޚުރުވެރިވާ އެއްވެސް މީހަކުދެކެ اللَّه ލޯބިވެވޮޑިގެނެއް ނުވެތެވެ. (18)

އަދި މީސްތަކުންގެ މައްޗަށް ކިބުރުވެރިވެ، އަމިއްލަ ނަފްސާމެދު ފަޚުރުވެރިވެ، އަނެކުން ނިކަމެތިކޮށްލުމަށް ތިބާގެ ކޯތާފަތް އަނބުރައިނުލާށެވެ. އަދި ބޮޑާވެގަނެ، ފަޚުރުވެރިވާ ޙާލު ބިންމަތީގައި ނުހިނގާށެވެ. ޢަރަބި ބަހުގައި مَرَح އަކީ ބޮޑާވެގަތުމާއި އަމިއްލަ ނަފްސާމެދު ފަޚުރުވެރިވުމެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އަމިއްލަ ނަފްސު މޮޅުކަމަށް ދެކި، ފަޚުރުވެރިކަމާއެކު ހިނގާ، އެހެން މީހުންނަށް ތިމާގެ ފަޚުރުވެރިކަން ދައްކާ، ބޮޑާ ކޮންމެ މީހަކަށް މާތް ﷲ ރުހިވޮޑިނުގަންނަވައެވެ. އޭނާއަށް ނުބައި އަޚްލާޤީ ސިފަތައް ނަހީކުރެއްވުމަށްފަހު ދެން މިވަނީ ރިވެތި އަޚްލާޤީ ސިފަތަކަށް އަމުރުކުރައްވާފައެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

އަދި ތިބާ ހިނގާ ހިނގުމުގައި މެދުމިނަށް ހިނގާށެވެ! އަދި ތިބާގެ އަޑު މަޑުކުރާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، އަޑުތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ ހުތުރުވެގެންވާ އަޑަކީ ޙިމާރުގެ އަޑުކަން ކަށަވަރެވެ. (19)

ދަރިފުޅާއެވެ! ތިބާ ހިނގާއިރު މަޑުމައިތިރިކަމާއި، ހަމަހިމޭންކަމާއެކު، މެދުމިނަށް ހިނގާށެވެ. ފަހެ، ބާރަށް ހިނގުމަކީ މޮޔައިންގެ ސިފައެކެވެ. މަޑުން ހިނގަނީ ބަލިކަށި މީހުންނެވެ. އެދެ ހިނގުމަކީވެސް ނުރަނގަޅު ދެހިނގުމެވެ. އަދި ވާހަކަދައްކާއިރު ތިބާގެ އަޑު މަޑުކުރާށެވެ. ފަހެ، ތިބާ އަޑުގަދަ ނުކުރާށެވެ. އެއީ، ބުއްދިވެރިންނާ އެކަށީގެންނުވާ ހުތުރު ކަމަކަށް ވާތީއެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އަޑުތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ ހުތުރު އަޑަކީ ހިމާރުގެ އަޑެވެ. އެހެންކަމުން، ބޭނުން ވަރަށްވުރެ އަޑުގަދަ ކޮށްފި މީހާ ހިމާރެއް ފަދައެވެ. އަލްޙަސަނު އަލްބަޞްރީ ވިދާޅުވިއެވެ. މުޝްރިކުން އަޑުގަދަކުރުމާމެދު ފަޚުރުވެރިވާ ކަމުގައި ވިއެވެ. ދެން އެބައިމީހުންނަށް ރައްދުދެއްވަމުން މާތް ﷲ އަންގަވަނީ، އެހެންކަމުގައިވާނަމަ ހިމާރު އެބައިމީހުންނަށް ވުރެ މާ ރަނގަޅު ކަމުގައެވެ. (އަލްބަޙްރުލް މުޙީޠު ލިއްތަފްސީރި، އަބޫޙައްޔާން އަލްއަންދަލުސީ، ޖ: 8، ޞ: 417) ޤަތާދާ ވިދާޅުވިއެވެ. "އެންމެ ހުތުރު އަޑަކީ ހިމާރުގެ އަޑެވެ. އެއަޑުގެ ފެށުމަކީ ބޭރަށްލާ ނޭވާގެ އަޑެވެ. ނިމުމަކީ އެތެރެއަށް ލާ ނޭވާގެ އަޑެވެ." (ތަފްސީރުއްޠަބަރީ، ސޫރަތު ލުޤްމާން، އާޔަތް: 19) މާތް ﷲ އެއަޑުން މިސާލުޖައްސަވާފައި ވަނީ އެހެންވެގެންނެވެ. އެއަޑު ހުތުރުވެފައި ނުބައިކަމުންނެވެ. މިހާ ހިސާބަށް ލުޤްމާނުގެ ނަސޭހަތްތައް ނިމުނީއެވެ. އެއީ އެޞާލިޙު އަޅާ ލުޤްމާން އަލްޙަކީމަށް މާތް ﷲ ދެއްވި މޮޅު ޙިކްމަތެރިކަމުގެ ތެރެއިން އައި އަގުބޮޑު މުތީތަކެކެވެ. ދެން މިވަނީ މާތް ﷲ އިންސާނުންނަށް ދެއްވާފައިވާ މަތިވެރި ނިޢުމަތްތައް އެބައިމީހުންނަށް ހަނދާންކޮށްދެއްވާފައެވެ. އެބައިމީހުން އެނިޢުމަތްތަކަށްޓަކައި އެކަލާނގެއަށް ޝުކުރުވެރިވުމަށެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ހަމަކަށަވަރުން، އުޑުތަކާއި، ބިމުގައިވާހާ ތަކެއްޗެއް اللَّه ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި ޚިދުމަތްތެރިކުރެއްވިކަން، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނޭނގޭހެއްޔެވެ؟ އަދި އެކަލާނގެ نعمة ތައް ފާޅުވެގެންވާ ގޮތުގައްޔާއި، ފޮރުވިގެންވާ ގޮތުގައި ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ފުރިހަމަކޮށްދެއްވިއެވެ. އަދި އެއްވެސް ޢިލްމަކާ ނުލައި، ނުވަތަ ތެދުމަގަކާ ނުލައި، ނުވަތަ އަލިކަން ދެނިވި ފޮތަކާ ނުލައި، اللَّه އާމެދު ޖަދަލުކުރާ ބަޔަކު، މީސްތަކުންގެތެރެއިން ވެތެވެ. (20)

ކައުނުގައިވާ އިރާއި، ހަނދާއި، ތަރިތަކާއި، ފަރުބަދަތަކާއި، ކޯރުތަކާއި، ނަޢަމްސޫފިތަކާއި، ވާރެއާއި، މިހެންގޮސް ޢަދަދުނުކުރެވޭ އެތައް އެއްޗެއް މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި ކިޔަމަންތެރި ކުރެއްވިކަމާއި، އިވުމާއި، ފެނުން ފަދަ ލޮލަށް ފެންނަ އެތައް ނިޢުމަތަކާއި، ބުއްދިއާއި ވިސްނުން ފަދަ ލޮލަށް ނުފެންނަ އެތައް ނިޢުމަތެއް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވިކަން ހަމަލޮލަށް ފެންނަ ފަދައިން ތިޔަބައިމީހުންގެ ހިތްތަކަށް ނުފެންނަނީ ހެއްޔެވެ؟ އަދި ޚާލިޤުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ނިޢުމަތްތައް ޤަބޫލުކުރުމަށް ދެކޮޅުހަދާ، އެނގުމަކާއި، ވިސްނުމަކާއި، އަދި ޙުއްޖަތަކާއި، ދަލީލަކާ ނުލައި، އަދި މާތް ﷲ ބާވައިލެއްވި ސާފުކޮށް ބަޔާންކޮށްދޭ ފޮތަކާ ނުލައި، ހަމައެކަނި ކަނުގޮތުގައި ކާބަފައިންނަށް ތަބަޢަވެތިބެ، މާތް ﷲ ގެ އެއްކައުވަންތަކަމާއި، ވޮޑިގެންވުމާމެދު ޖަދަލުކުރާ މީހުން މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން ވެއެވެ. އެހެންކަމުން އެކަލާނގެ ދެން ވަޙީކުރައްވަނީ

އަދި اللَّه ބާވައިލެއްވި އެއްޗަކަށް ތިޔަބައިމީހުން ތަބަޢަވާށޭ އެއުރެންގެ ގާތުގައި ބުނެފިނަމަ، އެއުރެން ބުނާނެތެވެ. އަދި ކީއްހެއްޔެވެ؟ ތިމަންމެން ތަބަޢަވާހުށީ، ތިމަންމެންގެ ކާބަފައިން އެގޮތެއްގެ މަތީގައި ތިބޭތީ ތިމަންމެންނަށް ފެނުނު ގޮތަށެވެ. ފަހެ، ނަރަކައިގެ ޢަޛާބަށް ޝައިޠާނާ އެއުރެންނަށް ގޮވާކަމުގައިވިޔަސް ހެއްޔެވެ؟ (21)

އެންމެ ފަހުގެ ނަބިއްޔާ ﷺ ގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި ބަޔާންވެގެންވާ ފޮތަށް ތިޔަބައިމީހުން ތަބަޢަވާށޭ، ބާޠިލުގޮތުގައި ޖަދަލުކުރާ އެބައިމީހުންނަށް ބުނެވިއްޖެނަމަ އެބައިމީހުން ބުނެއެވެ. އަދިކިއެއްތަ، އަހަރެމެން މިހިނގަނީ އަހަރެމެންގެ ކާބަފައިން ހިނގި މަގުންނެވެ. އެކާބަފައިންނީ މަގުފުރެދިފައިވާ ބަޔަކަށް ވިޔަސް، އަދި ޝައިޠާނާ އެބައިމީހުން ގެންދަނީ ނަރަކައާއި ދިމާއަށް ކަމުގައި ވިޔަސް، އެބައިމީހުން ކާބަފައިންނަށް ތަބަޢަވަނީ ހެއްޔެވެ؟ މިއީ ފުން އަސަރެއް ކުރާފަދަ މަލާމާތެކެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާ ފަދައެވެ. އެބައިމީހުންގެ ކާބަފައިންނަކީ މޮޔައިން ކަމުގައި ވިޔަސް، އެބައިމީހުން ކާބަފައިންނަށް ތަބަޢަވެ ބަޔާންވެގެންވާ ޙައްޤު ދޫކޮށްލަނީ ހެއްޔެވެ؟ ދެން، މުއުމިނުންނާއި ކާފަރުންނާ ދެމެދުގައިވާ ފަރަޤު ބަޔާންކުރައްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

އިޙްސާންތެރިވެ ހުންނަ ޙާލު، اللَّه އަށް ކިޔަމަންވެ ކުރިމަތިލާ މީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެމީހާ އެންމެ ވަރުގަދަ ޢަޤީދާގައި ހިފަހައްޓައިފިކަން ކަށަވަރެވެ. އަދި ކަންކަމުގެ ނިމުންވަނީ اللَّه ގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. (22)

އެމީހެއްގެ ޢަމަލު މާތް ﷲ އަށް ޚާލިޞްކޮށް، އެކަލާނގެ އަމުރާއި ޙުކުމަށް ބޯލަނބާ މީހާ ދަންނާށެވެ. ފަހެ، އޭނާއަކީ އީމާންކަމުގައި ތެދުވެރި މުއުމިނެކެވެ. އަދި އޭނާ ސަލާމަތްކޮށްދޭނޭ އެންމެ ވަރުގަދަ ވާފަށުގައި އޭނާ ހިފަހައްޓައިފިއެވެ. މިއާޔަތުގައި މިވަނީ މިސާލެއް ޖައްސަވާފައެވެ. ކަނޑައިގެން ނުދާނޭ ވަރުގަދަ ވަލެއްގައި އޭނާ ހިފަހައްޓާފައިވާ ފަދައެވެ. ފަލަ ވަލެއްގައި އެލިގެން އުސް ފަރުބަދައަކުން ބިމަށް ފައިބައިގެން ސަލާމަތްވީ ފަދައިންނެވެ. ހުރިހާ ކަމެއްގެ ނިމުން ވަނީ މާތް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. ދެން، އެކަލާނގެ ކޮންމެ މީހަކަށް އެމީހަކު ކުޅަ ޢަމަލުގެ ޖަޒާ ދެއްވާނެއެވެ.

އަދި ކާފިރުވިމީހާ، އޭނާގެ ކާފިރުކަމުން ކަލޭގެފާނު ހިތާމަވެރިކުރުވިޔަ ނުދެއްވާށެވެ! އެއުރެން އެނބުރި ރުޖޫޢަވާހުށީ، ހަމަ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. ފަހެ، އޭރުން އެއުރެން ކުރި ޢަމަލުތަކުގެ ޚަބަރު ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެންނަށް އަންގަވާހުށީމެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ހިތްތަކުގައިވާހާ ކަމެއް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (23)

ކާފިރުވެ، މަގުފުރެދި، ނަބިއްޔާ ﷺ ގެންނެވި ހިދާޔަތުގެ މަގުންނާއި، އިސްލާމްދީނުން އެއްކިބާވެއްޖެ މީހާ ދަންނާށެވެ. އޭނާގެ ކަންތަކާމެދު ކަލޭގެފާނު ހިތާމަނުކުރައްވާށެވެ. އާޚިރަތުގައި އެބައިމީހުން އެނބުރިދިއުން ވަނީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. ދެން، އެބައިމީހުން ކުޅަ ޢަމަލުތަކުގެ ވާހަކަ އެބައިމީހުންނަށް އަންގަވައި، އެޢަމަލުތަކަށް އެބައިމީހުންނަށް ޖަޒާދެއްވާހުށީމެވެ. ފަހެ، އިސްލާމްދީނާމެދު އެބައިމީހުންގެ ހިތްތަކުގައި ފޮރުވާފައިވާ މަކަރުވެރި ރޭވުން މާތް ﷲ މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެން ވެއެވެ. އެކަލާނގެ އެކަމަށް އެބައިމީހުންނަށް ޢުޤޫބާތް ދެއްވާނެއެވެ.

ކުޑަހިނދުކޮޅަކަށް އެއުރެންނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ (ދުނިޔޭގައި) އުފަލާއި، އަރާމު ދެއްވާހުށީމެވެ. ދެން ގަދަފަދަވެގެންވާ ޢަޛާބަކަށް އެއުރެން ހުށަހަޅުއްވާ ހުށީމެވެ. (24)

އެބައިމީހުން މިފަނާވަނިވި ދުނިޔޭގެ ނިޢުމަތްތަކުން އުފާލިބިގަތުމަށް، އެބައިމީހުންނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކުޑަ ހިނދުކޮޅަކަށް މުހުލަތު ދެއްވާހުށީމެވެ. ދެން މެދުކެނޑުމެއް ނެތް ގަދަފަދަ ޢަޛާބަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުން ހުށަހަޅުއްވާހުށީމެވެ. އެއީ ނަރަކައިގެ ޢަޛާބެވެ. ޢަޛާބު غَلِيظ ކަމުގައި ސިފަކުރައްވާފައި ވަނީ އެ ޢަޛާބަކީ ދެމިގެންދާ، ގަދަފަދަ، ނުބައިކަން ބޮޑު ޢަޛާބަކަށް ވާތީއެވެ.

އަދި ހަމަކަށަވަރުން، އުޑުތަކާއި، ބިން ހެއްދެވީ ކާކުހޭ ކަލޭގެފާނު އެއުރެންނާ ސުވާލުކުރައްވައިފިނަމަ، އެއުރެން ބުނާނެކަން ކަށަވަރެވެ. اللَّه އެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ޙަމްދު ހުރީ اللَّه އަށެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! އެއުރެން ކުރެ ގިނަމީހުންނަކަށް (އެކަމެއް) ނޭނގެތެވެ. (25)

ރަސޫލާ ﷺ އެވެ! އުޑުތަކާއި ބިން ހައްދަވައި، އެ ދެތަނުގައި ވާހައި ޚަލްޤުކުރެއްވުމާއި، އުފެއްދެވުމުގެ ފުރިހަމަކަން ދައްކައިދޭ ތަކެތި ހެއްދެވީ ކާކުހޭ ކަލޭގެފާނު މުޝްރިކުންނާ ސުވާލުކުރައްވައިފިނަމަ އެބައިމީހުން ބުނާނެއެވެ. އެތަކެތި ހެއްދެވީ މާތް ﷲ އެވެ. އެކަމަށް އިޢުތިރާފުވާން އެބައިމީހުންނަށް މަޖުބޫރުވީއެވެ. އެކަލާނގެއަކީ ޚާލިޤުވަންތަ ރަސްކަލާނގެކަމަށް އިޢުތިރާފުވާއިރު، އެބައިމީހުން އަޅުކަންކުރަނީ އެހެން ފަރާތަކަށެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. ޙަމްދު ހުރީ ﷲ އަށެވެ. އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޙުއްޖަތް ޤާއިމުކުރެވުނީތީއެވެ. އަދި ކިއެއްތަ އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ގިނަ މީހުންނީ ވިސްނައި ފިކުރުނުކުރާ މޮޔައިންނެވެ.

އުޑުތަކާއި، ބިމުގައިވާހާ އެއްޗެއް މިލްކުވެގެންވަނީ اللَّه އަށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ފުދިވޮޑިގެންވާ، ގިނަގިނައިން ޙަމްދު ލިބިވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (26)

އުޑުތަކާއި ބިމުގައި ވާހައި އެއްޗެއް މިލްކުވެގެންވަނީ ކީރިތިވަންތަ، މަތިވެރިވަންތަ ރަސްކަލާނގެއަށެވެ. ހުރިހާ ތަކެއްޗެއް ޚަލްޤުކުރައްވައި، އޭގެ ތަޤްދީރު ކަނޑައަޅުއްވައި، ހުރިހާ ކަމެއް ރާއްވަވައި ހިންގަވަނީ އެކަލާނގެއެވެ. އެކަލާނގެއީ ޚަލްޤުތަކުންނާއި، އެބައިމީހުންގެ އަޅުކަން ފިޔަވައި ފުދިވޮޑިގެންވާ އަދި އެކަލާނގެ ކުރައްވާ ކަންކަމާއި، ނިޢުމަތްތަކަށް ޙަމްދުލިބިވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ.

އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ބިމުގައިވާހާ ގަސްގަހާގެއްސަކީ، ގަލަންތަކެއްކަމުގައި ވެފައި، އަދި ކަނޑު (ދެލިކަމުގައިވެފައި) އޭގެފަހަށް ހަތްކަނޑު އެއާއެކުވިޔަސް، اللَّه ގެ ކަލިމަފުޅުތައް (އެއިން ލިޔެ) ހުހެއް ނުވާނެތެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ޢަޒީޒުވަންތަ، ޙަކީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (27)

މިއީ އިންސާނުންގެ ވިސްނުމާއި ކައިރިކުރައްވަން ވެގެން ގެންނަވާފައިވާ މިސާލެކެވެ. ބިމުގައިވާ ހުރިހާ ގަހެއް ގަލަމަށް ބަދަލުވީކަމަށް ބަލައި، އަދި ބިމުގައިވާ ހުރިހާ ކަނޑެއް ދެއްޔަށް ބަދަލުވީކަމަށް ބަލައި، އަދި އޭގެ ފަހަށް ހަތް ކަނޑު އިތުރުވީ ކަމަށް ވެސް ބަލައި، އެ ހުރިހާ ގަލަންތަކާއި ދެލިން، މާތް ﷲ ގެ ހެއްދެވުމާއި، އުފެއްދެވުމުގެ ޢަޖާއިބުކަމުގެ މައްޗަށް ދަލީލުކުރާ ކަލިމަފުޅުތައް ލިޔެފިނަމަ، މާތް ﷲ ގެ ކަލިމަފުޅުތައް ހުސް ނުވަނީސް، އެގަލަންތައް ބިނދި ހަލާކުވެ، ކަނޑުތައް ހުސްވީހެވެ. އެހެނީ، އެކަކަށްވެސް މާތް ﷲ ގެ މަތިވެރިވަންތަކަމާއި ކީރިތިވަންތަކަން ތަޞައްވަރުނުކުރެވޭނެއެވެ. މާތް ﷲ އީ އެކަލާނގެ މައްޗަށް އެއްވެސް ފަރާތަކަށް ގަދަކަން ލިބިގެންނުވާ އެންމެ ގަދަފަދަވަންތަ، އެކަލާނގެ ޢިލްމާއި ޙިކްމަތްވަންތަކަމުގެ ބޭރުން އެއްވެސް ކަމެއް ނުހިނގާ ޙިކުމަތްވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ކުރިންވެސް ބުނެވުނު ފަދައިން މިއާޔަތް ގެންނަވާފައި ވަނީ މާތް ﷲ ގެ އުފެއްދެވުމުގެ ޢަޖާއިބުތައް ބަޔާންކުރެއްވުމަށް ޖައްސަވާފައިވާ މިސާލެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެހެންކަމުން، ދެން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވުންވެސް، އަދި ތިޔަބައިމީހުން އަލުން ދިރުއްވައި ފޮނުއްވުންވެސް އެއް ނަފްސެއް (ހެއްދެވުން) ފަދައިން މެނުވީ ނުވެތެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، މޮޅަށް އައްސަވާވޮޑިގެންވާ، މޮޅަށް ބައްލަވާވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (28)

މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވުންވެސް އަދި ދިރުއްވުމާއި، މަރުގެންނެވުންވެސް، އެންމެ ނަފްސެއް ހައްދަވައި ދިރުއްވުން ފަދައިން މެނުވީ ނުވެއެވެ. ވީއިރު، ތިޔަބައިމީހުން ފަނާވެދިއުމަށްފަހު އަލުންދިރުއްވުމުގެ ކުޅަދުންވަންތަކަން މާތް ﷲ އަށް ލިބިވޮޑިގެންވުމަކީ ނުވާނެ ކަމެއް ކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން ނަހަދާށެވެ. މާތް ﷲ އީ އަޅުތަކުންގެ ވާހަކަ މޮޅަށް އައްސަވައިވޮޑިގެންވާ، އެބައިމީހުންކުރާ ޢަމަލުތައް މޮޅަށް ދެކެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ދެން، އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހެކިތައް ބަޔާންކުރައްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

ހަމަކަށަވަރުން، ދުވާލުގެ ތެރެޔަށް ރޭގަނޑު ވައްދަވައި އަދި ރޭގަނޑުގެ ތެރެޔަށް ދުވާލު ވައްދަވައި އަދި އިރާއި ހަނދު، ތެރި ކުރެއްވީ، اللَّه ކަން ތިބާޔަކަށް ނޭނގޭހެއްޔެވެ؟ (އެއިން) ކޮންމެ އެއްޗެއް ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ މުއްދަތަކަށް ހިނގަހިނގާ ހުރެތެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ތިޔަބައިމީހުން ކުރާ ޢަމަލުތައް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (29)

މާތް ﷲ ގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމަށް އެބައިމީހުން ނުބަލަނީހެއްޔެވެ؟ އެކަލާނގެ ދުވާލުގެ ވަގުތު މަދުކުރައްވައި ރޭގަނޑުގެ ވަތުގު އިތުރު ކުރައްވައި، ހޫނު މޫސުމުގައި ދުވާލުގެ އަލި ރޭގަނޑުގެ އަދިރިކަމަށް ވައްދަވައި، ދުވާލު ދިގުވެ ރޭގަނޑު ކުރުވާ ގޮތް ހައްދަވަނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ الإيلاج ގެ މާނައަކީ ވެއްދުމެވެ. ވީމާ، ރެއާއި ދުވާލު އަބަދު އެއް ވަރަކަށް ނޯވެއެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، ޒަމާނާއި މޫސުމާ އެއްގޮތަށް ކުރުވެ ދިގުވެއެވެ. އަދި، މީސްތަކުންނޭވެ! އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ފައިދާއަށްޓަކައި، އިރާއި ހަނދު ތަފާތުވުމެއް ނެތް ފުރިހަމަ ނިޒާމެއްގެ ދަށުން ހިނގާ ގޮތުގައި ތިޔަބައިމީހުންގެ ޚިދުމަތުގައި ލެއްވިއެވެ. ކޮންމެ އެއްޗެއްވެސް ހިނގަނީ ކަނޑައެޅިފައިވާ ވަގުތަކަށެވެ. އެއީ ޤިޔާމަތް ދުވަހެވެ. ދުނިޔެ ނިމޭ ދުވަހެވެ. މިގޮތަށް ޚިދުމަތުގައި ލައްވައި ކިޔަމަންކުރެއްވި، ނެތުމުގެ ތެރޭން އުފެއްދެވި، ޚާލިޤުވަންތަ ކަލަކު ވޮޑިގެންވާން ޖެހެއެވެ. ދުނިޔޭގައި ވާހައި ތަކެއްޗެއް އަމިއްލައަށް އުފެދުމަކީ ބުއްދިއަށް ޤަބޫލު ކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. އެހެންނަމަވެސް ބުއްދިއަށް ޤަބޫލު ކުރެވޭ ގޮތަކީ ޙިކުމަތްވަންތަ ޚާލިޤުވަންތަ އިލާހަކު އެތަކެތި ނެތުމުގެ ތެރެއިން ޚަލްޤު ކުރެއްވުމެވެ. އެހެންކަމުން، މިވާހަކައާއި ވިދިގެން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

އެހެނީ ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ޙައްޤު ވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އެއުރެން އަޅުކަންކުރާ ތަކެއްޗަކީ، ބާޠިލު ތަކެއްޗެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، އެންމެ މަތިވެރި، އެންމެ ޢަޡަމަތްތެރި ރަސްކަލާނގެއެވެ. (30)

ތިޔަބައިމީހުން ތިޔަ ދެކޭ ޢަޖާއިބެއްފަދަ އުފެއްދެވުމާއި، ޙައިރާންކުރަނިވި ކުޅަދުންވަންތަކަން ވަނީ، މާތް ﷲ އަކީ ޙައްޤު އިލާހުކަމާއި، މިކައުނު ޚަލްޤުކުރައްވައި، ހުރިހާ ކަމެއް ތަދުބީރުކުރެއްވީ އެކަލާނގެކަމާއި، އަޅުކަންކުރަންޖެހޭ ފަރާތަކީ އެކަލާނގެކަމާއި، އެބައިމީހުން މާތް ﷲ ފިޔަވައި އަޅުކަންކުރާ ބުދުތަކާއި، ހިލަތަކާއި، މަލާއިކަތުންނާއި، އިންސާނުންނާއި، އިރާއި ހަނދު ފަދަ ތަކެއްޗަކީ ޙަޤީޤަތެއް ނެތް ބާޠިލު އިލާހުން ކަމާއި، މާތް ﷲ ގެ އިޒުނަފުޅާއި ލައިގެން މެނުވީ އެއްވެސް މީހަކަށް އެންމެ ޒައްރާއެއްވިޔަސް ގުޑުވާނުލެވޭނެކަން ތިޔަބައިމީހުން ޔަޤީންކުރުމަށްޓަކައެވެ. ޝާޢިރަކު ބުނެފައިވާ ފަދައިންނެވެ. أَلاَ كُلُّ شَيْءٍ مَا خَلاَ اللهَ بَاطِلُ وَكُلُّ نَعِيمٍ لاَ مَحَالَةَ زَائِلُ (ދަންނާށެވެ! މާތް ﷲ ފިޔަވައި ކޮންމެ އެއްޗަކީ ބާޠިލު އެއްޗެކެވެ. އަދި ކޮންމެ ނިޢުމަތަކީ އެއްވެސް ޝައްކެއް ނެތް ގޮތުގައި ނެތިގެން ދާނެ އެއްޗެކެވެ.) ﴿وَأَنَّ ٱللَّـهَ هُوَ ٱلْعَلِىُّ ٱلْكَبِيرُ﴾ އަދި މާތް ﷲ އީ އެކަލާނގެއަށްވުރެ މަތިވެރި އެއްވެސް ފަރާތެއް ނުވާ އެންމެ މަތިވެރި، އަދި އެކަލާނގެއަށް ވުރެ ބޮޑު އެއްވެސް ފަރާތެއް ނުވާ އެންމެ ބޮޑު، ވުޖޫދުގައިވާ ހުރިހާ އެއްޗެއް އެކަލާނގެ ކުރިމަތީގައި ނިކަމެތިވެ ކިޔަމަންވެގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ.

ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެކަލާނގެ އާޔަތްތައް ދެއްކެވުމަށްޓަކައި، ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه ގެ ނިޢުމަތުން ކަނޑުގައި ނާފަހަރު ދުވާތީ، ތިބާޔަކަށް ނުފެނޭހެއްޔެވެ؟ ހަމަކަށަވަރުން، ކެތްތެރިކަން ބޮޑު، ޝުކުރުވެރިވުން ބޮޑު، ކޮންމެ މީހަކަށް އެކަމުގައި ހެކިތަކެއްވާކަން ކަށަވަރެވެ. (31)

މާތް ﷲ ގެ މަތިވެރިވަންތަކަމާއި، ކިބްރިޔާވަންތަކަމާއި، ކީރިތިވަންތަކަމުގެ އެހެން ދަލީލެކެވެ. މާނައީ: އޭ ބުއްދީގެ ވެރި އިންސާނާއެވެ! ބިޔަ ނާފަހަރު ކަނޑުގައި ދުވާގޮތް ހައްދަވާތަން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނުފެނޭ ހެއްޔެވެ؟ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެކަލާނގެ އުފެއްދެވުމާއި ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ޢަޖާއިބުތައް ދެއްކެވުމަށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެތަކެތި ޚިދުމަތްތެރި ކުރެއްވުމުގައި މާތް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތަށް ތައުބާވެ ރުޖޫޢަވާ، އެކަލާނގެ ޤަޟާޤަދަރަށް ކެތްތެރިވާ، އެކަލާނގެ ނިޢުމަތްތަކަށް ޝުކުރުވެރިވާ ކޮންމެ އަޅަކަށް ޙައިރާންކުރަނިވި ހެކިތަކެއް ވެއެވެ. އެއްވެސް ޝައްކެއް ނެތް ގޮތުގައި އެއީ ޙައިރާންކުރަނިވި ހެކިތަކެކެވެ. އެހެނީ ކުޑަ ގާކޮޅެއް ކަނޑަށް ވައްޓައިލިޔަސް ދަނީ އަޑިއަށެވެ. އެކަމަކު، ބޮޑެތި ފަރުބަދަތައް ފަދަ ނާފަހަރު ކަނޑުގައި އެދުވަނީ އަޑިއަށް ދިއުމެއް ނެތިއެވެ. ފަހެ، އެ ނާފަހަރު ބަރު މުދާ އުފުލައިގެން އެއް ބައްރުން އަނެއް ބައްރަށް ދަތުރުކުރުމަށް ޚިދުމަތުގައި ލެއްވީ ކާކުހެއްޔެވެ؟ އެއީ، އެއްކައުވަންތަ، ގަދަފަދަވަންތަ ﷲ ގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާއި، އަޅުތަކުންނާމެދު އެކަލާނގެ އޯގާވަންތަކަމެވެ. މިއޯގާވަންތަކަން ނެތްނަމަ، އެ ނާފަހަރާއި އޭގައި ތިބިހާ ބަޔަކު ޣަރަޤުވެއްޖައީހެވެ. އުނދަގޫ ދަތިހާލުގައި ޖެހުމުން މެނުވީ މީސްތަކުން އެބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ނުދަނެއެވެ. އެހެންކަމުން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

އަދި ހިޔާއަޅާ ފަރުބަދަތައްފަދަ ރާޅުތައް، އެއުރެން ވަށައިލައިފިނަމަ، އެކަލާނގެއަށް އީމާންކަން ޚާލިޞްކުރާ ޙާލުގައި، اللَّه އަށް އެބައިމީހުން ދުޢާކުރާނެތެވެ. އަދި އެކަލާނގެ، އެއުރެން ސަލާމަތްކުރައްވައި އެއްގަމަށް ގެންދަވައިފިހިނދު، ފަހެ، އެއުރެންގެ ތެރެއިން މެދުމިނު މީހުން ވެއެވެ. (އަދި ދެކޮޅުހަދާ މީހުންވެސް ވެއެވެ.) އަދި ކޮންމެ ޚިޔާނާތްތެރި ކާފިރަކު މެނުވީ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތަކަށް ދެކޮޅެއް ނަހަދާނެތެވެ. (32)

އެބައިމީހުން ކަނޑުމަތީގައި ވަނިކޮށް ފަރުބަދަފަދަ ބިޔަ ބިރުވެރި ރާޅުތައް އެބައިމީހުން ވަށާލައިފިނަމަ، އެބައިމީހުން ދުޢާގައި އިޚްލާޞްތެރިވާ ޙާލު އެބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ދުޢާކޮށް އެކަލާނގެ މަދަދަށް އެދެއެވެ. އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އެބައިމީހުން މިންޖުކޮށްދޭނޭ ފަރާތެއް ނެތްކަން އެބައިމީހުންނަށް އެނގުމުންނެވެ. ދެން، އެކަލާނގެ އެބައިމީހުން ޣަރަގުވެ މަރުވެދިއުމުން ސަލާމަތްކުރައްވައި، ސަލާމަތުގެ އައްސޭރިއަށް އެބައިމީހުން ގެންދަވައިފި ހިނދު، އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން މެދުމިނުގެ މީހުން ވެއެވެ. މިތަނުގައި މިވަނީ ކުރުކުރެއްވުމުގެ ގޮތުން ބައެއް އުނިކުރައްވާފައެވެ. އެއީ، އެބައިމީހުންގެ ތެރޭގައި ދެކޮޅުހަދާ މީހުން ވެސް ވެއެވެ. އެކަމަށް ދަލީލުކޮށްދެނީ ދެން ވަޙީކުރައްވާ ބަސްފުޅެވެ. ﴿وَمَا يَجْحَدُ بِـَٔايَـٰتِنَآ إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ﴾ الختّار އަކީ ފާފަވެރި، ނުބައި ޣައްދާރެވެ. الختر އަކީ އެންމެ ނުބައި ޣަދަރުވެރިކަމެވެ. މާނައީ: ޣައްދާރުކަން ބޮޑު، މާތް ﷲ ގެ ނިޢުމަތްތައް ޤަބޫލުކުރުމަށް ދެކޮޅުހަދާ ކާފިރުކަން ބޮޑު ކޮންމެ މީހަކު މެނުވީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތައް ދޮގުކޮށް އެއަށް އިންކާރުނުކުރެއެވެ. އިބްނުކަޘީރް ވިދާޅުވިއެވެ. އިބްނުޒައިދް ވިދާޅުވެފައިވާ ފަދައިން، މިތަނުގައި المُقْتَصِد އަކީ ޢަމަލުކުރުމުގައި މެދުމިން މީހާއެވެ. މާތް ﷲ ގެ މިވަޙީ ބަސްފުޅުގައި ވާފަދައިންނެވެ. ﴿مِنْهُمْ ظَالِمٌ لِّنَفْسِهِۦ وَمِنْهُم مُّقْتَصِدٌ﴾ (ފަހެ، އެއުރެންގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށް އަނިޔާވެރިވާ ބަޔަކު، އެއުރެންގެތެރެއިން ވެއެވެ. އަދި (ހެޔޮކަންތައް ކުރުމުގައި) މެދުމިންވެ ތިބޭ މީހުން، އެއުރެންގެ ތެރެއިންވެއެވެ.) މާނައީ އޭނާގެ ޢަމަލުގައި މެދުމިން މީހާއެވެ. (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ސޫރަތު ލުޤްމާން، އާޔަތް: 32) މިއާޔަތަކީ ކަނޑުމަތީގެ އެމުޞީބާތްތަކާއި، ޙައިރާންކުރަނިވި ހެކިތަކާއި، ބޮޑެތި ޙާދިޘާތައް ކުރިމަތިވިމީހާގެ ޢަމަލުގެ ނުބައިކަން ހާމަކުރެއްވުމަށް ގެންނަވާފައިވާ އާޔަތެކެވެ. އެކަމުން ސަލާމަތްކުރުމުގެ ނިޢުމަތް މާތް ﷲ ދެއްވުމަށް ފަހު އެކަމުގެ ބަދަލެއްގެ ގޮތުގައި އޭނާ ކުރަންޖެހޭ ކަމަކީ ހެޔޮ ޢަމަލާއި، އަޅުކަމުގައި ހީވާގިކަމާއެކު މަޝްޣޫލުވެ، ހެޔޮކަންތައް ގިނަކުރުމަށް އަވަސްވެގަތުމެވެ. އެހެންކަމުން، އެއަށް ފަހު ޢަމަލުކުރުމުގައި މެދުމިން އިޚްތިޔާރުކުރާ މީހާވެސް ބެލެވޭނީ ފަރުވާކުޑަކުރާ މީހެއް ކަމުގައެވެ. والله أعلم

އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ތިޔަބައިމީހުން ތަޤްވާވެރިވާށެވެ! އަދި އެދުވަހުގައި ބަފަޔަކަށް ދަރިޔެއްގެ މަތިން ކަމެއް ފުއްދައެއް ނުދެވޭނޭ، އަދި ދަރިޔަކަށްވެސް ބަފަޔަކަށް ކަމެއް ފުއްދައެއް ނުދެވޭނޭ ދުވަހަކަށް ތިޔަބައިމީހުން ބިރުވެތިވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه ގެ ވަޢުދުފުޅަކީ، ޙައްޤު ތެދެވެ. ފަހެ، ދުނިޔޭގެ ދިރިއުޅުން ތިޔަބައިމީހުން ހެއްލުންތެރިކުރިޔަ ނުދޭހުށިކަމެވެ! އަދި މަކަރުވެރި ޝައިޠާނާ، ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އާމެދު ހެއްލުންތެރިކުރިޔަ ނުދޭހުށިކަމެވެ! (33)

ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ބިރުވެތިވެ، އެކަލާނގެ ޢަޛާބަށް ރައްކާތެރިވާށެވެ. އަދި ބަފައަކަށް ދަރިއަށް އެއްވެސް ފައިދާއެއް ކޮށްނުދެވޭނޭ ބިރުވެރި އުނދަގޫ ދުވަހަށް ތިޔަބައިމީހުން ބިރުވެތިވާށެވެ. އަދި ދަރިފުޅަށްޓަކައި ބައްޕަގެ ނަފްސު ފިދާކުރަން އުޅުނަސް އެކަން ޤަބޫލުނުކުރެވޭނެއެވެ. ހަމަ އެފަދައިން ބައްޕައަށްޓަކައި ދަރިފުޅު ފިދާވާން އުޅުނަސް އެކަން ޤަބޫލު ނުކުރެވޭނެއެވެ. އަލުން ދިރުއްވައި، ޙިސާބުބައްލަވައި، ޖަޒާދެއްވާނޭ ކަމަށް މާތް ﷲ ވެވޮޑިގެންފައިވާ ވަޢުދު އެއީ ޙައްޤު ވަޢުދެކެވެ. އެ ވަޢުދާއި ޚިލާފުވުމެއް ނުވެއެވެ. ފަހެ، ދުނިޔޭގެ ޙަޔާތް ތިޔަބައިމީހުން ހެއްލުންތެރި ކުރިޔަނުދޭށެވެ. އަދި މާތް ﷲ އަށް ކިޔަމަންތެރިވުމާއި، އާޚިރަތުގެ މަތިން ޣާފިލުކުރިޔަ ނުދޭށެވެ. އަދި ނުބައި މަކަރުވެރި ޝައިޠާނާ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ކެހިނުދޭހުށިކަމެވެ. އެކަލޭގެ ދޮގު އުއްމީދު ދައްކައިގެން މީސްތަކުން އޮޅުވާލައި، އެބައިމީހުންނަށް ކެހިދެއެވެ. الغَرُور (ޣައިނުގައި އަބަފިލި) އަކީ މީސްތަކުން ހައްލައި އެބައިމީހުންނަށް ކެހިދޭ ޝައިޠާނާގެ ނަމެކެވެ. މާތް ﷲ ގެ ވަޙީބަސްފުޅުގައި ވާފަދައިންނެވެ. ﴿يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ ۖ وَمَا يَعِدُهُمُ ٱلشَّيْطَـٰنُ إِلَّا غُرُورًا﴾ (ޝައިޠާނާ އެއުރެންނަށް ވަޢުދުކުރެތެވެ. އަދި، އެއުރެންލައްވައި ބާޠިލު އުންމީދު ކުރުވަތެވެ. އަދި، ހެއްލުންތެރިކަން މެނުވީ ޝައިޠާނާ އެއުރެންނަކަށް ވަޢުދެއް ނުކުރެތެވެ.) .... ދެން، މާތް ﷲ މިސޫރަތް ނިންމަވާލައްވާފައި މިވަނީ މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތަކަށް އެނގިގެން ނުވާ، ޣައިބުގައިވާ ފަސްކަމުގެ ވާހަކައިންނެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، ޤިޔާމަތްވުމުގެ ވަގުތު ދެނެވޮޑިގަތުން ވަނީ، اللَّه ގެ ޙަޟްރަތުގައެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ވާރޭ ވެއްސަވަތެވެ. އަދި ރަޙިމްތަކުގައިވާ ތަކެތި އެކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގެންވެތެވެ. އަދި އެއްވެސް ނަފްސަކަށް، އެ ނަފްސެއް މާދަމާ ހޯދައިގަންނާނީ ކޮންކަމެއްކަމެއް ނޭނގޭނެތެވެ. އަދި އެއްވެސް ނަފްސަކަށް އެ ނަފްސެއް މަރުވާނީ ކޮންބިމެއްގައި ކަމެއް ނޭނގޭނެތެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ، ޚަބީރުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (34)

ދުނިޔެ ފަނާވެ، ޤިޔާމަތްވާނެ ދުވަސް ދެނެވޮޑިގެން ވަނީ މާތް ﷲ އެވެ. ވާރޭ ވެހޭނެ ވަގުތާއި، ވެހޭނެ ތަނާއި، މިންވަރާއި، ތިކީގެ ޢަދަދު ދެނެވޮޑިގެން ވަނީވެސް އެކަލާނގެއެވެ. މައިންގެ ރަޙިމުގައިވާ ދަރި އެއީ ފިރިހެން ކުއްޖެއްކަން ނުވަތަ އަންހެން ކުއްޖެއްކަން، އޭނާ ފުރިހަމަތކަން ނުވަތަ އުނިކަން، އޭނާ ވާނީ ބާއްޖަވެރިއަކަށްކަން، ނުވަތަ އަބާއްޖަވެރިއަކަށްކަން، އޭނާ ރީތިކަން ނުވަތަ ހުތުރުކަން ދެނެވޮޑިގެން ވަނީ މާތް ﷲ އެވެ. އަދި މިއަދާއި މާދަމާ ހިނގާނީ ކޮންކަމެއްކަން، އެއީ ރަނގަޅު ކަމެއް ނުވަތަ ނުބައި ކަމެއްކަން، އަދި އޭނާއާ މެދު ކަންވާނީ ކިހިނެއްކަން އެއްވެސް މީހަކަށް ނޭނގޭނެއެވެ. އަދި އޭނާ މަރުވާނީ ކޮން ރަށެއްގައި ނުވަތަ ކޮންތަނެއްގައި ކަމާއި، މަރުވެ ވަޅުލެވޭނީ ކޮންތަނެއްގައިކަން އެއްވެސް މީހަކަށް ނޭނގޭނެއެވެ. މާތް ﷲ مَتَى يَمُوتُ (މަރުވާނީ ކޮންއިރަކުކަން) އޭ ވަޙީ ނުކުރައްވައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވީ ﴿بِأَىِّ أَرْضٍ تَمُوتُ﴾ (މަރުވާނީ ކޮން ބިމެއްގައިކަން) އެވެ. އެހެނީ މަރުވާނެ ތަނެއް ނޭނގޭ މީހާއަށް އޭނާ މަރުވާނެ ވަގުތު ނޭނގުން މާ އައުލާކަން ބޮޑުވެގެން ވެއެވެ. މާތް ﷲ އީ އަޅުތަކުންގެ ޙާލު މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ، އެބައިމީހުންގެ ހިތްތަކުގައިވާ ސިއްރުތައް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. މިއާޔަތުގައި ވަނީ މާތް ﷲ އެކަލާނގެ ޒާތުފުޅަށް ޚާއްޞަ ކުރެއްވި ޣައިބުގެ ފަސް ތަޅުދަނޑިއެވެ. عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏مَفَاتِيحُ الْغَيْبِ خَمْسٌ لاَ يَعْلَمُهَا إِلاَّ اللَّهُ، لاَ يَعْلَمُ مَا تَغِيضُ الأَرْحَامُ إِلاَّ اللَّهُ، وَلاَ يَعْلَمُ مَا فِي غَدٍ إِلاَّ اللَّهُ، وَلاَ يَعْلَمُ مَتَى يَأْتِي الْمَطَرُ أَحَدٌ إِلاَّ اللَّهُ، وَلاَ تَدْرِي نَفْسٌ بِأَىِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِلاَّ اللَّهُ، وَلاَ يَعْلَمُ مَتَى تَقُومُ السَّاعَةُ إِلاَّ اللَّهُ"‏‏.‏ (صحيح البخاري، كتاب التوحيد، بَابُ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: ﴿عَالِمُ الْغَيْبِ فَلاَ يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا﴾) (ޢަބްދުﷲ ބްނު ޢުމަރު رضى الله عنهما ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ނަބިއްޔާ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "ޣައިބުގެ ތަޅުދަނޑިތައް ފަހެކެވެ. މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެއްވެސް ފަރާތަކަށް އެކަންތައް އެނގިގެން ނުވެއެވެ. ރަޙިމުތައް އުނިކުރާ އެއްޗެއް މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެއްވެސް ފަރާތަކަށް އެނގިގެން ނުވެއެވެ. މާދަމާ ވާނެ ކަންކަން މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެއްވެސް ފަރާތަކަށް އެނގިގެން ނުވެއެވެ. ވާރޭ އަންނާނީ ކޮން އިރަކުކަން މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެއްވެސް ފަރާތަކަށް އެނގިގެން ނުވެއެވެ. އެއްވެސް ނަފްސަކަށް އެ ނަފްސު މަރުވާނީ ކޮން ބިމެއްގައި ކަން އެނގިގެން ނުވެއެވެ. އަދި ޤިޔާމަތް ވާނީ ކޮން އިރަކު ކަން މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެއްވެސް ފަރާތަކަށް އެނގިގެން ނުވެއެވެ.") (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 7379) މި ބަސްފުޅާއި، މާދަމާ ނުވަތަ އަނެއްދުވަހު ވާރޭވެހުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތްކަމަށް މޫސުމާ ބެހޭ ޢިލްމުވެރީން ބުނާ ވާހަކައާއި އެއްވެސް އަރައިރުމެއް ނެތެވެ. ފަހެ، އެވާހަކަ ބުނެވެނީ ހީއެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށެވެ. ޔަޤީންކޮށެއް ނޫނެވެ. އެބައިމީހުންނަށް ވެހޭނެ ވަރެއް ނޭނގެއެވެ. އަދި ކުރިއަށް އޮތް ދުވަސްތަކުގައި ސުންނާފަތި ކުރަނިވި ޠޫފާންތައް އަރައި، ފެންބޮޑުވެ ގެތައް ހަލާކުވާނެތީ ރައްކާތެރިވެ ތިބެން ބުނަންވެސް އެބައިމީހުންނަށް ނޭނގެއެވެ. ފޮޓޯ ނަގައިގެން މައިމީހާގެ ބަނޑުގައިވާ ދަރިފުޅުގެ މަޢުލޫމާތު އެނގުމަކީވެސް އެފަދަ ކަމެކެވެ. ފަހެ، އެއީ އާލާތްތައް ބޭނުންކޮށްގެން ފެންނަ ފެނުމެކެވެ. ޣައިބު އެނގުމެއް ނޫނެވެ. والله تعالى أعلم ، وصلى الله وسلم على خاتم الأنبياء والمرسلين