ا ل م (މި އަކުރުތަކުގެ މުރާދު ދެނެވޮޑިގެންވަނީ اللَّه އެވެ.) (ޢަރަބީންނާ) އެންމެ ކައިރި ބިމުގައި (ފާރިސީންގެ އަތުން) ރޫމީން ބަލިވެއްޖައޫއެވެ. އަދި އެއުރެން ބަލިވުމުގެ ފަހަށް، މަދު އަހަރުކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި ކާމިޔާބު ހޯދާނެތެވެ. (އެބަހީ: ފާރިސީންގެ މައްޗަށެވެ.) އޭގެކުރިންވެސް އަދި އޭގެފަހުންވެސް ހުރިހާކަމެއް މިލްކުވެގެންވަނީ، اللَّه އަށެވެ. އަދި އެދުވަހުން މުއުމިނުން އުފާކުރާނެތެވެ. (1-4) (އެއީ) اللَّه ގެ ނަަޞްރުންނެވެ. އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ބަޔަކަށް ނަަޞްރު ދެއްވަތެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ، ޢަޒީޒުވަންތަ، ރަޙީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (5)

ވަކި އަކުރުތައް ގެންނަވާފައިވަނީ ޤުރްއާނަކީ މުޢުޖިޒާތެއްކަން ބަޔާންކުރެއްވުމަށެވެ. ޝާމުކަރައިގެ ފަރާތުން އެންމެ ކައިރީގައިވާ އެބައިމީހުންގެ ބިމުގައި ރޫމީން ބަލިވެއްޖެއެވެ. އެބައިމީހުން ބަލިވެ، ފާރިސީން އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ގަދަވުމަށްފަހު، ރޫމީން ފާރިސީންގެ މައްޗަށް އަދި ކާމިޔާބު ހޯދާނެއެވެ. އެބައިމީހުން ފާރިސީންގެ މައްޗަށް ކާމިޔާބު ހޯދާނީ މަދު އަހަރުތަކަކަށް ވުރެ އިތުރު ނުވާ ކުޑަ ދުވަސްކޮޅެއްގެ ތެރޭގައެވެ. އެބައިމީހުން ބަލިވި އިރުވެސް އަދި ފަހުން އެބައިމީހުން ކާމިޔާބު ހޯދާއިރުވެސް ހުރިހާ ކަމެއް މިލްކުވެގެންވަނީ މާތް ﷲ އަށެވެ. އަދި ހުރިހާ ކަމެއް ތަދުބީރުކުރައްވަނީ އެކަލާނގެއެވެ. މުއުމިނުން މި ނަޞްރާ މެދު އުފާވާނީ މަޖޫސީންނަށްވުރެ އަހުލުކިތާބީން މުއުމިނުންނާ ގާތްވާތީއެވެ. ފަހެ، އަހުލުކިތާބީންނަށް ނަޞްރު ލިބުމަކީ އީމާންކަމާ ޢަޤީދާއަށް ނަޞްރު ލިބުމެވެ. މާތް ﷲ އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންގެ ތެރެއިން އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ފަރާތަކަށް ނަޞްރު ދެއްވައެވެ. އެކަލާނގެއީ ޢަދުއްވުންގެ ކިބައިން ބަދަލު ހިއްޕެވުމުގައި ގަދަފަދަވަންތަ، އެކަލާނގެ ވަލިއްޔުން އަދި އެކަލާނގެއަށް ލޮބުވެތި މީހުންނަށް ރަޙްމަތްލައްވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ.

ا ل م (މި އަކުރުތަކުގެ މުރާދު ދެނެވޮޑިގެންވަނީ اللَّه އެވެ.) (ޢަރަބީންނާ) އެންމެ ކައިރި ބިމުގައި (ފާރިސީންގެ އަތުން) ރޫމީން ބަލިވެއްޖައޫއެވެ. އަދި އެއުރެން ބަލިވުމުގެ ފަހަށް، މަދު އަހަރުކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި ކާމިޔާބު ހޯދާނެތެވެ. (އެބަހީ: ފާރިސީންގެ މައްޗަށެވެ.) އޭގެކުރިންވެސް އަދި އޭގެފަހުންވެސް ހުރިހާކަމެއް މިލްކުވެގެންވަނީ، اللَّه އަށެވެ. އަދި އެދުވަހުން މުއުމިނުން އުފާކުރާނެތެވެ. (1-4) (އެއީ) اللَّه ގެ ނަަޞްރުންނެވެ. އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ބަޔަކަށް ނަަޞްރު ދެއްވަތެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ، ޢަޒީޒުވަންތަ، ރަޙީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (5)

ވަކި އަކުރުތައް ގެންނަވާފައިވަނީ ޤުރްއާނަކީ މުޢުޖިޒާތެއްކަން ބަޔާންކުރެއްވުމަށެވެ. ޝާމުކަރައިގެ ފަރާތުން އެންމެ ކައިރީގައިވާ އެބައިމީހުންގެ ބިމުގައި ރޫމީން ބަލިވެއްޖެއެވެ. އެބައިމީހުން ބަލިވެ، ފާރިސީން އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ގަދަވުމަށްފަހު، ރޫމީން ފާރިސީންގެ މައްޗަށް އަދި ކާމިޔާބު ހޯދާނެއެވެ. އެބައިމީހުން ފާރިސީންގެ މައްޗަށް ކާމިޔާބު ހޯދާނީ މަދު އަހަރުތަކަކަށް ވުރެ އިތުރު ނުވާ ކުޑަ ދުވަސްކޮޅެއްގެ ތެރޭގައެވެ. އެބައިމީހުން ބަލިވި އިރުވެސް އަދި ފަހުން އެބައިމީހުން ކާމިޔާބު ހޯދާއިރުވެސް ހުރިހާ ކަމެއް މިލްކުވެގެންވަނީ މާތް ﷲ އަށެވެ. އަދި ހުރިހާ ކަމެއް ތަދުބީރުކުރައްވަނީ އެކަލާނގެއެވެ. މުއުމިނުން މި ނަޞްރާ މެދު އުފާވާނީ މަޖޫސީންނަށްވުރެ އަހުލުކިތާބީން މުއުމިނުންނާ ގާތްވާތީއެވެ. ފަހެ، އަހުލުކިތާބީންނަށް ނަޞްރު ލިބުމަކީ އީމާންކަމާ ޢަޤީދާއަށް ނަޞްރު ލިބުމެވެ. މާތް ﷲ އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންގެ ތެރެއިން އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ފަރާތަކަށް ނަޞްރު ދެއްވައެވެ. އެކަލާނގެއީ ޢަދުއްވުންގެ ކިބައިން ބަދަލު ހިއްޕެވުމުގައި ގަދަފަދަވަންތަ، އެކަލާނގެ ވަލިއްޔުން އަދި އެކަލާނގެއަށް ލޮބުވެތި މީހުންނަށް ރަޙްމަތްލައްވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ.

ا ل م (މި އަކުރުތަކުގެ މުރާދު ދެނެވޮޑިގެންވަނީ اللَّه އެވެ.) (ޢަރަބީންނާ) އެންމެ ކައިރި ބިމުގައި (ފާރިސީންގެ އަތުން) ރޫމީން ބަލިވެއްޖައޫއެވެ. އަދި އެއުރެން ބަލިވުމުގެ ފަހަށް، މަދު އަހަރުކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި ކާމިޔާބު ހޯދާނެތެވެ. (އެބަހީ: ފާރިސީންގެ މައްޗަށެވެ.) އޭގެކުރިންވެސް އަދި އޭގެފަހުންވެސް ހުރިހާކަމެއް މިލްކުވެގެންވަނީ، اللَّه އަށެވެ. އަދި އެދުވަހުން މުއުމިނުން އުފާކުރާނެތެވެ. (1-4) (އެއީ) اللَّه ގެ ނަަޞްރުންނެވެ. އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ބަޔަކަށް ނަަޞްރު ދެއްވަތެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ، ޢަޒީޒުވަންތަ، ރަޙީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (5)

ވަކި އަކުރުތައް ގެންނަވާފައިވަނީ ޤުރްއާނަކީ މުޢުޖިޒާތެއްކަން ބަޔާންކުރެއްވުމަށެވެ. ޝާމުކަރައިގެ ފަރާތުން އެންމެ ކައިރީގައިވާ އެބައިމީހުންގެ ބިމުގައި ރޫމީން ބަލިވެއްޖެއެވެ. އެބައިމީހުން ބަލިވެ، ފާރިސީން އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ގަދަވުމަށްފަހު، ރޫމީން ފާރިސީންގެ މައްޗަށް އަދި ކާމިޔާބު ހޯދާނެއެވެ. އެބައިމީހުން ފާރިސީންގެ މައްޗަށް ކާމިޔާބު ހޯދާނީ މަދު އަހަރުތަކަކަށް ވުރެ އިތުރު ނުވާ ކުޑަ ދުވަސްކޮޅެއްގެ ތެރޭގައެވެ. އެބައިމީހުން ބަލިވި އިރުވެސް އަދި ފަހުން އެބައިމީހުން ކާމިޔާބު ހޯދާއިރުވެސް ހުރިހާ ކަމެއް މިލްކުވެގެންވަނީ މާތް ﷲ އަށެވެ. އަދި ހުރިހާ ކަމެއް ތަދުބީރުކުރައްވަނީ އެކަލާނގެއެވެ. މުއުމިނުން މި ނަޞްރާ މެދު އުފާވާނީ މަޖޫސީންނަށްވުރެ އަހުލުކިތާބީން މުއުމިނުންނާ ގާތްވާތީއެވެ. ފަހެ، އަހުލުކިތާބީންނަށް ނަޞްރު ލިބުމަކީ އީމާންކަމާ ޢަޤީދާއަށް ނަޞްރު ލިބުމެވެ. މާތް ﷲ އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންގެ ތެރެއިން އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ފަރާތަކަށް ނަޞްރު ދެއްވައެވެ. އެކަލާނގެއީ ޢަދުއްވުންގެ ކިބައިން ބަދަލު ހިއްޕެވުމުގައި ގަދަފަދަވަންތަ، އެކަލާނގެ ވަލިއްޔުން އަދި އެކަލާނގެއަށް ލޮބުވެތި މީހުންނަށް ރަޙްމަތްލައްވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ.

ا ل م (މި އަކުރުތަކުގެ މުރާދު ދެނެވޮޑިގެންވަނީ اللَّه އެވެ.) (ޢަރަބީންނާ) އެންމެ ކައިރި ބިމުގައި (ފާރިސީންގެ އަތުން) ރޫމީން ބަލިވެއްޖައޫއެވެ. އަދި އެއުރެން ބަލިވުމުގެ ފަހަށް، މަދު އަހަރުކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި ކާމިޔާބު ހޯދާނެތެވެ. (އެބަހީ: ފާރިސީންގެ މައްޗަށެވެ.) އޭގެކުރިންވެސް އަދި އޭގެފަހުންވެސް ހުރިހާކަމެއް މިލްކުވެގެންވަނީ، اللَّه އަށެވެ. އަދި އެދުވަހުން މުއުމިނުން އުފާކުރާނެތެވެ. (1-4) (އެއީ) اللَّه ގެ ނަަޞްރުންނެވެ. އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ބަޔަކަށް ނަަޞްރު ދެއްވަތެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ، ޢަޒީޒުވަންތަ، ރަޙީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (5)

ވަކި އަކުރުތައް ގެންނަވާފައިވަނީ ޤުރްއާނަކީ މުޢުޖިޒާތެއްކަން ބަޔާންކުރެއްވުމަށެވެ. ޝާމުކަރައިގެ ފަރާތުން އެންމެ ކައިރީގައިވާ އެބައިމީހުންގެ ބިމުގައި ރޫމީން ބަލިވެއްޖެއެވެ. އެބައިމީހުން ބަލިވެ، ފާރިސީން އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ގަދަވުމަށްފަހު، ރޫމީން ފާރިސީންގެ މައްޗަށް އަދި ކާމިޔާބު ހޯދާނެއެވެ. އެބައިމީހުން ފާރިސީންގެ މައްޗަށް ކާމިޔާބު ހޯދާނީ މަދު އަހަރުތަކަކަށް ވުރެ އިތުރު ނުވާ ކުޑަ ދުވަސްކޮޅެއްގެ ތެރޭގައެވެ. އެބައިމީހުން ބަލިވި އިރުވެސް އަދި ފަހުން އެބައިމީހުން ކާމިޔާބު ހޯދާއިރުވެސް ހުރިހާ ކަމެއް މިލްކުވެގެންވަނީ މާތް ﷲ އަށެވެ. އަދި ހުރިހާ ކަމެއް ތަދުބީރުކުރައްވަނީ އެކަލާނގެއެވެ. މުއުމިނުން މި ނަޞްރާ މެދު އުފާވާނީ މަޖޫސީންނަށްވުރެ އަހުލުކިތާބީން މުއުމިނުންނާ ގާތްވާތީއެވެ. ފަހެ، އަހުލުކިތާބީންނަށް ނަޞްރު ލިބުމަކީ އީމާންކަމާ ޢަޤީދާއަށް ނަޞްރު ލިބުމެވެ. މާތް ﷲ އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންގެ ތެރެއިން އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ފަރާތަކަށް ނަޞްރު ދެއްވައެވެ. އެކަލާނގެއީ ޢަދުއްވުންގެ ކިބައިން ބަދަލު ހިއްޕެވުމުގައި ގަދަފަދަވަންތަ، އެކަލާނގެ ވަލިއްޔުން އަދި އެކަލާނގެއަށް ލޮބުވެތި މީހުންނަށް ރަޙްމަތްލައްވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ.

اللَّه ގެ ވަޢުދުފުޅެވެ. اللَّه، އެކަލާނގެ ވަޢުދާ ޚިލާފުވެ ވޮޑިއެއް ނުގަންނަވަތެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، މީސްތަކުންކުރެ ގިނަމީހުން (އެކަމެއް) ނުދަނެތެވެ. (6)

އެއީ އެއާ ޚިލާފު ނުވެވޭނޭ ކަށަވަރުވެގެންވާ ވަޢުދެކެވެ. ގަދަފަދަވަންތަ ބޮޑުވެގެންވާ ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން ވެވުނު ވަޢުދަކަށް ވާތީއެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، ގިނަ މީހުން މާތް ﷲ ގެ ޙިކްމަތްތެރިކަމާއި އެކަލާނގެ ރޭއްވެވުން ނުދަނެއެވެ. މިއާޔަތްތަކަކީ ޣައިބާއި ގުޅިފައިވާ މުޢުޖިޒާތްތަކުގެ ތެރެއިން މުޢުޖިޒާތެކެވެ. ފަހެ، ރޫމީންނާއި ފާރިސީންނާއި ދެމެދު ވަރުގަދަ ހަނގުރާމައެއް ހިނގައި ފާރިސީން ރޫމީންގެ މައްޗަށް ކާމިޔާބު ހޯދިއެވެ. އަދި ފާރިސީންގެ ބިޔަ ލަޝްކަރުގެ ކުރިމަތީގައި ރޫމީން ބޮޑު ބައްޔަކުން ބަލިވިއެވެ. އަދި މައްކާގެ މުޝްރިކުން އެކަމާ އުފާކުރިއެވެ. ފާރިސީންނަކީ އަމިއްލައަށް ހަދައިގެން އުޅޭ އިލާހަކަށް އަޅުކަންކުރާ މަޖޫސީންނަށް ވެފައި، ރޫމީންނަކީ ނަޞާރާއިންނަށް ވާތީއެވެ. އަދި މުޝްރިކުން މުއުމިނުންނާ ދިމާއަށް ބުންޏެވެ. އަހަރެމެންގެ އަޚުންކަމުގައިވާ ފާރިސީން ކާމިޔާބު ހޯދައިފިއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ އަޚުންކަމުގައިވާ ރޫމީން ބަލިވެއްޖެއެވެ. އަދި ޔަޤީނުން އަހަރެމެން ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ކާމިޔާބު ހޯދާނަމެވެ. ދެން މުއުމިނުން ހިތާމަކުރިއެވެ. އެބައިމީހުން އެދިއެދި ތިބީ ރޫމީން ފާރިސީންގެ މައްޗަށް ކާމިޔާބު ހޯދުމަށެވެ. ދެން މާތް ﷲ މި އާޔަތްތައް ބާވައިލެއްވިއެވެ. ފަހުން ފާރިސީން ބަލިވީ ފަހަރު ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ އިޒުނައާއެކު އަބޫބަކްރު رضي الله عنه ހުންނެވީ މުޝްރިކުންނާ ރިހާން ކުރައްވައިގެންނެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު އެ ރިހާން ކާމިޔާބުކުރެއްވުމުން އެކަލޭގެފާނަށް ސަތޭކަ ޖަމަލު ލިބުނެވެ. އެކަލޭގެފާނު އެޖަމަލުތައް ޞަދަޤާތްކުރެއްވީއެވެ. އަލްޢައްލާމާ އަބުއްސުޢޫދު ވިދާޅުވިއެވެ. މި އާޔަތްތަކަކީ ނަބީކަމުގެ ތެދުކަމާއި، ކީރިތި ޤުރްއާނަކީ މާތް ﷲ ބާވައިލެއްވި ފޮތެއްކަން ދަލީލުކޮށްދޭ ޙައިރާންކުރަނިވި ހެކިތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ އާޔަތްތަކެކެވެ. ހުރިހާ ކަމެއް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ، ހުރިހާ ކަމެއްގެ ޚަބަރު އެންމެ މޮޅަށް އެނގިވޮޑިގަންނަވާ ރަސްކަލާނގެއަށް މެނުވީ އެނގިގެން ނުވާ ޣައިބުގެ ވާހަކަ މިއާޔަތްތަކުގައި ވާތީއެވެ. (ތަފްސީރު އަބިއްސުޢޫދް، ޖ: 7، ޞ: 49) އަދި އެކަން ވަނީ އެކަލާނގެ އެންގެވި ގޮތަށް ހިނގާފައެވެ. މިއާޔަތްތައް މުޢުޖިޒާތަކަށް ވާގޮތަކީ އެކަލާނގެ އަންގަވާފައި ވަނީ بِضْع އަހަރުގެ ތެރޭގައި ރޫމީން ކާމިޔާބު ހޯދާނެ ކަމުގައެވެ بِضْع އަކީ ތިނެކާ ނުވަޔަކާ ދެމެދުގެ ޢަދަދެކެވެ. އަދި އެހާ ބޮޑަށް ބަލިވެފައި ތިބި ބަޔަކަށް އެބައިމީހުންގެ ބާރު އަލުން ހޯދުމަށް ބޭނުންވާނީ ދިހަ އަހަރަށްވުރެ މާ ގިނަ އަހަރު ނުވަތަ އެތައް ސަތޭކަ އަހަރެވެ. މަދު އަހަރުތަކެއް ނޫނެވެ. އަދި ކުޑަ ދުވަސްކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި ހަނގުރާމަ ހިނގައި ރޫމީން ވަނީ ފާރިސީންގެ މައްޗަށް ކާމިޔާބު ހޯދާފައެވެ. އެހެންވެ، މި އާޔަތްތައް ހިމެނިފައިވަނީ ޣައިބާއި ގުޅިފައިވާ އެންމެ ބޮޑެތި މުޢުޖިޒާތްތަކުގެ ތެރޭގައެވެ.

ދުނިޔޭގެ ދިރިއުޅުމުން އެއުރެންނަށް އެނގެނީ ބޭރުފުށުގެ ކަންތަކެވެ. އަދި އެއުރެންވަނީ، އާޚިރަތް ދުވަހާމެދު ޣާފިލުވެގެންވާ ބަޔަކު ކަމުގައެވެ. (7)

އެބައިމީހުންގެ ޢިލްމަކީ ހަމައެކަނި މަތިމަތިން އެނގޭ އެއްޗެކެވެ. ތޮށިގަނޑު ފަހަނައަޅައި ދާ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އެބައިމީހުންނަށް އެނގެނީ އެބައިމީހުންގެ ދިރިއުޅުމުގެ ކަންތަކާއި، އެބައިމީހުންގެ އާމްދަނީގެ ކަންތަކެވެ. އެބައިމީހުން ގޮވާންކުރާނީ ކޮން އިރަކު ކަމާއި، ގޮވާން ކަނޑާނީ ކޮންއިރަކު ކަމެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އާޚިރަތުގައި އެބައިމީހުންނަށް ބާއްޖަވެރިކަން ހޯދައިދޭ، ފައިދާހުރި، ރަނގަޅު ޢިލްމު އެބައިމީހުންނަށް ނޭނގެއެވެ. އެބައިމީހުންނަށް އެނގޭކަމުގައި މާތް ﷲ ބަޔާންކުރައްވާފައި މިވަނީ މަތިމަތިން އެނގޭ ޢިލްމެވެ. އެއީ ދަނޑުގޮވާމާއި، ތަކެތި އުފެއްދުމާއި، ޢިމާރާތްކުރުން ފަދަ ދިރިއުޅުމުގެ ކަންތައް ހަމަޖެއްސުމާއި، ޖަނަވާރުތަކެއް ފަދައިން މީރު ތަކެތިން ބަނޑު ފުރުމާއި، އާޚިރަތާއި އެތަނުގައި ނިޢުމަތުގައި ނުވަތަ ނަރަކައިގައި އަބަދަށް ތިބެންޖެހުމާމެދު ޣާފިލުވުމެވެ. ދެން އައިސްފައިވަނީ މުޝްރިކުން އުޑުތަކާއި، ބިން ހިމެނޭ ކާއިނާތަށް ވިސްނުމުގެ ނަޒަރަކުން ބަލައި ފިކުރުނުކުރާތީ އެކަމާ ރުހިވޮޑިނުގެން އެބައިމީހުން ދެރަކުރެއްވުމަށް ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ބަސްފުޅުތަކެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

އަދި އެއުރެން، އެއުރެންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކާމެދު ފިކުރެއް ނުކުރޭހެއްޔެވެ؟ ޙައްޤު ގޮތުގައި، އަދި ކަނޑައެޅިގެންވާ އަޖަލަކަށް މެނުވީ އުޑުތަކާއި، ބިމާއި، އެދެމެދުގައިވާހާ ތަކެއްޗެއް اللَّه ނަހައްދަވަތެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން ގިނަމީހުން، އެއުރެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއާ ބައްދަލުވާނޭކަމަށްވަނީ ކާފިރުވެގެންކަން ކަށަވަރެވެ. (8)

މި ތަނަވަސް ކައުނަށް ބަލައި، އެބައިމީހުންގެ ސިކުނޑިއާއި، ބުއްދިން އެބައިމީހުން ވިސްނައި ފިކުރުނުކުރަނީ ހެއްޔެވެ؟ މަތިވެރިވަންތަ ކީރިތިވަންތަ ﷲ އުޑުތަކާއި، ބިން ހައްދަވާފައިވަނީ ބޭކާރު ގޮތުގައި ނޫންކަމެވެ. ފަހެ، މިކައުނު، އޭގައިވާ އުޑުތަކާއި ބިމާއި، އިރާއި ހަނދާއި، ތަރިތަކާއި ފަލަކުތަކާއި، ކަނޑުތަކާއި ކޯރުތަކާ އެކު، މާތް ﷲ ވޮޑިގެންވުމާއި އެކަލާނގެ އެއްކައުވަންތަކަމަށް ހެކިދެއެވެ. ވީއިރު، މި ހެކިތައް ނުފެނި އެބައިމީހުންގެ ލޯ އަނިދިރި ވަނީ ކީއްވެހެއްޔެވެ؟ އަދި މާތް ﷲ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ހައްދަވާފައިވާ ޚަލްޤުތަކުންނާމެދު ވިސްނައި ފިކުރުނުކުރަނީ ކީއްވެ ހެއްޔެވެ؟ އެކަލާނގެ މި މުޅި ވުޖޫދު ޚަލްޤުކުރެއްވީ ޙައްޤު ޤާއިމްކުރެއްވުމަށެވެ. މިދުނިޔެ ނިމިދާ ވަގުތާ ހަމައަށެވެ. އެއީ ޤިޔާމަތްދުވަހެވެ. އަލުން ދިރުއްވައި ޙިސާބުބައްލަވާނޭކަން ޤަބޫލުކުރުމަށް މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން ގިނަ މީހުން ދެކޮޅުހަދައި އިންކާރުކުރެއެވެ.

އަދި ބިމުގައި ދަތުރުފަތުރުކޮށް، އެއުރެންގެ ކުރިން އުޅުނު މީހުންގެ ނިމުންވީ ކޮންފަދައަކުންކަން ފަހެ، އެއުރެން ނުބަލަނީހެއްޔެވެ؟ އެއުރެންނަށްވުރެ ބާރުގަދަ ބަޔަކު ކަމުގައި، އެއުރެން (އެބަހީ: ކުރިން އުޅުނު މީހުން) ވިއެވެ. އަދި އެއުރެން ބިންގަނޑު (ދަނޑުގޮވާން ކުރުމަށާއި، މަޢުދަންތައް ނެރުމަށް) ތައްޔާރުކުރޫއެވެ. އަދި (މައްކާގެ މުޝްރިކުން) އެ ބިން އާބާދުކުރި ވަރަށްވުރެ ބޮޑަށް، އެއުރެން އެ ބިން އާބާދުކުރޫއެވެ. އަދި އެއުރެންގެ ރަސޫލުން، ފާޅުވެގެންވާ މުޢުޖިޒާތްތަކާއިގެން، އެއުރެންގެ ގާތަށް ވަޑައިގަތެވެ. ފަހެ، اللَّه، އެއުރެންނަށް އަނިޔާކުރައްވާ ކަމުގައެއް ނުވެތެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، އެއުރެން، އެއުރެންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކަށް އަނިޔާކުރާކަމުގައި ވިއެވެ. (9)

އެބައިމީހުން ދަތުރުކޮށް އިސްވެދިޔަ މީހުންގެ ނިމުން އައީ ކޮންފަދައަކުންކަމާއި، އެބައިމީހުންގެ ރަސޫލުބޭކަލުން ދޮގުކޮށް މާތް ﷲ ގެ އަމުރުފުޅުތަކަށް އުރެދުމުން އެބައިމީހުން ނެތިދިޔައީ ކިހިނެއްކަން ނުބަލަނީހެއްޔެވެ؟ މައްކާގެ އަހުލުވެރިންނަށްވުރެ އެބައިމީހުން ހަށިގަނޑުގެ ގޮތުން ވަރުގަދަ ވެފައި، ޢުމުރު ދިގުވެފައި، މުދަލާއި ދަރިންވެސް ގިނަ ކަމުގައި ވިއެވެ. ރަސޫލާ ﷺ ދޮގުކުޅަ މައްކާގެ އަހުލުވެރިންނަށްވުރެ ގިނައިން އެބައިމީހުން ފަސްގަނޑު ޖަހައިގެން ދަނޑުގޮވާންކުރިއެވެ. މަޢުދަނު ނެގުމަށް ބިންގަނޑު ކޮނުނެވެ. ގަދަފަދަ ބިނާތަކާއި، ދެވަނައެއް ނެތް ގަނޑުވަރުތައް ބިމުގައި ޢިމާރާތްކުރިއެވެ. ފާޅުކަން ބޮޑު މުޢުޖިޒާތްތަކާއި، ބަޔާންވެގެންވާ ދަލީލުތަކާއެކު ރަސޫލުބޭކަލުން އެބައިމީހުންގެ ގާތަށް ވަޑައިގަތެވެ. މިއާޔަތުގައި މިވަނީ ކުރުކުރެއްވުމަށް ބައެއް އުނިކުރައްވާފައެވެ. އުނިކުރެވުނު ބަޔާއެކު އާޔަތް މާނަކުރެވޭނީ މިކަހަލަ ގޮތަކަށެވެ. ދެން އެބައިމީހުން އެބޭކަލުން ދޮގުކުރުމުން މާތް ﷲ އެބައިމީހުން ހިއްޕެވިއެވެ. ފާފައަކާ ނުލައި އެބައިމީހުން ނެތިކުރައްވާ ކަލަކު ކަމުގައި މާތް ﷲ ނުވެއެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، ދޮގުކޮށް އިންކާރުކުރުމުން އެބައިމީހުން އަމިއްލަ ނަފުސަށް އަނިޔާވެރިވެގަތީއެވެ. އެހެންކަމުން، އެބައިމީހުންނަށް ޢަޛާބު ޙައްޤުވީއެވެ.

ދެން ނުބައިކޮށް ކަންތައްކުރި މީހުންގެ ނިމުންވީ (އެއުރެންނަށް ލިބުނު) އެންމެ ނުބައި ޖަޒާއަށެވެ. އެއީ އެއުރެން اللَّه ގެ އާޔަތްތައް ދޮގުކޮށް، އެ އާޔަތްތަކަށް ފުރައްސާރަކޮށް އުޅުނު ބަޔަކު ކަމުގައިވީތީއެވެ. (10)

ދެން، މާތް ﷲ ގެ އާޔަތްތައް ދޮގުކުޅަ ފާފަވެރިންގެ ނިމުމަކީ އެންމެ ނުބައިވެގެންވާ ގަދަފަދަ ޢުޤޫބާތެއް ކަމުގައި ވިއެވެ. އެއީ ބިރުވެރި ނުބައިކަންބޮޑު ނެތިކޮށްލުމެވެ. އެބައިމީހުން ކާފިރުވެ މާތް ﷲގެ ރަސޫލުބޭކަލުންނަށް ފުރައްސާރަ ކުރީތީއެވެ.

(ނެތުމުގެތެރެއިން) ޚަލްޤުތަކުން އަލަށް އުފައްދަވައި، ދެން އަލުން އެ އިޢާދަކުރައްވަނީ اللَّه އެވެ. ދެން ތިޔަބައިމީހުން ރުޖޫޢަކުރައްވާހުށީ އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. (11)

މާތް ﷲ އީ ނެތުމުގެ ތެރެއިން ޚަލްޤުތަކުން އުފައްދަވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ދެން، އެބައިމީހުން މަރުވެ، ފަނާވެދިއުމަށްފަހު އެކަލާނގެ އަލުން އެބައިމީހުން ދިރުއްވައެވެ. ދެން ތިޔަބައިމީހުން ޙިސާބުބެއްލެވުމަށާއި ޖަޒާދެއްވުމަށް އެނބުރިދިއުން ވަނީ އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ.

އަދި ޤިޔާމަތް ދުވަސް އަންނަހިނދު، ކުށްވެރިންގެ އުންމީދު ކެނޑިދެއެވެ. (12)

ޤިޔާމަތްވެ މީސްތަކުން ޙިސާބުބެއްލެވުމަށް އެއްކުރެވޭ ދުވަހު ފާފަވެރިން ނާއުއްމީދު ވާނެއެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ބޭޒާރުވާނެއެވެ. އަދި މިންޖުވާނޭ ކަމުގެ އެއްވެސް އުއްމީދެއްނެތި ހަދަންވީ ގޮތެއް ނޭނގިފައި ތިބޭ ބައެއް ކަމުގައި އެބައިމީހުން ވާނެއެވެ. ޢަރަބި ބަހުގައި إِبْلَاس އަކީ ހަދާނެ ގޮތެއް ނޭނގި އުއްމީދު ކެނޑުމެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنه ވިދާޅުވިއެވެ. ފާފަވެރިން ނާއުއްމީދު ވާނެއެވެ. (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ސޫރަތުއްރޫމް، އާޔަތް: 12)

(اللَّه ފިޔަވައި) އެއުރެން އަޅުކަންކޮށް ޝަރީކުކޮށް އުޅުނު އެއްވެސް ފަރާތެއް އެއީ، އެއުރެންނާމެދު ޝަފާޢަތްތެރިވާ ބަޔަކު ކަމުގައި ނުވިއެވެ. އަދި އެއުރެން އަޅުކަންކޮށް ޝަރީކުކޮށް އުޅުނު ފަރާތްތަކުގެ ސަބަބުން އެއުރެންވީ ކާފިރުން ކަމުގައެވެ. (13)

އެބައިމީހުން އަޅުކަންކޮށް އުޅުނު ބުދުތަކުގެ ތެރޭގައި، އެބައިމީހުން ދުނިޔޭގައި ދަޢުވާކޮށް އުޅުނު ފަދައިން އެބައިމީހުންނަށް ޝަފާޢަތްތެރިވެ، މާތް ﷲ ގެ ޢަޛާބުން އެބައިމީހުން ސަލާމަތް ކުރާނޭ ފަރާތެއް ނުވާނެއެވެ. އެތަކެތީގެ ފަރާތުން އެބައިމީހުން ނާއުއްމީދު ވުމުން އެބައިމީހުން އެތަކެއްޗަށް ކާފިރުވާނެއެވެ.

ޤިޔާމަތްވާ ދުވަހު އެއުރެން (އެބަހީ: މީސްތަކުން) އެދުވަހުން ދެބަޔަކަށް ބައިވެގެން ދާނެތެވެ. (14)

ޤިޔާމަތްވާ ވަގުތުގެ ވާހަކަ އަނެއްކާވެސް ގެންނެވީ އެދުވަހުގެ ބިރުވެރިކަމާއި، އެކަމުގެ ބޮޑުކަން ހާމަކުރެއްވުމަށެވެ. މާނައީ ޤިޔާމަތްވާ ދުވަހު މުއުމިނުންނާއި ކާފަރުންނާ ވަކިވާނެއެވެ. އަދި އެ ދެބައިމީހުން ދެ ބަޔަކަށް ބެހިގެންދާނެއެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿فَرِيقٌ فِى ٱلْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِى ٱلسَّعِيرِ﴾ ((އެދުވަހުން) އެއްބަޔަކުވާހުށީ ސުވަރުގޭގައެވެ. އަދި އަނެއްބަޔަކު ވާހުށީ ނަރަކައިގައެވެ.) އަލްޙަސަނު އަލްބަޞްރީ ވިދާޅުވިއެވެ. އެބައިމީހުން ދުނިޔޭގައި އެކުގައި ތިބި ކަމުގައި ވިޔަސް، މާތް ﷲ ގަންދީ ބުނަމެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެބައިމީހުން ޤިޔާމަތްދުވަހު ވަކިވާނެއެވެ. އެއްބަޔަކު ވާނީ އެންމެ މަތީގައެވެ. އަނެއް ބަޔަކު ވާނީ އެންމެ އަޑީގައެވެ. ދެން ދެބައިމީހުންގެ ޙާލު ބަޔާންކުރައްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

ފަހެ، އީމާންވެ، ޞާލިޙު ޢަމަލުތައް ކުޅަމީހުން ދަންނާށެވެ! ފަހެ، އެއުރެންވާހުށީ، އުފާވެ، ނިޢުމަތް ލިބޭ ޙާލު، (ސުވަރުގޭގެ) ބަގީޗާއެއްގައެވެ. (15)

އީމާންވެ ހެޔޮ ޢަމަލުކުޅަ ހެޔޮލަފާ މުއުމިނުން ދަންނާށެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުން ވާނީ އެންމެ ރަނގަޅު ޙާލުގައި، އެންމެ އުފާވެރި ޙަޔާތެއްގައި، އުފާލިބިގަނެ، ނިޢުމަތް ލިބޭ ޙާލު ސުވަރުގޭގެ ބަގީޗާތަކުގައެވެ.

އަދި ކާފިރުވެ ތިމަންރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތަކާއި، އާޚިރަތާ ބައްދަލުވާނޭކަން ދޮގުކުޅަ މީހުން ދަންނާށެވެ! ފަހެ، އެއުރެންވާހުށީ ޢަޛާބުގެ ތެރެޔަށް ޙާޟިރުކުރައްވާފައެވެ. (16)

އަދި އަލުން ދިރުއްވައި، މަޙްޝަރުކުރައްވާނޭކަން ދޮގުކުރި ކާފަރު ފާފަވެރިން ދަންނާށެވެ. އެބައިމީހުން ވާނީ ނަރަކައިގެ ޢަޛާބުގައެވެ. އެތަނުގައި ދާއިމަށް ތިބޭ ގޮތުގައެވެ. اَلْمُحْضَر އަކީ ނަރަކައިގެ އަލިފާނަށް ވެއްދުމަށް ގެންދެވޭ މީހާއެވެ.

ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ރޭގަނޑުގެ ތެރެޔަށް ވަންނަހިނދުގައްޔާއި، ފަތިހުގެ ތެރެޔަށް ތިޔަބައިމީހުން ވަންނަހިނދު، اللَّه އަށް ތަސްބީޙަކިޔައި ނަމާދުކުރާށެވެ! (17)

ހުރިހާ ވަގުތެއްގައި، ހެނދުނާއި ހަވީރު، މެންދުރާއި ޢިޝާ ވަގުތު، ތިޔަބައިމީހުން މާތް ﷲ އަށް ތަސްބީޙަކިޔާށެވެ. މަތިވެރިވަންތަ ކީރިތިވަންތަ ރަސްކަލާނގެއީ އުޑުތަކާއި ބިމުގައި ޙަމްދުލިބިވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އުޑުގެ އަހުލުވެރިން ކަމުގައިވާ މަލާއިކަތުން އެކަލާނގެއަށް ޙަމްދުކުރެއެވެ. އަދި ބިމުގެ އަހުލުވެރިން ކަމުގައިވާ މުއުމިނުން އެކަލާނގެއަށް ޙަމްދުކުރެއެވެ. ﴿وَلَهُ ٱلْحَمْدُ فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ﴾ މި ޖުމްލަ އަކީ އާޔަތުގެ މެދަށް އައި އިއުތިރާޒީ ޖުމްލައެކެވެ. އަޞްލު ޢިބާރާތަކީ "فَسُبْحَانَ اللّـهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ، وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ" އެވެ. މި އިއުތިރާޒީ ޖުމްލަ ގެންނަވައި، މާތް ﷲ މިވަނީ މީސްތަކުން އެކަލާނގެއަށް ޙަމްދުކުރިއަސް، ނުކުރިއަސް ހުރިހާ ވަގުތެއްގައްޔާއި ހުރިހާ ޒަމާނެއްގައި ޙަމްދާއި ސަނާގެ ޙައްޤުވެރި ފަރާތަކީ އެކަލާނގެކަން ހާމަކުރައްވާފައެވެ.

އުޑުތަކާއި، ބިމުގައި އެންމެހާ ތަޢުރީފާއި ޘަނާ މިލްކުވެގެންވަނީ އެކަލާނގެއަށެވެ. އަދި އަނދިރިވަމުން އަންނަ ވަގުތުގައްޔާއި، ތިޔަބައިމީހުން މެންދުރުގެ ތެރެއަށް ވަންނަހިނދުގައި (اللَّه އަށް ތިޔަބައިމީހުން ތަސްބީޙަކިޔައި ނަމާދުކުރާށެވެ!) (18)

ހުރިހާ ވަގުތެއްގައި، ހެނދުނާއި ހަވީރު، މެންދުރާއި ޢިޝާ ވަގުތު، ތިޔަބައިމީހުން މާތް ﷲ އަށް ތަސްބީޙަކިޔާށެވެ. މަތިވެރިވަންތަ ކީރިތިވަންތަ ރަސްކަލާނގެއީ އުޑުތަކާއި ބިމުގައި ޙަމްދުލިބިވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އުޑުގެ އަހުލުވެރިން ކަމުގައިވާ މަލާއިކަތުން އެކަލާނގެއަށް ޙަމްދުކުރެއެވެ. އަދި ބިމުގެ އަހުލުވެރިން ކަމުގައިވާ މުއުމިނުން އެކަލާނގެއަށް ޙަމްދުކުރެއެވެ. ﴿وَلَهُ ٱلْحَمْدُ فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ﴾ މި ޖުމްލަ އަކީ އާޔަތުގެ މެދަށް އައި އިއުތިރާޒީ ޖުމްލައެކެވެ. އަޞްލު ޢިބާރާތަކީ "فَسُبْحَانَ اللّـهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ، وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ" އެވެ. މި އިއުތިރާޒީ ޖުމްލަ ގެންނަވައި، މާތް ﷲ މިވަނީ މީސްތަކުން އެކަލާނގެއަށް ޙަމްދުކުރިއަސް، ނުކުރިއަސް ހުރިހާ ވަގުތެއްގައްޔާއި ހުރިހާ ޒަމާނެއްގައި ޙަމްދާއި ސަނާގެ ޙައްޤުވެރި ފަރާތަކީ އެކަލާނގެކަން ހާމަކުރައްވާފައެވެ.

މަރުވެފައިވާ ތަކެތިން ދިރޭ ތަކެތި އެކަލާނގެ ނެރުއްވަތެވެ. އަދި ދިރޭ ތަކެތިން މަރުވެފައިވާ ތަކެތި ނެރުއްވަތެވެ. އަދި ބިން މަރުވެ އޮތުމަށްފަހު އެ ބިން ދިރުއްވަތެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން (ޤިޔާމަތް ދުވަހުން) ނެރުއްވާހުށީވެސް ހަމައެފަދައިންނެވެ. (19)

އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުން މާތް ﷲ އޮށްޓަރުން ގަސް ނެރުއްވައެވެ. އަދި ގަހުން އޮށް ނެރުއްވައެވެ. ކަދުރު އޮށުން ރުއް ނެރުއްވައެވެ. އަދި ރުކުން ކަދުރު އޮށް ނެރުއްވައެވެ. އަދި ނުޠުފާއިން އިންސާނާ، އިންސާނާގެ ފަރާތުން ނުޠުފާ ނެރުއްވައެވެ. މިކަމަކީ ކޮންމެ ދުވަހަކު ކޮންމެ ހިނދެއްގައިވެސް މީސްތަކުންނަށް ފެންނަ، އާދަ ފޫވައްޓައިލާ މުޢުޖިޒާތެކެވެ. ނަމަވެސް އެއީ އާދަވެގެން ހިނގާ އަދި ތަކުރާރުވާ ކަމަކަށް ވާތީ މީސްތަކުން ވަނީ އެކަމާ މެދު ޣާފިލުވެފައެވެ. ބިސްފަޅައިގެން ގޮސް އެއިން ދޫންޏެއް ނުވަތަ ކުކުޅު ފިޔޮކެއް ނުކުމެއެވެ. ދެން ކުކުޅު ބިސް އަޅައެވެ. އަދި ކަދުރު އޮށުން ކަދުރު ރުއް ނެރުއްވައެވެ. ދެން ރުކުގައި ކަދުރު އަޅައިގެން އެ ކަދުރުން އޮށް ނުކުމެއެވެ. އިންސާނާ އޭނާގެ އަނބިމީހާގެ ރަޙިމަށް ނުޠުފާ ފޮނުވުމުން އެ ނުޠުފާ ފެންނަ، އަޑުއަހާ އިންސާނަކަށް ވެއެވެ. އެއީ، ފިކުރާއި ބުއްދީގެ އަލިން ބަލައި ވިސްނައިފި މީހަކަށް ޢަޖާއިބެއް ކަހަލަ ދާއިމީ ބުރެކެވެ. އަދި އެއީ އަލުން ދިރުއްވައި މަޙްޝަރުކުރެއްވުމުގެ ނަމޫނާއެކެވެ. އެހެންކަމުން އާޔަތް ނިންމަވާލައްވާފައި ވަނީ މިބަސްފުޅުންނެވެ. ﴿وَكَذَٰلِكَ تُخْرَجُونَ﴾ މާނައީ ހަނަފަސްވެ މަރުވެފައިވާ ބިން ވާރެއިން ދިރުއްވައ އެބިމުން ގަހާއި މޭވާ ނެރުއްވާ ފަދައިން، އަލުން ދިރުއްވައި މަޙްޝަރުކުރެއްވުމަށް އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ކަށްވަޅުތަކުން ނެރުއްވާނެއެވެ. ޚަލްޤުކުރެއްވުމުގައި މާތް ﷲ ގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ މަތިވެރިކަމާއެވެ. ފަހެ، އިންސާނާއަކީ ނިކަމެތި ފެނަކުން އުފެދޭ ނުޠުފާއެކެވެ. ދިރުމެއް ނެތް އެ ނުޠުފާއިން ދިރިހުރި، ވާހަކަދައްކާ، އަޑުއިވޭ، ފެންނަ އިންސާނެއް އުފެދެއެވެ. ކުދި ގަސްތަކާއި، ދަނޑު ގޮވާމާއި، ބޮޑެތި ގަސްތަކާއި، މޭވާއާއި، ސޫފިތަކާއި ޙައިވާނުންނާ މެދުވެސް މިގޮތަށް މިވާހަކަ ދެއްކިދާނެއެވެ. މި އާދަ ފޫވައްޓައިލަނިވި މިމުޢުޖިޒާތަކީ ކޮންމެ ދުވަހަކު ކޮންމެ ހިނދަކު ފާޅުވާ މުޢުޖިޒާތެކެވެ. އެތަކެތި މަރުވުމަށްފަހު އަލުން ދިރުއްވާނީ އެތަކެތި އެންމެ ފުރަތަމަ އުފެއްދެވި ކަލާނގެއެވެ.

އަދި އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ވެލީން އުފެއްދެވުންވަނީ، އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތެރެއިންނެވެ. ދެން އެހިނދު، ތިޔަބައިމީހުން އިންސާނުންގެ ގޮތުގައި (ބިމުގައި) ފެތުރިގެންވަމުއެވެ. (20)

މާތް ﷲ ގެ އެއްކައުވަންތަކަމާއި، އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ މައްޗަށް ދަލީލުކުރާ ޙައިރާންކުރަނިވި ހެކިތަކުގެ ތެރޭގައި، ދިރުމުގެ ވަސްވެސް ނެތް ވެލިން ތިޔަބައިމީހުންގެ ފެށުން ކަމުގައިވާ އާދަމު عليه السلام ހެއްދެވުން ވެއެވެ. ދެން، އެއަށްފަހު، ބިންމަތީގައި ހިނގައި ޙަރަކާތްތެރިވާ، ބުއްދި ލިބިގެންވާ އިންސާނުން ކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން ވިއެވެ. މިއީ ޙައިރާންކުރަނިވި ހެއްކެއް ނޫންހެއްޔެވެ؟ މި ބޮޑު ކުރިއެރުން މާތް ﷲ ގެ އުފެއްދެވުމާއި، އެކަލާނގެ އުފެއްދެވުމުގެ ފުރިހަމަކަމާމެދު ވިސްނައި ފިކުރުކުރަން މަޖުބޫރުކުރެއެވެ. ފަހެ، އިންސާނާ އުފެއްދެވުމަކީ ޚާލިޤުވަންތަ، އިސްވެދިޔަ މިސާލެއް ނެތި އުފައްދަވާ ރަސްކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަ ކަމުގެ އެންމެ ބޮޑު ހެއްކެވެ. ﴿ٱلَّذِىٓ أَعْطَىٰ كُلَّ شَىْءٍ خَلْقَهُۥ ثُمَّ هَدَىٰ﴾ (އެކަލާނގެއީ، ކޮންމެ އެއްޗަކަށްމެ، އެ އެއްޗެއްގެ ސިފައާއި، ޠަބީޢަތް ދެއްވައި، ދެން ތެދުމަގު ދެއްކެވި ރަސްކަލާނގެއެވެ.)

ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި ހަމަތިޔަބައިމީހުންގެ ނަފްސުތަކުން އަނބިން ހެއްދެވިކަމީ، އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތެރެއިންވާ ކަމެކެވެ. އެއީ ތިޔަބައިމީހުން އެކަނބަލުންގެ ފަރާތުން ހަމަހިމޭންކަން ލިބިގަތުމަށްޓަކައެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ މެދުގައި ލޯތްބާއި، އޯގާވެރިކަން ލެއްވިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ފިކުރު ހިންގާ ބަޔަކަށް އެކަމުގައި ހެކިތަކެއްވާކަން ކަށަވަރެވެ. (21)

އަދިވެސް އެކަލާނގެ ޙައިރާންކުރަނިވި ހެކިތަކުގެ ތެރެއިން، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޓަކައި ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން (ރާމާމަކުނުގެ ތެރެއިން ނުވަތަ ޖިންނީންގެ ތެރެއިން ނުލައްވައި) އާދަމުގެ ދަރި އަންހެނުން އުފެއްދެވުން ވެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އެކަނބަލުން އުފެއްދެވީ އެހީތެރިވެ، ތަޢާރަފުވެ، ވިސްނުން އެއްގޮތްވެ ކުލުނު އުފެދުމަށެވެ. އަންހެނުން ރާމާމަކުނާއި، ޟަބުޢާއި، ޙައިވާނުންނާއި، ޖިންނި ފަދަ އެހެން ބާވަތެއްގެ މަޚްލޫޤަކުން އުފެއްދެވިނަމަ އެ ކުލުނާއި، ކައިވެނީގެ ގުޅުން ނުއުފެދުނީހެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެކަނބަލުންގެ ފަރާތަށް ލެނބި، އެކަނބަލުންގެ ފަރާތުން ހިމޭންކަން ލިބިގަތުމަށެވެ. ފަހެ، އަންހެންމީހާ އަކީ ފިރިހެންމީހާއަށް ލިބޭ ހިމޭންކަމެކެވެ. އޭނާ ކައިރީގައިވުމުން ފިރިހެންމީހާއަށް އަރާމާއި، އެކަނިވެރިކަން ފިލުމާއި، ހިތްހަމަޖެހުން ލިބެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެެ ފިރިމީހާއާއި، އަނބިމީހާ އާ ދެމެދު ލޯތްބާއި، އޯގާވެރިކަން ލެއްވިއެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنه ވިދާޅުވިއެވެ. الْمَوَدَّة އަކީ ފިރިމީހާ އޭނާގެ އަނބިމީހާ ދެކެ ލޯބިވުމެވެ. الرَّحْمَة އަކީ އޭނާ އަނބިމީހާގެ މައްޗަށް އޯގާވެރިވުމެވެ. (ތަފްސީރުލް ޤުރްޠުބީ، ސޫރަތުއްރޫމް، އާޔަތް:21) މި ލޯތްބާއި އޯގާވެރިކަން ނުލެއްވިނަމަ އެއްވެސް ފިރިހެނަކު އަންހެނަކަށް އޯގާވެރިނުވީހެވެ. މާތް ﷲ ގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާއި، މަތިވެރިވަންތަކަމާއި މެދު ފިކުރުކޮށް، އެކަލާނގެ މަތިވެރި ޙިކުމަތް ދެނެގަންނަ މީހުންނަށް މިކަމުގައި މަތިވެރި ޢިބްރަތްތައް ވެއެވެ.

އުޑުތަކާއި ބިން ހެއްދެވުމާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ދޫތަކާއި (އެބަހީ: ބަސްތަކާއި) ކުލަތައް ތަފާތުވެފައިވާކަމީ، އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތެރެއިންވާ ކަމެކެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެކަމުގައި (އެފަދަ ކަންތައް) ދަންނަމީހުންނަށް ހެކިތަކެއްވާކަން ކަށަވަރެވެ. (22)

އެކަލާނގެ އެއްކައުވަންތަކަމާއި، ކުޅަދުންވަންތަކަން ފުރިހަމަކަމުގެ މައްޗަށް ދަލީލުކުރާ މަތިވެރި ހެކިތަކުގެ ތެރޭގައި، އިސްވެދިޔަ މިސާލެއް ނެތި މި ކައުނު އުފެއްދެވުން ހިމެނެއެވެ. އުޑުގެ އުސްކަމާއި ފުޅާކަމާއި، އޭގައިވާ ތަރިތަކާއި އިރާއި ހަނދާއެކު އުޑުހެއްދެވުމާއި، އަދި އިންސާނުންނާއި، ޖަނަވާރުތަކާއި، ކަނޑުތަކާއި، ކޯރުތަކާއި، ގަސްތަކާއި، މޭވާއާއެކު ބިން ހެއްދެވުމެވެ. ﴿وَٱخْتِلَـٰفُ أَلْسِنَتِكُمْ﴾ އަދި ތިޔަބައިމީހުން ވާހަކަދައްކާ ބަސްތައް ތަފާތުވުމެވެ. ޢަރަބި ބަހާއި، އިނގިރޭސި ބަހާއި، ފަރަންސޭސި ބަހާއި، އިސްޕޭނު ބަހާއި، ރޫސީ ބަހާއި، ސީނުކަރައިގެ ބަހާއި، ޖަރުމަނު ބަހާއި، ތުރުކީ ބަހާއި، ޖަޕާނު ބަހާއި، ފާރިސީ ބަހާއި، ހިންދީ ބަހާއި، އުރުދޫ ބަހާއި، ކޮރެޔާ ބަހާއި، މެލޭ ބަހާއި، ސުވާހިލީ ބަހާއި، ބަންގާޅު ބަސް ފަދަ އެތައް މިލިއަން މީހުން ވާހަކަ ދައްކާ ބަސްތަކާއި، އެއަށް ވުރެ މަދު މީހުން ވާހަކަ ދައްކާ އެތައް ހާސް ބަހެކެވެ. ﴿وَأَلْوَٰنِكُمْ﴾ ދޮނާއި، ކަޅާއި، ރީނދުލާއި، ރަތްކުލައެވެ. އަދި އެންމެންނަކީ އާދަމުގެ ދަރިން ކަމުގައި ވާއިރު، އެކަކު އަނެކަކާ، އެއް އިންސާނަކު އަނެއް އިންސާނަކާ ވައްތަރު ނުވެއެވެ. މިކަމުގައި ވިސްނުމާއި ޢިލްމުގެ އަހުލުވެރިންނަށް ހެކިތަކާއި ޢިބުރަތްތައް ވެއެވެ. ޢިލްމުވެރިންގެ ވާހަކަ ޚާއްޞަކޮށް ގެންނަވާފައި މިވަނީ، ނުވިސްނޭ ހުރިހާ ޚަލްޤުތަކުން ފިޔަވައި، ދަލީލު ނަގައި، އެއާމެދު ވިސްނުމުގެ ނަޒަރުން ބެލުމުގެ އަހުލުވެރިންނަކީ އެބައިމީހުން ކަމުގައި ވާތީއެވެ.

އަދި ރޭގަނޑާއި ދުވާލުގެ ވަގުތުގައި ތިޔަބައިމީހުން ނިދާ ނިދުމާއި، އެކަލާނގެ ފަޟްލުވަންތަކަމުގެ ތެރެއިން އެދި ތިޔަބައިމީހުން މަސައްކަތްކުރުންވަނީ، އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތެރެއިންނެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެކަމުގައި (އަޑު) އަހާ ބަޔަކަށް ހެކިތަކެއްވާކަން ކަށަވަރެވެ. (23)

އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާއި، އެއްކައުވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތެރޭގައި، ތިޔަބައިމީހުން ރޭގަނޑުގައްޔާއި، ދުވާލުގެ މެންދުރު ވަގުތު ނިދުމާއި، (އެއީ ޤައިލޫލާ އެވެ.) ދުވާލުގެ ވަގުތު ރިޒުޤު ހޯދަން ތިޔަބައިމީހުން މަސައްކަތްކުރުން ހިމެނެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން މާތް ﷲ ގެ ކަލާމްފުޅު ވިސްނައި ފިކުރުކުރުމާއެކު އަޑުއަހާ ބަޔަކަށެވެ. ނިދި މާތް ﷲގެ ޙައިރާންކުރަނިވި ހެކިތަކުގެ ތެރޭގައި ވުން އެއީ ސާފުކޮށް އެނގޭ ކަމެކެވެ. އެހެނީ އިންސާނާ އަރާމުކުރުމަށް ބޭނުން ވެއެވެ. ފަހެ، އިންސާނާ އެކުލެވިގެން ވަނީ މަހާއި، ލެއާއި، ނާރުތަކުންނެވެ. އެއީ މެޝިނެއްހެން ހިނގާ އާލާތެކެވެ. ދޭތެރެ ދޭތެރެއިން ނުހުއްޓައިފިނަމަ އެއަށް މައްސަލަޖެހި ހަލާކުވާނެއެވެ. ނުނިދޭ ބަލި ޖެހުނު މީހަކަށް ނޫނީ ނިދީގެ ނިޢުމަތުގެ އަގު ނޭނގޭނެއެވެ. عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ أَصَابَنِي أَرَقُ الَّليْلِ فَشَكَوْتُ ذَلِكَ إِلَى رَسُوْلِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: "قُلْ اَلَّلهُمَّ غَارَتِ النُّجُومُ وَهَدَأَتِ الْعُيُونُ وَأَنْتَ حَيٌّ قَيُّوْمٌ يَا حَيُّ يَا قَيُّومُ أَنِمْ عَيْنِي وَأَهْدِئْ لَيْلِي فَقُلْتُهَا فَذَهَبَ عَنِّي" (المعجم الكبير للطبراني، ج: 5، ص: 134) (ޒައިދު ބްނު ޘާބިތު رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ރޭގަނޑު ނުނިދޭ ބަލި ޖެހިގެން ތިމަން ކަލޭގެފާނު ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ އަރިހުގައި އެކަމުގެ ޝަކުވާކުރެއްވީމެވެ. އެހިނދު ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. މިދުޢާ ކިޔާށެވެ. اَلَّلهُمَّ غَارَتِ النُّجُومُ وَهَدَأَتِ الْعُيُونُ وَأَنْتَ حَيٌّ قَيُّوْمٌ يَا حَيُّ يَا قَيُّومُ أَنِمْ عَيْنِي وَأَهْدِئْ لَيْلِي (އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! ތަރިތައް އޮއްސިއްޖެއެވެ. ލޯތައް ހިމޭން ވެއްޖެއެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެއީ ދިރިދެމިވޮޑިގެންވާ، ދާއިމަށް ޤާއިމްވެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ދިރިދެމިވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާކޮ! ދާއިމަށް ޤާއިމްވެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާކޮ! އަޅުގެ ލޯ ނިންދަވައި، އަޅުގެ ރޭގަނޑު ހިމޭންކުރައްވާނދޭވެ.) އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ދެން ތިމަންކަލޭގެފާނު އެދުޢާ ކިއުމުން ނުނިދުމުގެ އުނދަގޫ ފިލައިފިއެވެ. (އައްޠަބަރާނީގެ އަލްމުޢުޖަމު އަލްކަބީރު، ޙަދީޘު: 4817)

އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ބިރުދެއްކެވުމުގެ ގޮތުންނާއި (ވާރެއާމެދު) އެދުންވެރި ކުރެއްވުމުގެ ގޮތުން، ވިދުވަރު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްކެވުމާއި، ބިންގަނޑު މަރުވުމަށްފަހު އުޑުން ފެން ވެއްސަވައި، އެ ފެނުގެ ސަބަބުން އެ ބިން އަލުން ދިރުއްވާކަން ވަނީ، އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތެރެއިންނެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ވިސްނާބަޔަކަށް އެކަމުގައި ހެކިތަކެއްވާކަން ކަށަވަރެވެ. (24)

މާނައީ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހޮނުގެ ބިރުވެރިކަމުގެ ގޮތުގައްޔާއި، ވާރެއާމެދު އެދުންވެރި ކުރެއްވުމުގެ ގޮތުން ވިދުވަރު ދައްކަވައެވެ. އަދި ވާރޭވެއްސަވައި، ހަނަފަސްވެ ،މަރުވެފައި އެއްވެސް ގަހެއް މޭވާއެއް ނެތި އޮތް ބިން ދިރުއްވައެވެ. ކުރިން މިބަޔާންކުރެވުނު ވިދުވަރުގައްޔާއި، ވާރޭ ވެއްސެވުމުގައްޔާއި، ބިންގަނޑު ދިރުއްވުމުގައި، މާތް ﷲ ގެ ހެއްދެވުމުގެ ފުރިހަމަކަމަށް ބަލައި ފިކުރުކުރާ ބަޔަކަށް ހެކިތަކެއް ވެއެވެ.

އަދި އެކަލާނގެ އަމުރުފުޅަށް، އުޑާއި ބިން ޤާއިމްވެ އޮތުންވަނީ، އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތެރެއިންނެވެ. ދެން ބިމުގެ ތެރެއިން އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް (ކަށްވަޅުތަކުން ނުކުތުމަށް) ގޮވައިލައްވައިފިނަމަ، އެހިނދު ކުއްލިޔަކަށް ތިޔަބައިމީހުން ނުކުންނާނޫއެވެ. (25)

އެކަލާނގެ ޙައިރާންކުރަނިވި ހެކިތަކުގެ ތެރޭގައި މި ފުރިހަމަ ބަދަހި ނިޒާމާއެކު ކައުނު ޤާއިމުވެފައި އޮތުން ވެއެވެ. ފަހެ، އުޑު ހިފެހެއްޓިފައި އޮތީ އެއްވެސް ތަނބެއް ނެތިއެވެ. ތަރިތައް އޭގެ ފަލަކުގައި އެނބުރެނީ މުޑިއެރުމެއް ހަމައިން ނެއްޓުމެއް ނެތިއެވެ. ދުނިޔެ އެނބުރެމުން ހަރަކާތްކުރަމުން ދާއިރު އެތަނުގައި ތިބި މީހުންނާއެކު އަރި ނައަޅައެވެ. އަދި އެތަނުގައި ތިބި މީހުންނާއެކު ބަންޑުން ނުޖެހެއެވެ. މިހުރިހާ ތަކެތި ހިންގަމުން ދަނީ މާތް ﷲ ގެ ޙިކްމަތާއި، އެކަލާނގެ ރޭއްވެވުމާ އެއްގޮތަށެވެ. ދެން އިސްރާފީލު عليه السلام ތާޅަފިލިން ދެވަނަ ފުއްމެވުން ފުއްމަވައިލައްވާ ހިނދު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ކަށްވަޅުތަކުން ނުކުންނަން ގޮވައިލެއްވުމުން ތިޔަބައިމީހުން ލަސްކުރުމެއް ނެތި ވަގުތުން ނުކުންނާނެއެވެ. ﴿يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ ٱلْأَجْدَاثِ سِرَاعًا﴾ ((އެއީ) ކަށްވަޅުތަކުން ނުކުމެގެން އެއުރެން އަވަސްއަވަހަށް ހިނގައިދާދުވަހެވެ.) ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އިސްރާފީލު عليه السلام ގޮވައިލައްވާނެއެވެ. ކަށްވަޅުތަކުގެ އަހުލުވެރިންނޭވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ޙިސާބުބައްލައްވައި ޖަޒާދެއްވުމަށްޓަކައި ތިޔަބައިމީހުން އައުމަށް މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އަމުރުކުރައްވައެވެ. ދެން އިހާއި ފަހުގެ ފުރާނަތަކުގެ ތެރެއިން ނުތެދުވާ ފުރާނައެއް ނުވާނެއެވެ.

އަދި އުޑުތަކާއި، ބިމުގައިވާހާ ބަޔަކު މިލްކުވެގެންވަނީ، އެކަލާނގެއަށެވެ. އެ އެންމެން އެކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންވެގެންވެތެވެ. (26)

ވުޖޫދުގައިވާ ކޮންމެ އެއްޗެއް، މަލާއިކަތުންނާއި، އިންސާނުންނާއި، ޖިންނީންވެސް، މާތް ﷲ ގެ އަމުރުފުޅަށާއި އެކަލާނގެ ތަދުބީރުކުރެއްވުމަށް ބޯލަނބައެވެ. އެކަލާނގެ އިރާދަފުޅުން ބޭރުވާ ހަމަ އެކަކުވެސް ނުވެއެވެ. އިސްވެދިޔަ އާޔަތްތަކުގައި މާތް ﷲ ވަނީ އެކަލާނގެ ވޮޑިގެންވުމާއި، އެއްކައުވަންތަކަމާއި، ތަދުބީރުކުރެއްވުމާ ގުޅޭ ހަތް ހެއްކެއް ބަޔާންކުރައްވާފައެވެ. އަދި ނިންމަވާލައްވާފައިވަނީ އިންސާނުން މަރުވެ، ފަނާވެދިއުމަށް ފަހު އަލުން އެބައިމީހުން ހެއްދެވުމަށް އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަން ބަޔާންކުރައްވަމުންނެވެ. އަލުން ދިރުއްވައި، މަޙްޝަރަށް ފޮނުއްވުމުގެ އަލިގަދަ ދަލީލެއް ކަމުގައި ވުމަށެވެ. އެހެންކަމުން މި ހެކިތަކަށް ފަހު މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

އަދި އެކަލާނގެއީ (ނެތުމުގެ ތެރެއިން) ޚަލްޤުތަކުން އަލަށް އުފައްދަވައި ދެން އަލުން އެ އިޢާދަކުރައްވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެކަމަކީ، އެކަލާނގެއަށް ލުއިފަސޭހަ ކަމެކެވެ. އުޑުތަކާއި ބިމުގައި އެންމެ ފުރިހަމަ މިސާލު ވަނީ އެކަލާނގެއަށެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ، ޢަޒީޒުވަންތަ، ޙަކީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (27)

އެކަލާނގެ ނެތުމުގެތެރޭން މަޚްލޫޤުން ހައްދަވައެވެ. ދެން މަރުވުމަށްފަހު ޙިސާބުބެއްލެވުމަށާއި، ޖަޒާދެއްވުމަށް އަލުން ދިރުއްވައެވެ. އެއީ އެކަލާނގެއަށް ނުހަނު ފަސޭހަ ކަމެކެވެ. މާތް ﷲ އިންސާނުންނާ މުޚާޠަބުކުރެއްވީ އެބައިމީހުންނަށް އެނގޭ ގޮތަށެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުން ޤަބޫލުކުރާ ހަމައިން ބަލާއިރުވެސް ފުރަތަމަ ހެދުމަށް ވުރެ އެއެއްޗެއް އަލުން ހެދުން ފަސޭހަވާނެއެވެ. އެހެނީ، މާތް ﷲ އަށް ވަކި އުނދަގޫ ކަމެއް އަދި ވަކި ފަސޭހަ ކަމެއް ނުވެއެވެ. ހުރިހާ ކަމަކީވެސް އެކަލާނގެ އަށް ލުއިފަސޭހަ ކަންކަމެވެ. އެބައިމީހުން ސިކުނޑިއަށް އެކަން ގާތްކޮށް ދެއްވަން ވެގެން ﴿وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ﴾ (އެކަމަކީ އެކަލާނގެއަށް ލުއިފަސޭހަ ކަމެކެވެ.) ވަޙީކުރެއްވީއެވެ. މާނައީ ތިޔަބައިމީހުންގެ މިންގަނޑަށް ނިސްބަތްކޮށެވެ.

އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ނަފްސުތަކުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް މިސާލެއް ޖެއްސެވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދެއްވި ތަކެތީގައި ބައިވެރިވާ ބަޔަކު ތިޔަބައިމީހުންގެ އަޅުންގެ ތެރެއިން ވޭހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން އެކަމުގައި ހަމަހަމަވެގެންވޭ ހެއްޔެވެ؟ ތިޔަބައިމީހުންގެ އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް ބިރުގަންނަ ފަދައިން، އެއުރެންދެކެ ތިޔަބައިމީހުން ބިރުގަންނަމު ހެއްޔެވެ؟ ވިސްނާބަޔަކަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތައް ތަފްޞީލުކޮށްދެއްވަނީ އެފަދައިންނެވެ. (28)

ތިޔަބައިމީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކުން ތިޔަބައިމީހުން ދެކޭ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެނގޭ މިސާލެއް މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޖެއްސެވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެކަކުވެސް މާތް ﷲ އޭނާއަށް ދެއްވި މުދަލުގައި އޭނާގެ އަޅަކު އޭނާގެ ބައިވެރިއަކަށް ވުމަށް އެދޭނެ ހެއްޔެވެ؟ އޭރުން ތިޔަބައިމީހުންނާއި ތިޔަބައިމީހުންގެ އަޅުން މުދަލުގައި ހަމަހަމަ ވާނެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ މުދަލުގެ މައްޗަށް ތިޔަބައިމީހުންފަދަ މިނިވަނަކުގެ ފަރާތުން ތިޔަބައިމީހުން ބިރުގަންނަ ފަދައިން ތިޔަބައިމީހުންގެ އަޅުންގެ ފަރާތުން ވެސް ތިޔަބައީމީހުން ބިރުގަނެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ މުދަލުގައި ތިޔަބައިމީހުންގެ ބައިވެރިންނަށް އަޅުން ވުން ތިޔަބައިމީހުން ނޭދޭއިރު، މާތް ﷲ ގެ އިލާހުވަންތަކަމުގައި އެކަލާނގެ މަޚްލޫޤުންނާއި އަޅުންގެ ތެރެއިން ޝަރީކުންތަކެއް ވުމަށް ތިޔަބައިމީހުން ރުހެނީ ކީއްވެ ހެއްޔެވެ؟ ވިސްނައި ދެނެގަތުމަށް ބުއްދި ބޭނުންކުރާ ބަޔަކަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ހެކިތައް ބަޔާންކޮށްދެއްވަނީ އެފަދައިންނެވެ.

އަދި ކިއެއްތަ! އަނިޔާވެރިވީ މީހުން ނުދަނެތިބެ، އެއުރެންގެ އަމިއްލަ އެދުމަށް ތަބަޢަވޫއެވެ. ފަހެ اللَّه މަގުފުރައްދަވައިފި މީހަކަށް ތެދުމަގު ދައްކާނީ ކާކުހެއްޔެވެ؟ އަދި އެއުރެންނަށް ނަޞްރުދޭނޭ އެއްވެސް ބަޔަކު ނުވެތެވެ. (29)

بل އަކީ ކުރިން ދެއްކި ވާހަކައާއި އިދިކޮޅު ވާހަކައެއް ފަހުން ގެންނަން ބޭނުންކުރެވޭ ލަފުޒެކެވެ. މާނައީ އެބައިމީހުން މާތް ﷲ އަށް ޝަރީކު ކުރުމުގައި އެބައިމީހުންނަށް އުޒުރެއް އަދި ހުއްޖަތެއް ނުވެއެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، އެއީ ހަވާނަފްސަށް ތަބަޢަވުމެވެ. އަދި ލޯމަރާލައިގެން އިސްވެދިޔަ މީހުން ކަންކުރި ގޮތަށް ކަންކުރުމެވެ. އެއީ ޖާހިލު މޮޔައިން ކަންކުރާ ގޮތެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲ މަގުފުރައްދަވަން އިރާދަކުރައްވައިފި މީހަކަށް ތެދުމަގު ދެއްކޭނީ ކާކަށްހެއްޔެވެ؟ އަދި އެބައިމީހުންނަށް ވާގިވެރިވެ، އެބައިމީހުން ސަލާމަތް ކުރާނެ މީހަކު ނުވެއެވެ.

ފަހެ، ބާޠިލު މަގުން އެއްކިބާވެ، ޙައްްޤުގެ މަގަށް ތަބަޢަވެގެންވާ ޙާލު، ކަލޭގެފާނުގެ މޫނުފުޅު އިސްލާމް ދީނާ ކުރިމަތި ކުރައްވާށެވެ! އެއީ މީސްތަކުން އެ ފިޠުރަތެއްގެ މައްޗަށް އުފެއްދެވި اللَّه ގެ ފިޠުރަތެވެ. اللَّه އުފެއްދެވި އުފެއްދެވުމަށް ބަދަލެއް ގެނައުމެއް ނެތެވެ. ސީދާވެގެންވާ ދީނަކީ އެއީއެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، މީސްތަކުންކުރެ ގިނަމީހުން (އެކަމެއް) ނުދަނެތެވެ. (30)

މާތް ﷲ އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންނަށްޓަކައި ޝަރުޢުކުރެއްވި ޙައްޤު ދީން ކަމުގައިވާ އިސްލާމްދީނުގައި ކަލޭގެފާނު ހިފަހައްޓަވާށެވެ. އެއީ މާތް ﷲ އެދީނުގެ މަތީގައި އިންސާނުން އުފައްދަވައި އެދީން އެބައިމީހުންގެ ފިޠުރަތުގައި ލެއްވި ފިޠުރަތުގެ ދީނެވެ. އަދި އެއްކައުވަންތަކުރުމުގެ ދީނެވެ. އެ ސާފު ފިޠުރަތަށް ބަދަލު ގެނައުމެއް ނެތެވެ. މިއީ ނަފީކުރުމުގެ ސިފައިގައި އައިސްފައިވާ ނަހީއެކެވެ. މާނައީ ތިޔަބައިމީހުން މާތް ﷲ އިންސާނުންގައި ލައްވާފައިވާ ފިޠުރަތަށް ބަދަލުގެނެސް، މާތް ﷲ އުފެއްދެވި އުފެއްދެވުމަށް ބަދަލުނުގެންނާށެވެ. އެއީ ސީދާވެގެންވާ ދީނެވެ. އެހެނެއްކަމަކު ގިނަ މީހުންނަކީ އެބައިމީހުންގެ ޚާލިޤަކު ވާކަމާމެދު ފިކުރުނުކުރާ ޖާހިލުންނެވެ. عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ، فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ أَوْ يُمَجِّسَانِهِ"‏‏.‏ (صحيح البخاري، كتاب الجنائز، باب مَا قِيلَ فِي أَوْلاَدِ الْمُشْرِكِينَ) (އަބޫހުރައިރާ رضى الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ނަބިއްޔާ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "ކޮންމެ ކުއްޖަކުވެސް އުފަންވަނީ ފިޠުރަތުގެ ސާފު ސީދާ ގޮތުގައެވެ. ދެން އޭނާ ޔަހޫދީއަކަށް ނުވަތަ ނަޞްރާނީއަކަށް ނުވަތަ މަޖޫސީއަކަށް ހަދަނީ އެކުއްޖާގެ މައިންބަފައިންނެވެ.) (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 1385)

އެކަލާނގެއަށް ތިޔަބައިމީހުން ތައުބާވެ، ރުޖޫޢަވާ ޙާލުގައެވެ. އަދި އެކަލާނގެއަށް ތިޔަބައިމީހުން ތަޤްވާވެރިވާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން ނަމާދު ޤާއިމްކުރާށެވެ! އަދި މުޝްރިކުންގެ ތެރެއިން ތިޔަބައިމީހުން ނުވާށެވެ! (31)

ތައުބާވެ މާތް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތަށް ރުޖޫޢަވާ ޙާލު ތިޔަބައިމީހުން ހިދާޔަތުގެ މަގުގައި ހިފަހައްޓާށެވެ. އަދި ސިއްރާއި، ފައުޅުގައި ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ބިރުވެތިވާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ރުއްސަވާގޮތަށް ނަމާދު ޤާއިމްކުރާށެވެ. އަދި އެއްކައުވަންތަކުރުމުގެ ފިޠުރަތު ބަދަލުކުރާ މުޝްރިކުންގެ ތެރެއިން ތިޔަބައިމީހުން ނުވާށެވެ.

އެއުރެންގެ ދީން ބައިބައިކޮށް، ބައިތަކެއް ކަމުގައިވީ މީހުންގެ ތެރެއިން (ތިޔަބައިމީހުން ނުވާށެވެ!) ކޮންމެ ބަޔަކުމެ އެއުރެންގެ ގާތުގައިވާ ގޮތާމެދު އުފާކޮށްކޮށް ތިބެތެވެ. (32)

އެބައިމީހުންގެ ދީނަށް ބަދަލުގެނެސް، ޖަމާޢަތްތަކަށް ބައިބައިވި މީހުންގެ ތެރެއިން ތިޔަބައިމީހުން ނުވާށެވެ. ކޮންމެ ބަޔަކުމެ އެބައިމީހުން ލަންބާލައިފާ ދީނުން އެބައިމީހުން ތިބި ގޮތާމެދު އުފާކުރެއެވެ. އެބައިމީހުން މަގުފުރެދުމުގެ ތެރެއަށް ގެނބި ތިބެމެ، ތިމަންމެން މިތިބީ ޙައްޤުގޮތުގައިކަމަށް ހީކުރާ ޙާލުގައެވެ. އެއީ، ޔަހޫދީންނާއި، ނަޞާރާއިންނާއި، ބުދަށް އަޅުކަންކުރާ މީހުން ފަދަ މީހުންނެވެ. އޭގެ ތެރެއިން ކޮންމެ ބަޔަކުވެސް ހީކުރަނީ ތިމަންމެން ތިބީ މާތް ﷲ ލޯބިވެވޮޑިގަންނަވާ ހެޔޮ ގޮތުގައި ކަމަށެވެ.

އަދި މީސްތަކުންނަށް ދަތި ޙާލެއް ޖެހިއްޖެނަމަ، އެއުރެންގެ ވެރި ރަސްކަލާނގެއަށް ތައުބާވެ، ރުޖޫޢަވާ ޙާލު، ދުޢާކުރެތެވެ. ދެން އެއުރެންނަށް އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ރަޙްމަތެއްގެ ރަހަ ދައްކަވައިފިނަމަ، އެހިނދު އޭގެތެރެއިން ބަޔަކު އެއުރެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ޝަރީކުކުރެތެވެ. (33)

ހަނަފަސްކަމާއި، ބަނޑުހައިހޫނުކަމާއި، ބަލިމަޑުކަން ފަދަ ދަތިއުނދަގުލެއް މީސްތަކުންނަށް ޖެހިއްޖެނަމަ، އެބައިމީހުން ބުދަށް އަޅުކަންކުރުން ދޫކޮށްލައި، މާތް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތަށް ރުޖޫޢަވާ ޙާލު ދުޢާކުރެއެވެ. ބުދުތަކުގެ ފަރާތުން ލިބޭނޭ އެހީތެރިކަމެއް ނެތްކަމާއި، ދަތިކަން ފިއްލަވާނީ މާތް ﷲ ކަން އެބައިމީހުންނަށް އެނގޭތީއެވެ. ދެން މާތް ﷲ އެބައިމީހުންނަށް ޖެހިފައިވާ ދަތިކަމާއި، މުޞީބާތް ދުރުކުރެއްވުމުން އެބައިމީހުން ކާފިރުކަމާއި، ޝިރުކުކުރުމަށް އެނބުރި ހިނގައިދެއެވެ. މަޤްޞަދަކީ ކާފަރުންގެ ޢަމަލުތަކުގެ ނުބައިކަން ބަޔާންކުރެއްވުމެވެ. ދަތިއުނދަގޫ ޙާލު ޖެހުމުން މާތް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތަށް ދަންނަވާފައި، ދަތިޙާލު ފިލައިގެން ދިއުމުން އެބައިމީހުން ސަލާމަތްކޮށްދެއްވި މާތް ﷲ ހަނދާން ނައްތާލައި އެބައިމީހުންގެ ފާސިދުވެފައިވާ ޢަޤީދާއަށް އެނބުރި ދާތީއެވެ.

އެއުރެންނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދެއްވި ނިޢުމަތަށް ކާފިރުވުމަށްޓަކައެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން (ދުނިޔޭގައި ވަގުތުކޮޅަކަށް) އަރާމު ލިބިގަންނާށެވެ! ފަހެ، ނިކަންހުރެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް (އޭގެ ނަތީޖާ) އެނގޭ ހުށްޓެވެ. (34)

އެބައިމީހުން މާތް ﷲގެ ނިޢުމަތްތަކަށް ކުފުރުވާށެވެ. އަދި މިފަނާވެދަނިވި ދުނިޔޭގެ އުފާލިބިގަންނާށެވެ. އެ ޤަބޫލުނުކުރުމާއި، ކާފިރުވުމުގެ ނަތީޖާ ނިކަންހުރެ އެބައިމީހުންނަށް އެނގޭނެއެވެ. މިއީ ގަދަފަދަ ބިރުވެރި އިންޒާރެކެވެ. ބައެއް ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވެފައި ވެއެވެ. "މާތް ﷲ ގަންދީ ބުނަމެވެ. ފުލުހަކު އަހުރެންނަށް އިންޒާރު ދިނަސް އަހުރެން ބިރުގަނެއެވެ. ދެން، އެކަލާނގެ ވާށޭ ވަޙީކުރެއްވުމުން ކޮންމެ ކަމެއްވާ، ޢިއްޒަތްތެރިކަމާއި، ކީރިތިވަންތަކަމުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ އިންޒާރުދެއްވުމުން ދެން ވާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟"

ނުވަތަ ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް އެއުރެން ޝަރީކުކުރުމަށް ބުނާ ޙުއްޖަތެއް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެންގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި ހެއްޔެވެ؟ (35)

އެބައިމީހުން މަގުފުރެދުން ދޫނުކޮށް ހިފަހައްޓައިގެން ތިބެން، އެބައިމީހުން ޝިރުކުކުރުން މަތީ އެތިބަ ގޮތް ރަނގަޅު ކަމުގައި ކަނޑައަޅާ ސާފުކަން ބޮޑު ޙުއްޖަތެއް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެ މުޝްރިކުންގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވީ ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އުޑުން ފޮތެއް ބާވައިލައްވައިގެން، އެބައިމީހުން ޝިރުކު ކުރަންޖެހޭ ވާހަކަ އެފޮތުން ދައްކަނީ ހެއްޔެވެ؟ އެބައިމީހުންގެ އަތުގައި އެކަމުގެ ޙުއްޖަތެއް ނެތެވެ.

އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ މީސްތަކުންނަށް ރަޙްމަތެއްގެ ރަހަ ދައްކަވައިފިނަމަ، އެއާމެދު އެއުރެން އުފާކުރެތެވެ. އަދި އެއުރެންގެ އަތްތަކުން އިސްކުޅަ ކަންތައްތަކެއްގެ ސަބަބުން، އެއުރެންނަށް ނުބައިކަމެއް ދިމާވެއްޖެނަމަ، އެހިނދު އުންމީދު ކަނޑައިލާ ބަޔަކު ކަމުގައި އެއުރެންވެއެވެ. (36)

މިތާނގައި އުފާކުރުމޭ ބުނެވިފައި މިވަނީ އިންސާނާ ހަލާކުކޮށްލާ ބޮޑާކަމާއެކު ކުރެވޭ އުފާކުރުމަށެވެ. މާނައީ އިންސާނާއަށް ނިޢުމަތް ދެއްވައިފިއްޔާ ބޮޑާވެ އުފާކުރެއެވެ. އަދި އޭނާއަށް ދަތިޙާލު ޖެހުމުން ރަޙްމަތުން ނާއުއްމީދުވެ މާޔޫސްވެއެވެ. ފަހެ، ތަނަވަސް ޙާލުގައި ނިޢުމަތަށް ޝުކުރުވެރިވާން އޭނާ ހަނދާން ނުހުރެއެވެ. ދެން، އުފާތަކާއި، ނަފްސުގެ އެދުންތަކުގެ ތެރެއަށް ގެނބިދެއެވެ. އަދި ދަތިޙާލުގައި އެކަމުން ސަލާމަތްކުރައްވައި ރަޙްމަތްލައްވާނޭ ކަމާމެދު ނާއުއްމީދު ވެއެވެ. އޭނާ މާތް ﷲ އަށް އީމާން ނުވާތީއާއި، އެކަލާނގެއާ މެދު އޭނާގެ ހިތުގައި ޔަޤީންކަން ނެތީމައެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه، އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް ރިޒުޤު ތަނަވަސް ކުރައްވައި، އަދި (އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް ރިޒުޤު) ދަތިކުރައްވާކަން އެއުރެން ނުދަންނަނީ ހެއްޔެވެ؟ ހަމަކަށަވަރުން، އީމާންވާ ބަޔަކަށް އެކަމުގައި ހެކިތަކެއްވާކަން ކަށަވަރެވެ. (37)

މާތް ﷲ އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް ރިޒުޤު ތަނަވަސްކޮށްދެއްވައި، އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް ރިޒުޤު ދަތިކުރައްވާކަން އެބައިމީހުންނަށް ނޭނގެނީ ހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، އެކަލާނގެ ޙިކްމަތާއި، އިރާދަފުޅާ އެއްގޮތަށް އަޅުތަކުންގެ ހުރިހާ ކަމެއް ހިންގަވައި، ބަލަހައްޓަވަނީ އެކަލާނގެއެވެ. އެހެންކަމުން، ތަނަވަސްކަން ލިބުމުން ބޮޑާކަމާއެކު އުފާކުރުމުގެ، އަދި ދަތިކަން ކުރިމަތިވުމުން ނާއުއްމީދުވެ މާޔޫސްވުމުގެ ބޭނުމެއް ނެތެވެ. އެއީ އިމްތިޙާނުކުރެއްވުމުގައި މާތް ﷲ ގެ އިލާހީ ސުންނަތް ފިޔަވައި އެހެން ކަމެއް ނޫނެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿وَنَبْلُوكُم بِٱلشَّرِّ وَٱلْخَيْرِ فِتْنَةً﴾ (އަދި ނުބައިގޮތާއި ހެޔޮގޮތް މެދުވެރިކުރައްވައި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން އިމްތިޙާނުކުރައްވައި ގޮތްބައްލަވަމެވެ.) މި އިމްތިޙާނުކުރެއްވުމުގައި ޚާލިޤުވަންތަ ރާޒިޤުވަންތަ މާތް ﷲގެ ޙިކްމަތްތެރިކަމަށް އީމާންވާ ބަޔަކަށް ޢިބްރަތާއި ނަސޭހަތް ވެއެވެ.

ފަހެ، ތިމާގެމީހާއަށާއި، މިސްކީނާއަށާއި، ދަތުރުވެރިޔާއަށާއި، (މިއިން ކޮންމެ މީހަކަށް) އެމީހެއްގެ ޙައްްޤު ދޭށެވެ! اللَّه ގެ ވަޖުހުފުޅު އެދިގެން އުޅޭ މީހުންނަށް އެގޮތް ހެޔޮކަން ބޮޑެވެ. އަދި ދިންނަވާނޭ މީހުންނަކީ، ހަމަ އެއުރެންނެވެ. (38)

ދެއްވާ ފަރާތަކީ، އަދި ނުދެއްވައި ހިފަހައްޓަވާ ފަރާތަކީ މާތް ﷲ ކަމާއި، ތަނަވަސްކަން ދެއްވައި، ދަތިކަން ދެއްވާ ފަރާތަކީވެސް މާތް ﷲ ކަން ތިބާއަށް އެނގުމުން ދެން، މާތް ﷲ ތިބާއަށް ދެއްވި މުދަލުން ހޭދަނުކޮށް ތިބާ ދަހިވެތިނުވާށެވެ. ފަހެ، ގާތްތިމާގެ މީހާއަށް ހެޔޮކޮށް ހިތައި، ރަޙިމުގެ ގުޅުން ދަމަހައްޓައި، އޭނާގެ ޙައްޤު ދޭށެވެ. މިސްކީނު މީހާއަށް ޒަކާތުން އޭނާގެ ޙައްޤު ދޭށެވެ. ދަތުރުމަތީގައި އަތްމަތި ހުސްވެ ދަތުރުނުކުރެވިފައިވާ މީހާއަށް ޞަދަޤާތްދީ އިޙްސާންތެރިވެ އޭނާގެ ޙައްޤު ދޭށެވެ. ތިބާއަށް ޤިޔާމަތް ދުވަހަށްޓަކައި ފަހަށް ރައްކާކުރެވޭ އެއްޗަކީ އެއީއެވެ. އެބައިމީހުންގެ ހޭދައިން ޖާހާއި ސަނާއަށް ނޭދޭ، މާތް ﷲ ގެ ދަރުމައަށް އެދޭ މީހުންނަށް އެގޮތް ހެޔޮކަން ބޮޑުވެގެން ވެއެވެ. ދިންނަވާނޭ މީހުންނަކީ އެފަދައިން ހޭދަކުރާ މީހުންނެވެ،

އަދި މީސްތަކުންގެ މުދަލުން ރިބާގެ ގޮތުގައި އިތުރުވުމަށްޓަކައި ތިޔަބައިމީހުން ދިން އެއްޗެއް، اللَّه ގެ ޙަޟްރަތުގައި އިތުރުވެގެން ނުދާނެތެވެ. އަދި اللَّه ގެ ވަޖުހުފުޅު އެދިގެން ޒަކާތުގެ ގޮތުން ތިޔަބައިމީހުން ދިން އެއްޗަކާމެދު (ދަންނާށެވެ!) އިތުރުކުރާ ބަޔަކީ ހަމަ އެއުރެންނެވެ. (39)

މުއްސަނދިންނޭވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ މުދާ ގިނަކޮށް އިތުރުކުރުމުގެ ބޭނުމުގައި ރިބާގެގޮތުގައި ތިޔަބައިމީހުން ދޭ އެއްޗެއް މާތް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި އިތުރުވެގެން ނުދާނެއެވެ. އެއީ ޙަރާމް މުދާކަމުގައި ވާތީއެވެ. އަދި މާތް ﷲ އޭގެ ބަރަކާތް ނެތިކޮށްލައްވާނޭ ނުބައި ފައިދާއަކަށްވާތީއެވެ. ﴿يَمْحَقُ ٱللَّـهُ ٱلرِّبَوٰا۟ وَيُرْبِى ٱلصَّدَقَـٰتِ﴾ (اللَّه، ރިބާ އުނިކުރައްވައި، އޭގެ ބަރަކާތް ނެތިކުރައްވައެވެ. އަދި ޞަދަޤާތް އިތުރުކުރައްވައެވެ.) އަދި މާތް ﷲ އޭގައި ބަރަކާތް ނުލައްވާނެއެވެ. ޒަކާތުގެގޮތުގައި ނުވަތަ އިޙްސާންތެރިވުމުގެގޮތުން ތިޔަބައިމީހުން މާތް ﷲ ގެ ވަޖުހުފުޅަށްޓަކައި ފަޤީރަކަށް ދޭ އެއްޗެއް ދަންނާށެވެ. މާތް ﷲ ބަރަކާތްލައްވައި ދަރުމަ އެތައްގުނައަށް އިތުރުކޮށްދެއްވާނެ ހޭދައަކީ އެއީއެވެ. ދެން، އަނެއްކާވެސް އެކަލާނގެ މިވަނީ، ހަމައެކަނި މާތް ﷲ އީ ޚާލިޤުވަންތަ ރާޒިޤުވަންތަ ރަސްކަލާނގެކަން އެނގި ތިބެ އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތްތަކަށް އަޅުކަން ކުރާތީ މުޝްރިކުންގެ އެޢަމަލުގެ ނުބައިކަން ހާމަކުރައްވާފައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ތިޔަބައިމީހުން ހައްދަވައި، ދެން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރިޒުޤު ދެއްވައި، ދެން ތިޔަބައިމީހުން މަރުގަންނަވައި، ދެން ތިޔަބައިމީހުން އަލުން ދިރުއްވަނީ اللَّه އެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ޝަރީކުންގެ ތެރެއިން މިއިން އެއްވެސްކަމެއްކުރާ މީހަކު ވޭހެއްޔެވެ؟ އެއުރެން ޝަރީކުކުރާ ކަންތަކުން އެކަލާނގެ ހުސްޠާހިރުވަންތަވެ، މަތިވެރިވެ ވޮޑިގެންވެއެވެ. (40)

އަޅުތަކުން ހައްދަވައި އެބައިމީހުންނަށް ރިޒުޤުދެއްވަނީ މާތް ﷲ އެވެ. އަދި ޚަލްޤުތަކުން ދިރުއްވައި، މަރުގަންނަވައި، އެބައިމީހުންގެ ޢަމަލުތަކަށް ޖަޒާދެއްވުމަށް އަލުން ދިރުއްވަނީ އެކަލާނގެއެވެ. މާތް ﷲ ފިޔަވައި ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރި ކަލާނގެތައް ކުރީ ކޮން ކަމެއް ހެއްޔެވެ؟ މާތް ﷲ ކުރައްވާފައިވާ ސުވާލު ﴿هَلْ مِن شُرَكَآئِكُم﴾ (ތިޔބައިމީހުންގެ ޝަރީކުންގެތެރެއިން ވޭހެއްޔެވެ؟) އަކީ ޖަވާބެއް ބޭނުންވާ ސުވާލެއް ނޫނެވެ. ސުވާލުގެ މަޤްޞަދަކީ އެބައިމީހުން ދެރަކުރައްވައި، އެބައިމީހުންގެ ޢަމަލުގެ ނުބައިކަން އެބައިމީހުންނަށް އިޙްސާސްކޮށްދެއްވުމެވެ. މާނައީ އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އެއްވެސް ފަރާތެއް އެއިން އެއްވެސް ކަމެއް ނުކުރެއެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، އެއީ ބޮޑުވެގެންވާ، މަތިވެރިވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ކުރައްވާ ކަންކަމެވެ. ފަހެ، ޚަލްޤުކުރައްވައި، ރިޒުޤުދެއްވައި، ދިރުއްވައި، މަރުގަންނަވަނީ ހަމައެކަނި އެކަލާނގެއެވެ. އެހެންކަމުން، އާޔަތް ނިންމަވާލައްވާފައި ވަނީ ޚަލްޤުކުރެއްވުމާއި، ރިޒުޤުދެއްވުމުގައި އެކަލާނގެއާ އެއްވެސް ފަރާތެއް ބައިވެރިވުމުން އެކަލާނގެ ހުސްޠާހިރުވަންތަވެވޮޑިގެންވާކަން ބަޔާންކުރައްވަމުންނެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿سُبْحَـٰنَهُۥ وَتَعَـٰلَىٰ عَمَّا يُشْرِكُونَ﴾ މާނައީ ނެތުމުގެ ތެރެއިން އުފެއްދެވުމާއި، ޚަލްޤުކުރެއްވުމުގައި އެކަލާނގެއަށް ޝަރީކަކު ވުމުން، އަދި އެއްފަދަ ފަރާތެއްވުމުން މާތް ﷲ ހުސްޠާހިރުވަންތަވެ، މަތިވެރިވެވޮޑިގެން ވެއެވެ. ދެން، މާތް ﷲ ބަޔާންކުރައްވަނީ މުޞީބާތްތަކާއި، ބޮޑެތި ހިތާމަތަކާއި، ހާދިސާތަކާއި، ކާރިސާތަކުގެ ސަބަބަކީ އުރެދުމާއި ކާފިރުވުންކަމުގައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

މީސްތަކުންގެ އަތްތަކުން ހޯދައިގަތް ކަންތަކުގެ ސަބަބުން، އެއްގަމާއި ކަނޑުގައި ނުބައިކަން ފާޅުވެއްޖެއެވެ. އެއުރެން ކުރި ބައެއް ޢަމަލުގެ ރަހަ އެއުރެންނަށް ދެއްކެވުމަށެވެ. (އެއީ) އެއުރެން (ތައުބާވެ) ރުޖޫޢަވުމަށްޓަކައެވެ. (41)

މީސްތަކުންގެ ފާފަތަކުގެ ސަބަބުން އެއްގަމާއި، ކަނޑުގައި މުޞީބާތްތަކާއި، ދަތިއުނދަގޫތަކާއި، ކާރިސާތަކާއި، ފިތުނަތައް ފާޅުވެއްޖެއެވެ. ފަހެ، އިންސާނުންނަށް ކުރިމަތިވާ މުޞީބާތްތަކާއި، ބޮޑެތި ހިތާމަތަކާއި، ޠޫފާންތަކާއި، ފެންބޮޑުވުމާއި، ތަންތަން ސުންނާފަތިކުރަނިވި ސައިލުތަކާއި، ހަލާކުކުރަނިވި ބިންހެލުންތައް، އުރެދުމުގެ ސުންޕާކަމުންނާއި، ކާފިރުކަމާއި، ޝިރުކުކުރުމުގެ ސަބަބުން މެނުވީ މީސްތަކުންނަށް ކުރިމަތިނުވެއެވެ. އެބައިމީހުންގެ ނުބައި ބައެއް ޢަމަލުތަކުގެ ނުބައި ނަތީޖާގެ ރަހަ އެބައިމީހުންނަށް ދެއްކެވުމަށެވެ. އެބައިމީހުންގެ އުރެދުމާއި، ފާފަތަކުން އެބައިމީހުން ތައުބާވޭތޯއެވެ.

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުން ބިމުގައި ދަތުރުފަތުރުކޮށް އުޅޭށެވެ! ދެން ކުރިން އުޅުނު މީހުންގެ ނިމުންއޮތީ ކޮންފަދައަކުންތޯ ތިޔަބައިމީހުން ބަލައި ވިސްނާށެވެ! އޭގެތެރެއިން ގިނަމީހުން މުޝްރިކުން ކަމުގައިވޫއެވެ. (42)

ރަސޫލާ ﷺ އެވެ! މާތް ﷲ ގެ އާޔަތްތައް ދޮގުކުރާ މުޝްރިކުންނަށް ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. ރަށްތަކުގައި ދަތުރުކޮށް، އަނިޔާވެރިވި މީހުން އުޅުނު ތަންތަން ތިޔަބައިމީހުން ބަލާށެވެ. އެބައިމީހުން ނިމިގެން ދިޔައީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ އަދި އެބައިމީހުން ކާފިރުވެ، ރަސޫލުންނަށް ޢަދާވާތްތެރިވުމުގެ ސަބަބުން، މާތް ﷲ އެބައިމީހުންގެ އަވަށްތައް ހަލާކުކުރައްވައި ޢިބްރަތް ލިބިގަންނަ ބަޔަކަށް ޢިބްރަތެއްކަމުގައި އެބައިމީހުން ނުލައްވާ ހެއްޔެވެ؟

ފަހެ (އެއްވެސް މީހަކަށް) اللَّه ގެ ޙަޟްރަތުން ރައްދުކުރެއްވުމެއްނުވާ ދުވަހެއް އައުމުގެކުރިން، ކަލޭގެފާނުގެ މޫނުފުޅު ސީދާވެގެންވާ ދީނަށް ކުރިމަތިކުރައްވާށެވެ! އެދުވަހުން އެއުރެން (ދެބަޔަކަށް) ބައިވެގެންދާނެތެވެ. (43)

އެއްވެސް މީހަކަށް ރައްދުކުރުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ލިބިގެން ނުވާ ބިރުވެރި ދުވަސް، އެބަހީ ޤިޔާމަތް ދުވަސް އައުމުގެ ކުރިން މާތް ﷲ ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި ސީދާވެގެންވާ ދީން ކަމުގައިވާ އިސްލާމްދީނުގައި ކަލޭގެފާނު ހިފަހައްޓަވާށެވެ. މާތް ﷲ އެގޮތަށް ނިންމަވައި ކަނޑައަޅުއްވާފައި ވާތީއެވެ. އެދުވަހުން އެބައިމީހުން ދެބަޔަކަށް ބެހިގެން ދާނެއެވެ. އެއް ބަޔަކު ސުވަރުގޭގައެވެ. އަނެއް ބަޔަކު ނަރަކައިގައެވެ.

ކާފިރުވި މީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އޭނާގެ ކާފިރުކަން އޮންނާނީ، އޭނާގެ މައްޗަށެވެ. އަދި ޞާލިޙު ޢަމަލުކުޅަމީހުން (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެއުރެންގެ ނަފްސުތަކަށްޓަކައި އެއުރެން މަގު ހޯދައެވެ. (44)

މާތް ﷲ އަށް ކާފިރުވީ މީހާ ދަންނާށެވެ. އޭނާގެ ކާފިރުކަމުގެ ނުބައި ނަތީޖާ އޮތީ އޭނާގެ މައްޗަށެވެ. އެއީ ދާއިމަށް ނަރަކައިގައި ވުމެވެ. އަދި އީމާންވެ ހެޔޮ ޢަމަލުކުޅަ މީހާ ދަންނާށެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުން މަގު ފަހިކޮށްދެނީ އެބައިމީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފުސަށެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ތައްޔާރުކުރަނީ އެބައިމީހުންގެ އަރާމު ދާންތަކެވެ. އެއީ ދާއިމީ ނިޢުމަތުގެ ގޮވަތިކަމުގައިވާ ސުވަރުގެއެވެ. يَمْهَد ގެ އަޞްލަކީ الْمَهْد އެވެ. އެއީ ތަންމައްޗެވެ. ހެޔޮ ޢަމަލު އިސްކުރާ މީހާ ސިފަކުރައްވާފައި ވަނީ ނިދަން ތަންމަތި ތައްޔާކުރާ މީހެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މިއީ ޢިބާރާތެއްގެ މާނަ އެހެންކަމަކަށް ބޭނުންކުރުމުގެ ރީތި މިސާލެކެވެ.

(އެއީ) އީމާންވެ، ޞާލިޙު ޢަމަލުތައް ކުޅަމީހުންނަށް އެކަލާނގެ ފަޟްލުވަންތަކަމުން އެއުރެންނަށް ޖަޒާ ދެއްވުމަށްޓަކައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެކަލާނގެ، ކާފިރުންދެކެ ލޯބިވެވޮޑިގެނެއް ނުވެތެވެ. (45)

އީމާންވީ މީހުންނަށް އެބައިމީހުންގެ އީމާންކަމާއި، ހެޔޮ ޢަމަލުގެ ޖަޒާ އެންމެ މާތް އަދި އެންމެ ދީލަތިގޮތުގައި ދެއްވައި، އެބައީހުންނަށް ދަރުމަ އިތުރުކޮށްދެއްވުމަށެވެ. މާތް ﷲ ގެ ނިޢުމަތް ޤަބޫލުކުރުމަށް ދެކޮޅު ހެދި ކާފަރުން ދަންނާށެވެ. އެބައިމީހުންނަށް ހުރީ ލަޢުނަތާއި، ނުބައިވެގެންވާ ގޮވައްޗެވެ.

އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރު ދެނިވި ގޮތުގައި، ވައިރޯޅި ފޮނުއްވާކަން އެއީ، އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތެރެއިންވާ ކަމެކެވެ. (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެކަލާނގެ ރަޙްމަތުގެ ރަހަ ދެއްކެވުމަށާއި، އެކަލާނގެ އަމުރުފުޅަށް އުޅަނދުތައް ދުވުމަށާއި، އެކަލާނގެ ފަޟްލުވަންތަކަމުން ތިޔަބައިމީހުން އެދިގަތުމަށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ޝުކުރުވެރިވުމަށްޓަކައެވެ. (46)

އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާއި، އެއްކައުވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތެރޭގައި، އަޅުތަކުންނަށް ވާރޭ އަންނަކަމުގެ އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރު ދިނުމަށް ވިލާތައް ގެންދާ ވައިރޯޅި ފޮނުއްވުން ހިމެނެއެވެ. މާތް ﷲ ގެ ތަދުބީރުކުރެއްވުމާއި، އަމުރުފުޅާއެކު ދަނޑުތައް ހެދި މޭވާ ނުކުތުމަށެވެ. އަދި ވައިރޯޅިއާއެކު ކަނޑުތަކުގައި ނާފަހަރު ދަތުރުކުރުމަށެވެ. އެއީ، ތިޔަބައިމީހުން ކަނޑުގައި ކުރާ ދަތުރުތަކުގައި މާތް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން ރިޒުޤަށް އެދުމަށެވެ. އަދި އެ މަތިވެރި ނިޢުމަތަށްޓަކައި މާތް ﷲ އަށް ޝުކުރުވެރިވުމަށެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނުގެ ކުރިންވެސް އެބޭކަލުންގެ ޤައުމުގެމީހުންގެ ގާތަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލުން ފޮނުއްވީމެވެ. ފަހެ، އެބޭކަލުން އެއުރެންގެގާތަށް ވަޑައިގަތީ، ފާޅުވެގެންވާ ހެކިތަކާއިގެންނެވެ. ފަހެ (އެބޭކަލުން ދޮގުކޮށް) ފާފަކުރި މީހުންގެ ކިބައިން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ބަދަލު ހިއްޕެވީމެވެ. އަދި މުއުމިނުންނަށް ނަޞްރުދެއްވުމަކީ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ މައްޗަށްއޮތް ޙައްޤެއް ކަމުގައިވެއެވެ. (47)

އެކަލޭގެފާނަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ދަތިތަކުން ސަލާމަތްކުރައްވައި، ނަޞްރުދެއްވުން ގާތްވެއްޖެކަމުގެ ހިތްހަމަޖެހުން ރަސޫލާ ﷺ އަށް ދެއްވާފައިވާ އާޔަތެކެވެ. މާނައީ: ކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުންގެ ގާތަށް ރަސޫލުކަމާއިގެން ކަލޭގެފާނު ފޮނުއްވިފަދައިން، އެބޭކަލުންގެ ޤައުމުގެ މީހުންގެ ގާތަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލުބޭކަލުން ފޮނުއްވީމެވެ. ދެން، އެބޭކަލުން އެބައިމީހުންގެ ގާތަށް ވަޑައިގަތީ އަލިގަދަ ދަލީލުތަކާއި، ފާޅުކަން ބޮޑު މުޢުޖިޒާތްތަކާއިގެންނެވެ. އެހިނދު އެބައިމީހުން އެބޭކަލުން ދޮގުކޮށް، އެބޭކަލުންނަށް ފުރައްސާރަކުރިއެވެ. ދެން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފާފަވެރި ކާފަރުންގެ ކިބައިން އެބޭކަލުންނަށް ބަދަލު ހިއްޕަވައިދެއްވީމެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ މުއުމިން އަޅުންނަށް ނަޞްރުދެއްވުމަކީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ މައްޗަށް އޮތް ޙައްޤެއް ކަމުގައި ވިއެވެ. މިއާޔަތުގައި މިވަނީ މުއުމިނުންނަށް ޝަރަފު ދެއްވައި، އެކަލާނގެ ހެޔޮލަފާ އަޅުން އިތުރަށް މާތްކުރައްވާފައެވެ. އަލްބަޙްރުލް މުޙީޠުގައި ވެއެވެ. މި އާޔަތަކީ ﴿وَمِنْ ءَايَـٰتِهِۦٓ أَن يُرْسِلَ ٱلرِّيَاحَ﴾ އާއި ﴿ٱللَّـهُ ٱلَّذِى يُرْسِلُ ٱلرِّيَـٰحَ﴾ މި ދެ އާޔަތުގެ ދެމެދުގައި އައިސްފައިވާ އިޢުތިރާޒެކެވެ. މިއާޔަތް ގެންނަވާފައި ވަނީ ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ ހިތްޕުޅު ހަމަޖައްސަވައިދެއްވުމަށެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނަށް ނަޞްރުދެއްވާނެ ކަމުގެ ވަޢުދެއްގެ ގޮތުގައްޔާއި ކާފަރުންނަށް ވަޢީދެއްގެ ގޮތުގައެވެ. (އަލްބަޙްރުލް މުޙީޠު ފިއްތަފްސީރް، އަބޫޙައްޔާން އަލްއަންދަލުސީ، ޖ: 8، ޞ: 398)

اللَّه އީ، ވައިރޯޅިތައް ފޮނުއްވައި، އަދި އެ ވައިރޯޅިތައް ވިލާތައް އުފުލައި، އަދި އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ފަދައަކުން އުޑުގައި އެ ވިލާތައް ފަތުރުއްވައި، އަދި އެ ވިލާތައް ވަކިވަކިވެގެންދާ އެތިކޮޅުތަކެއް ކަމުގައި ލައްވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ފަހެ، އެ ވިލާތަކުގެ ތެރެއިން ކެރި ނުކުންނާތީ ތިބާޔަށް ފެންނާނެތެވެ. ފަހެ، އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންގެ ތެރެއިން އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ބަޔަކަށް އޭގެ ނިޢުމަތް ދެއްވައިފިނަމަ، އެހިނދު ކުއްލިޔަކަށް އެއުރެން އުފާ ޙާޞިލުކޮށްގަނެތެވެ. (48)

އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަ ކަމުން ވައިރޯޅި ފޮނުއްވައި، އެވައިރޯޅި ޙަރަކާތްކުރުވައި، ވިލާތައް ވައިރޯޅީގެ ކުރީގައި ގެންގޮސް ޖައްވުތެރޭގައި، އެކަލާނގެ އިރާދަރަކުރައްވާގޮތަށް، ތުނިކޮށް، ނުވަތަ ބޯކޮށް ފަތުރައި، އަދި ވިލާކޮޅުތައް މަތިމައްޗަށްވެ ބޯވިލާގަނޑަކަށް ވާ ގޮތް ހައްދަވަނީ މަތިވެރިވަންތަ، ކީރިތިވަންތަ ﷲ އެވެ. ދެން އެވިލާގަނޑުގެ ތެރެއިން ކެރި ނުކުންނާތީ ތިބާއަށް ފެންނާނެއެވެ. ދެން، އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންގެ ތެރެއިން މާތް ﷲ އިރާދަކުރައްވާ ބައެއްގެ މައްޗަށް އެވާރޭ ވެހުމުން، ހަނަފަސްކަން ފިލައިގޮސް، ބިންގަނޑަށް ދިރުންލިބުމުގެ އުފާވެރި ޚަބަރާއެކު އެބައިމީހުން އުފާކުރެއެވެ.

އަދި އޭގެކުރިން އެއުރެންގެ މައްޗަށް ވާރޭ ވެއްސެވުމުގެކުރިން އުންމީދު ކެނޑި، މާޔޫސްވެފައި ތިބިބަޔަކު ކަމުގައި އެއުރެންވޫއެވެ. (49)

އަދި ވާރޭ ވެހުމުގެ ކުރިން ހަނަފަސްކަމާއި ބަނޑުހައިހޫނުކަމުން މަރުވެދާނެކަމަށް ބިރުގަނެ ނާއުއްމީދުވެ މާޔޫސްވެފައިވާ ބަޔަކު ކަމުގައި އެބައިމީހުން ވިއެވެ.

ފަހެ، اللَّه ގެ ރަޙްމަތުގެ އަސަރުތައް ދެކެބަލާށެވެ! ބިންގަނޑު މަރުވުމަށްފަހު، (ވާރޭގެ ސަބަބުން) އެކަލާނގެ އެ ބިންގަނޑު ދިރުއްވަނީ ކޮންފަދައަކުން ހެއްޔެވެ؟ ހަމަކަށަވަރުން، އެކަލާނގެއީ، މަރުވެފައިވާ މީހުން ދިރުއްވާ ރަސްކަލާނގެކަން ކަށަވަރެވެ. އެކަލާނގެއީ، ކޮންމެ ކަމަކަށްމެ ކުޅަދުންވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (50)

އޭ ބުއްދީގެ އަހުލުވެރިޔާއެވެ! ވާރޭވެހުމަށް ފަހު ފެންނަ މާތް ﷲގެ ރަޙްމަތުގެ އަސަރުތައް ވިސްނައި ފިކުރުކުރުމުގެ ނަޒަރަކުން ތިބާ ދެކެބަލާށެވެ. އެއްވެސް ދަނޑުގޮވާމެއް މޭވާއެއް ނެތި ހަނަފަސްވެފައި ބިން އޮތުމަށް ފަހު، ގަސްތައް އާރޯވެ، މާތައް ފޮޅި، މޭވާއަޅަނީ ކޮންފަދައަކުން ހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، މަރުވެފައި އޮތް ބިން ދިރުއްވުމަށް ކުޅަދުންވަންތަ ރަސްކަލާނގެ، މީސްތަކުން މަރުވެ ފަނާވުމަށްފަހު ދިރުއްވުމަށް ކުޅަދުންވަންތައެވެ. ޤުރްއާނުގައި މިއާޔަތް ގެންނަވާފައި ވަނީ އަލުން ދިރުއްވައި މަޙްޝަރު ބިމަށް އެއްކުރައްވާނެ ކަމަށް ދަލީލުކުރާ ބުއްދީގެ ދަލީލެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ފަހެ، މަރުވުމަށް ފަހު ވާރެއިން ބިންގަނޑު ދިރުއްވި ރަސްކަލާނގެ އިންސާނުން މަރުވުމަށްފަހު އެބައިމީހުންވެސް ދިރުއްވާނެއެވެ. ވައިރޯޅީގެ ތަފާތު ވައްތަރު ވެއެވެ. ރަޙްމަތުގެ ވައިރޯޅިއާއި ޢަޛާބުގެ ވައިރޯޅިއެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲ ޢާދު ބާގައިގެ މީހުން ނެތިކޮށްލެއްވީ ހުރިހާ އެއްޗެއް ފަނާކޮށްލާ، އެއްވެސް ހެވެއް ބަރަކާތެއް ނެތް ވައިރޯޅި ފޮނުއްވައިގެންނެވެ. ﴿مَا تَذَرُ مِن شَىْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَٱلرَّمِيم﴾ (އެ ވައިޖެހުނު ކޮންމެ އެއްޗެއް ފުނޑުފުނޑުކޮށް އަޅިޔަށް ހަދައިނުލައެއް ދުލެއް ނުކުރެއެވެ.) الرِّيْح މި ބަސް ޖަމްޢުކޮށް الرِّيَاح އަތުވެއްޖެއްޔާ އެއީ ރަޙްމަތުގެ ވައެވެ. މުފްރަދުކޮށް އަތުވެއްޖެއްޔާ އެއީ ޢަޛާބުގެ ވައެވެ. އެހެންކަމުން ދެން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

(اللَّه ފޮނުއްވި ރަޙްމަތުގެ ސަބަބުން ބިމުންފަޅައި ހެދިގަތް ގަސްތަކުގެ މައްޗަށް) ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ވައިރޯޅިއެއް ފޮނުއްވައި (އޭގެ ސަބަބުން) އެ ގަސްތައް ދޮންވެ، ހިކިގެންދާތަން އެއުރެންނަށް ފެނިއްޖެނަމަ، އޭގެފަހުންވެސް އެއުރެން ކާފިރުވުމުގައި ދެމިތިބޭކަން ކަށަވަރެވެ. (51)

ގޮވާން ހެދި ދަނޑުތައް ފެހިވުމަށްފަހު، ގެއްލުން ދެނިވި ނުބައި ވައެއް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފޮނުއްވުމުން، ފެހިކޮށް އާރޯކޮށް ހުރި ދަނޑުތައް ދޮންވެ ހިކިގެންދާތަން އެބައިމީހުންނަށް ފެނުނަސް، ނިޢުމަތަށް ކުފުރުވުމުގައި އެބައިމީހުން ދެމިތިބެއެވެ. އެބައިމީހުން ކަން ކުރާ ގޮތަކީ ބިންގަނޑު ރަނގަޅުވެ ދަނޑުގޮވާން ލިބުމުން އުފާކުރުމެވެ. އަދި އެބައިމީހުންނަށް މުޞީބާތެއް ކުރިމަތިވެއްޖެނަމަ، މާތް ﷲ އެބައިމީހުންނަށް ކުރިން ދެއްވި ނިޢުމަތަށް އިންކާރުކުރުމެވެ.

ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނަކަށް މަރުވެފައިވާ މީހުންނަށް އަޑެއް ނީއްވެވޭނެތެވެ. އަދި ބީރު މީހުންނަށް އެއުރެން ފުރަގަސްދީ ދާހިނދު، ކަލޭގެފާނު ގޮވައިލައްވާ އަޑެއް ނީއްވެވޭނެތެވެ. (52)

ރަސޫލާ ﷺ އެވެ! ހަމަކަށަވަރުން މަރުވެފައިވާ ކާފަރުންނަށް ކަލޭގެފާނަށް މި ބަޔާންކުރަނިވި ޤުރްއާން އަޑުނީއްވޭނެއެވެ. އެބައިމީހުންނީ ހިތްތައް މަރުވެފައިވާ މީހުންނެވެ. އަދި އަސަރުކުރަނިވި ނަސޭހަތެއްވެސް އެބަމީހުންނަށް ނީއްވޭނެއެވެ. އަދި އަމުދުން އެބައިމީހުން ފުރަގަސްދީފައި ދާހިނދުއެވެ.

އަދި ކަނުމީހުންނަށް (އެބަހީ: މަގުފުރެދުމުން ކަނުވެފައިވާ މީހުންނަށް) އެއުރެންގެ މަގުފުރެދުމުން އެއްކިބާ ކުރައްވައި، (ތެދުމަގު ދައްކަވާ) ހާދީއަކު ކަމުގައި ކަލޭގެފާނު ނުވަމުއެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތަކަށް އީމާންވާ ބަޔަކަށް މެނުވީ، ކަލޭގެފާނަކަށް ނީއްވެވޭނެތެވެ. ފަހެ، އެއުރެންނީ، اللَّه އަށް ކިޔަމަންވާ މީހުންނެވެ. (53)

ރަސޫލާ ﷺ އެވެ. އަދި ކަނުމީހުން، މަގުފުރެދުމުން އީމާންކަމަށް އަނބުރައި ގެންނެވުމަކީ ކަލޭގެފާނަށް ކުރެއްވޭނޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. މާތް ﷲ ގެ ކަލާމްފުޅު ތެދުކުރާ މީހަކަށް މެނުވީ ހަނދުމަކޮށް ޢިބްރަތް ލިބިގަންނަ އަޑުއިއްވުމެއް ކަލޭގެފާނަށް ނީއްވެވޭނެއެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲ ގެ ވަޙީބަސްފުޅު ﴿فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ ٱلْمَوْتَى﴾ ގައި ވަނީ ހިތް މަރުވެފައިވާ މީހުންގެ ވާހަކައެވެ. މާނައީ އެބައިމީހުން ފައިދާ ލިބިގަނެ ވިސްނައި ފިކުރުކުރާ ގޮތަށް ކަލޭގެފާނަށް ނީއްވެވޭނެއެވެ. އެހެނީ ކާފިރުކަމަކީ ހިތް މަރުވާ ކަމެކެވެ. އެހެންކަމުން އެވަޙީބަސްފުޅާ ވިދިގެން ދެން ވަޙީކުރެއްވީ ﴿إِن تُسْمِعُ إِلَّا مَن يُؤْمِنُ بِـَٔايَـٰتِنَا﴾ އެވެ. މާނައީ ކަލޭގެފާނަށް އަޑުއިއްވެވޭނީ ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތައް ތެދުކުރާ މުއުމިނުންނަށެވެ. ޤުރްއާނުގައި ނުހަނު ގިނައިން ކާފިރުން ކަނުމީހުންނާއި ބީރުމީހުންގެ ގޮތުގައި ސިފަކުރައްވާފައި ވެއެވެ. މާތް ﷲ ގެ މި ވަޙީބަސްފުޅު ފަދައިންނެވެ. ﴿أَفَمَن يَعْلَمُ أَنَّمَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ ٱلْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَىٰٓ﴾ (ފަހެ، ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ކަލޭގެފާނަށް ބާވައިލެއްވީ، ޙައްޤު ތެދުކަން ދަންނަ މީހާ، ލޯއަނދިރި މީހަކާ އެއްފަދަ މީހެއްކަމުގައި ވާނޭ ހެއްޔެވެ؟) ކަނުމީހާގެ މުރާދަކީ ހިތް ކަނުވެފައިވާ ކާފަރު މީހާއެވެ. މިއާޔަތަކީ މާތް ﷲ ކާފަރުންނަށް ޖައްސަވާފައިވާ މިސާލެކެވެ. ފަހެ، މަރުވެފައިވާ މީހަކަށް ގޮވިޔަސް އޭނާއަށް އަޑު ނީވޭނެއެވެ. އަދި ގޮވާ ގޮވުމަކަށް އޭނާ އިޖާބަ ނުދޭނެއެވެ. އަދި ބީރުމީހާ ތިބާގެ ކުރިމަތީގައި ހުއްޓަސް ތިބާގެ އަޑު އޭނާއަށް ނީވޭނެއެވެ. އަދި އޭނާ ތިބާއަށް ފުރަގަސްދީ ދާނަމަ ކިހިނެއް ވާނެހެއްޔެވެ؟ އަދި ކަނުމީހާ އަށް މަގު ފެނި ތެދުމަގުން އޭނާ ހިނގާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ އެބައިމީހުންނީ ކަނުމީހުންނާއި، ބީރުމީހުންކަމުގައި މާތް ﷲ ސިފަކުރައްވާފައި ވަނީ ކައުނާއި، އެތަނުގައިވާހައި ޚަލްޤުކުރެއްވުމުގެ ފުރިހަމަކަމުގެ ދަލީލުތައް ފެނުމަށް ފަހު، މާތް ﷲ ވޮޑިގެންވާކަމަށް އިންކާރުކުރާ މީހަކީ ހިތް މަރުވެފައިވާ މީހަކަށް ވާތީއެވެ. ނޭވާލުން މެނުވީ އޭނާ ގައިގައި ދިރިހުރުމުގެ އަސަރެއް ނުވެއެވެ. އެއީ ޖަނަވާރުންގެ ޙަޔާތް ފަދަ ޙަޔާތެކެވެ. އަދިކިއެއްތަ، ޖަނަވާރުންގެ ޙަޔާތްވެސް އެއަށްވުރެ ރަނގަޅެވެ. އެތަކެއްޗަށްވެސް އޭގެ މަސްލަހަތާއި، ފިޠުރަތާއި އެއްގޮތަށް އުޅެން އެނގޭތީއެވެ. އެއާޔަތްތައް އަޑުއިވުމުން ފަރުބަދަތައްވެސް ފަޅަފަޅައިގެންދާ، މާތް ﷲ ގެ އާޔަތްތައް އަޑު އިވުމަށް ފަހު އަސަރު ނުކުރާމީހަކީ ދެކަންފަތް ހުއްޓަސް ބީރު މީހެކެވެ. އަދި މިކައުނުގައިވާ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހެކިތައް ނުފެންނަ މީހަކީ، ޖަނަވާރުތައް ފަދައިން އޭނާގެ ދެ ލޯ ހުއްޓަސް، ހިތް ކަނުވެފައިވާ މީހެކެވެ. އަލްޙާފިޡު އިބްނުކަޘީރް ވިދާޅުވިއެވެ. ޢިލްމުވެރިންގެ އަރިހުގައި ރަނގަޅު ގޮތަކީ މަރުވެފައިވާ މީހާއަށް އަޑުއިވޭ ކަމާއި، އޭނާއަށް ސަލާމްކޮށް ޒިޔާރަތްކުރާ މީހުން އޭނާއަށް އިޙްސާސްވާކަމެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ގެ އަރިހުން މަރުފޫޢުކޮށް ރިވާވެފައިވާ މިޙަދީޘުގައި އެފަދައިން އައިސްފައިވާތީއެވެ. "مَا مِنْ عَبْدٍ يَمُرُّ بِقَبْرِ رَجُلٍ كَانَ يَعْرِفُهُ فِي الدُّنْيَا فَيُسَلِّمُ عَلَيْهِ إِلاَّ رَدَّ اللهُ عَلَيْهِ رُوْحَهُ حَتَى يَرُدَّ عَلَيْهِ السَّلاَمَ" (تاريخ دمشق لابن عساكر: 8/2030، العلل المتناهية لابن الجوزي: 2/429) (މުސްލިމުންގެ ތެރެއިން މީހަކު ދުނިޔޭގައި އޭނާ ދަންނަ އަޚެއްގެ ޤަބުރު ކައިރިން ދަމުން އޭނާއަށް ސަލާމްކޮށްފިއްޔާ، މާތް ﷲ އެ ޤަބުރުގައިވާ މީހާގެ ފުރާނަ އޭނާއަށް ރައްދުކުރައްވައި އޭނާ އެސަލާމުގެ ޖަވާބުދޭނެއެވެ.) އަދި ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ އަރިހުން ސާބިތުވެފައިވާ ގޮތުގައި އެކަލޭގެފާނު ވަނީ ދިރިތިބި މީހުންނާ މުޚާޠަބުކޮށް ސަލާމްކުރާ ގޮތަށް ކަށްވަޅުތަކުގެ އަހުލުވެރިންނަށް ސަލާމްކުރަން ދަސްކޮށްދެއްވާފައެވެ. މިގޮތުން އެބައިމީހުންނާ މުޚާޠަބުކޮށް މުސްލިމުން ކިޔަންޖެހެނީ اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ دَارَ قَوْمٍ مُؤْمِنِيْن އެވެ. މިއީ އަޑުއަހައި ވިސްނާ މީހުންނާ މުޚާޠަބުކުރެވޭ ގޮތެވެ. އެހެންނޫންނަމަ އެބައިމީހުންނާ މުޚާޠަބު ކުރެވޭނީ ފުރާނަނެތް ތަކެއްޗަށް މުޚާޠަބުކުރެވޭ ގޮތަށެވެ. އިހުގެ ހުރިހާ ޢިލްމުވެރިން މިކަމުގައި އެއްބަސްވެވަޑައިގަންނަވައެވެ. މަރުވެފައިވާ މީހާއަށް ދިރިހުރި މީހާ ޒިޔާރަތްކުރުމުން އޭނާއަށް އެކަން އެނގޭކަމާއި އެކަމާ އޭނާ އުފާކުރާކަން އެބޭކަލުންގެ ފަރާތުން ވާރިދުވެފައިވާ ވާހަކަފުޅުތަކުން އެނގެއެވެ. ޢާއިޝާ رضي الله عنها ގެ އަރިހުން މަރްފޫޢުކޮށް ރިވާވެފައިވާ ޙަދީޘެއްގައި ވެއެވެ. "إِذَا مَرَّ الرَّجُلُ بِقَبْرٍ يَعْرِفُهُ فَسَلَّمَ، رَدَّ عَلَيْهِ السَّلَامَ" (شعب الإيمان للبيهقي، ج:7، ص: 17) (މީހާ އޭނާ ދަންނަ މީހެއްގެ ޤަބުރުކައިރިން ދަމުން ސަލާމްކޮށްފިއްޔާ އޭނާ (ޤަބުރުގައި ވާ މީހާ) އެ ސަލާމަށް ޖަވާބުދެއެވެ.) (އަލްބައިހަޤީގެ ޝުޢަބުލް އީމާން، ޙަދީޘު: 9296) عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَرَكَ قَتْلَى بَدْرٍ ثَلاَثًا ثُمَّ أَتَاهُمْ فَقَامَ عَلَيْهِمْ فَنَادَاهُمْ فَقَالَ ‏"‏يَا أَبَا جَهْلِ بْنَ هِشَامٍ يَا أُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ يَا عُتْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ يَا شَيْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ أَلَيْسَ قَدْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا فَإِنِّي قَدْ وَجَدْتُ مَا وَعَدَنِي رَبِّي حَقًّا‏"‏ ‏.‏ فَسَمِعَ عُمَرُ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ يَسْمَعُوا وَأَنَّى يُجِيبُوا وَقَدْ جَيَّفُوا قَالَ ‏"‏وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا أَقُولُ مِنْهُمْ وَلَكِنَّهُمْ لاَ يَقْدِرُونَ أَنْ يُجِيبُوا‏"‏.‏ ثُمَّ أَمَرَ بِهِمْ فَسُحِبُوا فَأُلْقُوا فِي قَلِيبِ بَدْرٍ‏.‏ (صحيح مسلم، كتاب الجنة وصفة نعيمها وأهلها، بَاب عَرْضِ مَقْعَدِ الْمَيِّتِ مِنْ الْجَنَّةِ أَوْ النَّارِ عَلَيْهِ وَإِثْبَاتِ عَذَابِ الْقَبْرِ وَالتَّعَوُّذِ مِنْهُ) (އަނަސު ބްނު މާލިކު رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ބަދުރުގައި ޤަތުލުކުރެވުނު (މުޝްރިކުންގެ) މީހުން ތިންދުވަސް ވަންދެން ބޭތިއްބެވިއެވެ. ދެން އެބައިމީހުން ކައިރީ ހުއްޓިވަޑައިގެން އެބައިމީހުންނަށް ގޮވައިލައްވަމުން ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "އޭ އަބޫޖަހުލު ބްނު ހިޝާމެވެ. އޭ އުމައްޔާ ބްނު ޚަލަފެވެ. އޭ ޢުތުބާ ބްނު ރަބީޢާއެވެ. އޭ ޝައިބާ ބްނު ރަބީޢާއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ވަޢުދުކުރެއްވި ކަންތައް ޙަޤީޤަތަށްވާތަން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފެނިއްޖެ ހެއްޔެވެ؟ ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ވަޢުދުކުރެއްވި ކަންތައް ޙަޤީޤަތަކަށްވެ ތިމަންކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގެންފީމެވެ." އެހިނދު ނަބިއްޔާ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވި ބަސްފުޅު އައްސަވާފައި ޢުމަރު رضي الله عنه އެކަލޭގެފާނަށް ދެންނެވިއެވެ. އެމީހުން އަޑުއަހާނީ ކިހިނަކުން ހެއްޔެވެ؟ އެމީހުން ޖަވާބުދޭނީ ކިހިނަކުން ހެއްޔެވެ؟ އެމީހުން އެވަނީ މުޅަ މަސްގަނޑުތަކަކަށް ވެފައެވެ. އެހިނދު ނަބިއްޔާ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ނަފުސު އެކަލާނގެ ބާރުވެރިކަމުގެ ދަށުގައި ވާ ރަސްކަލާނގެ ގަންދެއްވަމެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވި އެއްޗެއް އެބައިމީހުންނަށް ވުރެ ވަކި ރަނގަޅަށް ތިޔަބައިމީހުންނަކަށް ނީވެއެވެ. އެބައިމީހުންނަށް ޖަވާބުދިނުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ލިބިގެން ނުވަނީއެވެ.") (ޞަޙީޙު މުސްލިމް، ޙަދީޘު: 2874) ދެން، މަރުވެފައިމީހާ އޭނާއަށް ސަލާމްކުރާ މީހާއަށް ރައްދުދޭކަމާއި، އެކަމާ އޭނާ އުފާކުރާކަމުގެ މައްޗަށް ދަލީލުކުރާ ގިނަ ދަލީލުތަކެއް ގެންނެވުމަށްފަހު އިބްނުކަޘީރު ވިދާޅުވެފައި ވެއެވެ. މަރުވެފައިވާ މީހުންނަށް ސަލާމްކުރުން ވަނީ ދީނުގައި ޝަރުޢުކުރައްވާފައެވެ. ސަލާމާއި، މުޚާޠަބުކުރުމާއި، ގޮވުމަކީ އަޑުއަހާ، މުޚާޠަބުކުރެވޭ، ބުއްދިހުރި މީހަކަށް ކުރެވޭ ކަމެކެވެ. އަދި އިޙްސާސް ނުކުރެވޭ، ނޭނގޭ މީހަކަށް ސަލާމްކުރުމަކީ މުސްތަޙީލު ކަމެކެވެ. (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރު، ސޫރަތުއްރޫމް، އާޔަތް: 53)

ބަލިކަށިކަމުގެ ތެރެއިން ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވި ކަލާނގެއީ، اللَّه އެވެ. ދެން ބަލިކަށިކަމަށްފަހު، ބާރެއްލައްވައި އަދި ބާރަށްފަހު ބަލިކަށިކަމާއި، ދުވަސްވުމުގެ ދެރަކަމާއި، ނިކަމެތިކަން ލެއްވީވެސް އެކަލާނގެއެވެ. އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ އެއްޗެއް އެކަލާނގެ ހައްދަވަތެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ، މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ، ކުޅަދުންވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (54)

ބަލިކަށި އަޞްލަކުން، އެބަހީ ނިކަމެތި ފެންފޮދެއް ކަމުގައިވާ ނުޠުފާއިން ތިޔަބައިމީހުން ހައްދަވައި، ތިޔަބައިމީހުން ތަފާތު މަރުޙަލާތައް، ނުޠުފާއިން ޢަލަޤާއަށް، ދެން މުޟްޣާއަށް، ދެން ތުއްތު ކުއްޖަކަށް، ދެން ކިރުބޯ ޅަކުއްޖަކަށް ބަދަލުކުރެއްވީ މާތް ﷲ އެވެ. ދެން އެކަލާނގެ ކުޑައިރުގެ ބަލިކަށިކަމަށްފަހު ޒުވާންކަމާއި، ފިރިހެންވަންތަކަމުގެ ބާރު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވިއެވެ. ދެން ޒުވާންކަމުގެ ބާރަށްފަހު މުސްކުޅިކަމުގެ ބަލިކަށިކަމެވެ. އެހިނދު އޭނާގެ ޙާލު ކުޑަކުއްޖެއް ފަދައިން ވެދެއެވެ. ކުޅަދާނަކަމުން ބަލިކަށި، ޙަރަކާތާއި، ބާރުގެ ބޭނުން ކުރުން ދަށް މީހަކަށް ވެދެއެވެ. ޒުވާންކަމާއި، ބާރާއި، ބަލިކަށިކަމާއި، މުސްކުޅިކަމުގެ ތެރެއިން އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ ކަމެއް މާތް ﷲ ޚަލްޤުކުރައްވައެވެ. އެކަލާނގެއީ ޚަލްޤުތަކުންގެ ކަންތައް ރާއްވަވައި ހިންގަވާނެ ގޮތް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގަންނަވާ، އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާކަމެއް ކުރެއްވުމަށް ކުޅަދުންވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. މާތް ﷲ خَلَقَكُمْ ضُعَفَاءَ (ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވީ ބަލިކަށިކޮށެވެ.) އޭ ވަޙީނުކުރައްވައި ﴿خَلَقَكُم مِّن ضَعْفٍ﴾ (ބަލިކަށިކަމުގެ ތެރެއިން ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވިއެވެ.) އޭ އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވީ އިންސާނާގެ އަޞްލަކީ ބަލިކަށިކަން ކަމުގައި ހާމަކުރެއްވުމަށެވެ. އިންސާނާ އުފެއްދެވި މާއްދާ އެކުލަވައިލެއްވުމުގައި އަސާސީ މާއްދާއަކީ ބަލިކަށިކަން ފަދައެވެ. ވީއިރު، ބަލިކަށި ފެންފޮދެއް އެމީހެއްގެ އަޞްލު ކަމުގައިވާ އިންސާނާ އޭނާގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ މައްޗަށް ބޮޑާ ވެގަންނަނީ ކީއްވެ ހެއްޔެވެ؟ ﴿أَلَمْ نَخْلُقكُّم مِّن مَّآءٍ مَّهِينٍ﴾ (ދެރަވެގެންވާ ފެނަކުން (އެބަހީ: މަނިފޮދަކުން) ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ނަހައްދަވަން ހެއްޔެވެ؟) ފަހެ، އިންސާނާ އޭނާގެ އަޞްލު ދެނެގަނެ، އޭނާގެ ކުޅަދާނަކަން ހުރި މިންވަރު ދެނެގަންނަހުށިކަމެވެ.

ޤިޔާމަތުގެ ވަގުތުޖެހޭދުވަހު ކުށްވެރިން ހިނދުކޮޅަކަށް މެނުވީ އެއުރެން ނުތިބޭކަމަށް ހުވާކުރާނެތެވެ. (ދުނިޔެމަތީގައި) އެއުރެން ޙައްޤުން އެއްކިބާވާ ކަމުގައިވީ އެފަދައިންނެވެ. (55)

ފުރަތަމަ سَاعَة އަކީ ޤިޔާމަތް ދުވަހެވެ. ދެވަނަ سَاعَة ބޭނުންކުރެވިފައިވަނީ ކުޑަ ވަގުތުކޮޅެއްގެ މާނައިގައެވެ. މާނައީ ޤިޔާމަތްވެ، މީސްތަކުން ޙިސާބުބެއްލެވުމަށް އަލުން ދިރުއްވައި، އެބައިމީހުން ޢިއްޒަތްތެރިކަމާއި، މަތިވެރިވަންތަކަމުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުގައި ހުއްޓި ތިބޭ ދުވަހު ފާފަވެރިން ހުވައިކޮށްފައި ބުނާނެއެވެ. ދުވަހެއްގެ ހިނދުކޮޅަކަށް މެނުވީ ދުނިޔޭގައި އެބައިމީހުން ނުތިބެއެވެ. އެބައި މީހުން ޙައްޤު ނޫން ގޮތުގައި ހުވައިކުރި ފަދައިން، އެބައިމީހުން ދުނިޔޭގައިވެސް ހަދައިގެން ދޮގު ވާހަކަ ދައްކާފައި ވެއެވެ. އެބައިިމީހުން ބުނަމުން ދިޔައީ ﴿إِنْ هِىَ إِلَّا حَيَاتُنَا ٱلدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ﴾ (ތިމަންމެންގެ ދުނިޔޭގެ ދިރިތިބުން މެނުވީ، އެހެން ދިރިތިބުމެއް ނެތެވެ. އަދި އަލުން ދިރުއްވައި ފޮނުއްވާނެ ބަޔަކު ކަމުގައި ތިމަންމެން ނުވަމުއެވެ.) އެވެ. الإِفْك އަކީ ދޮގެވެ. ފަހެ، އަލުން ދިރުއްވައި މަޙްޝަރު ބިމަށް ފޮނުއްވާނެކަން ޤަބޫލު ނުކޮށް ދުނިޔޭގައި ދޮގުހެދި ފަދައިން، ޢިއްޒަތްތެރިކަމާއި މަތިވެރިވަންތަކަމުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުގައި ވެސް އެބައިމީހުން ދޮގު ހުވައިކުރީއެވެ.

އަދި އެބަޔަކަށް ޢިލްމާއި، އީމާންކަން ލިބިގެންވާ މީހުން ބުނާނެތެވެ. އަލުން ދިރުއްވާނޭ ދުވަހާ ޖެހެންދެން اللَّه ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާގޮތަށް ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުން ތިބެއްޖައީމުއެވެ. ފަހެ، މިއީ އަލުން ދިރުއްވައި ފޮނުއްވާ ދުވަހެވެ. އެހެނެއްކަމަކު ތިޔަބައިމީހުންވީ (އެކަން) ނުދަންނަ ކަމުގައެވެ. (56)

އީމާންކަމާއި، ވިސްނުމުގެ އަހުލުވެރިންގެ ތެރެއިން ބުއްދިވެރިން ބުނާނެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ދުނިޔޭގައި ދިގު މުއްދަތަކަށް ތިބީމުއެވެ. އެއީ މާތް ﷲ ތަޤްދީރުގައި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ކަނޑައެޅުއްވި ޢުމުރުގެ މުއްދަތެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ތިބީ ތިޔަބައިމީހުން ދަޢުވާކުރާ ފަދައިން ހިނދުކޮޅަކަށް ނޫނެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނަށް މާތް ﷲ ވަޢުދުކުރެއްވި ވަޢުދުވެވިގެންވާ ދުވަހަކީ (އަލުން ދިރުއްވާނޭ ދުވަހަކީ) މިއަދެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ދުނިޔޭގައި ތިބިއިރު ދިޔައީ އެދުވަހަށް އިންކާރުކުރަމުންނެވެ، އެހެނެއްކަމަކު ތިޔަބައިމީހުންގެ ޖާހިލުކަމުން ތިޔަބައިމީހުން ދިޔައީ ފުރައްސާރަކުރުމުގެ ގޮތުން މި ދުވަސް އަވަސްކުރުމަށް އެދެމުންނެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ބުނަމުންދިޔައީ މިފަދައިންނެވެ. ﴿مَّا نَدْرِى مَا ٱلسَّاعَةُ إِن نَّظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ﴾ (ޤިޔާމަތަކީ ކޮންއެއްޗެއްކަން ތިމަންމެން ނުދަންނަމުއެވެ. ތިމަންމެން (އެކަމާމެދު) ހީއެއްނޫނީ ނުކުރަމުއެވެ. އަދި ޔަޤީންކުރާ ބަޔަކު ކަމުގައި ތިމަންމެން ނުވަމުއެވެ.) އެބައިމީހުންގެ މޮޔަކަން ބަޔާންކުރައްވައި އެބައިމީހުންނަށް ރައްދުދެއްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

ފަހެ، އެދުވަހުން އަނިޔާވެރިންނަކަށް އެއުރެން ދައްކާ އުޒުރަކުން މަންފާއެއް ނުކުރާނެތެވެ. އަދި ހެޔޮމަގަށް އެނބުރި ދިއުމަކަށް، އެއުރެންނަކަށް ތަނެއް ނުމެދެއްވާނޭމެއެވެ. (57)

އެބިރުވެރި އުނދަގޫ ދުވަހު އެއަނިޔާވެރި ފާފަވެރިންނަށް އެބައިމީހުން އުޒުރުދެއްކުމުން ކުރާނެ ފައިދާއެއް ނެތެވެ. އަދި ތައުބާއަކުން ނުވަތަ ހެޔޮ ޢަމަލަކުން ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ރުއްސާށޭ އެބައިމީހުންނަށް ނުބުނެވޭނެއެވެ. އެހެނީ ތައުބާވުމުގެ ވަގުތު ވަނީ ފާއިތުވެ ގޮސްފައެވެ. އަދި ޙިސާބުބައްލަވައި ޖަޒާދެއްވުމުގެ ދުވަސް ވަނީ އައިސްފައެވެ. ޢަރަބި ބަހުގައި މިފަދައިން ބުނެއުޅެއެވެ. "اسْتَعْتَبْتُهُ فَأَعْتَبَنِي" އެބަހީ އަހުރެން އޭނާއަށް އުޒުރު ދެއްކީމެވެ. އަދި އަހުރެންނާ މެދު ރުހުމަށް އޭނާގެ ކިބައިން އެދުނީމެވެ. ދެން އޭނާ އަހުރެންގެ އުޒުރު ޤަބޫލުކޮށް އަހުރެންނާ މެދު ރުހުނެވެ. ފަހެ، ޤިޔާމަތް ދުވަހު ފާފަވެރިންގެ ކިބައިން އެބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ރުއްސެވުމަށް ނޭދެވޭނެއެވެ. އަދި އެބައިމީހުން އުޒުރުދައްކަން އުޅުނަސް އެކަން އެބައިމީހުންގެ ކިބައިން ޤަބޫލުނުކުރެވޭނެއެވެ. އެކަމުގެ ވަގުތު ފާއިތުވެ ގޮސްފައި ވާތީއެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ މި ޤުރްއާނުގައި މީސްތަކުންނަށް ހުރިހާ ބާވަތަކުން މިސާލުޖެއްސެވީމެވެ. އަދި އެއުރެންގެ ގާތަށް މުޢުޖިޒާތަކާއިގެން ކަލޭގެފާނު ވަޑައިގެންފިނަމަ، ކާފިރުވިމީހުން ބުނާނެކަން ކަށަވަރެވެ. ބާޠިލުގެ އަހުލުވެރިން ކަމުގައި މެނުވީ ތިޔަބައިމީހުން ނުވަމުއެވެ. (58)

ތިމަންރަސްކަލާނގެ މިޤުރްއާނުގައި ނަސޭހަތްތަކާއި، މިސާލުތައް ބަޔާންކުރެއްވީމެވެ. އަދި ޙައްޤު ބަޔާންކޮށް ޝައްކު ފިލުވާނޭ ޢިބްރަތްތަކާއި، ފިލާވަޅުތައް ގެންނެވީމެވެ. ކަލޭގެފާނު މުޝްރިކުންނަށް އެބައިމީހުން އެދުނު ހުރިހާ މުޢުޖިޒާތެއް ގެނެސްދެއްވި ނަމަވެސް އެބައިމީހުން ބުނާނެއެވެ. ހަދައިގެން ދޮގު ވާހަކަ ދައްކާ ބަޔަކު ކަމުގައި މެނުވީ ތިޔަބައިމީހުން ނުވެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން މާތް ﷲއާމެދު ހަދައިގެން ދޮގު ވާހަކަ ދައްކައި، ދޮގުހަދަނީއެވެ.

(اللَّه ގެ އެއްކައުވަންތަކަން) ނުދަންނަ މީހުންގެ ހިތްތަކުގައި، اللَّه ސިއްކަގައްސަވަނީ އެފަދައިންނެވެ. (59)

އަބާއްޖަވެރި ކާފަރު ފާފަވެރިންގެ ހިތްތަތަކުގައި މާތް ﷲ ސިއްކަ ޖައްސަވަނީ އެފަދައިންނެވެ.

ފަހެ، ކަލޭގެފާނު ކެތްކުރައްވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه ގެ ވަޢުދުފުޅަކީ ޙައްޤު ތެދެވެ. އަދި އީމާންނުވާ މީހުން (ދައްކާ ވާހަކަތަކުން) ކަލޭގެފާނުގެ ކެތްތެރިކަން ކަނޑައިލިޔަ ނުދެއްވާށެވެ! (60)

މުޙައްމަދު ﷺ އެވެ! ފަހެ، ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންގެ ދުއްތުރާތަކަށް ކެތްކުރައްވާށެވެ. ފަހެ، ކަލޭގެފާނަށް އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ނަޞްރުދެއްވާނެ ކަމަށް މާތް ﷲ ކުރައްވާފައިވާ ވަޢުދު އެއީ ޙައްޤު ވަޢުދެވެ. އަދި މާތް ﷲ ގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާ މެދު ޝައްކުކުރާ، މާތް ﷲ އާމެދު ޔަޤީންނުކުރާ، އެކަލާނގެ ރަސޫލުބޭކަލުން ތެދުނުކުރާ، އެކަލާނގެ ފޮތްތަކަށް އީމާންނުވާ މަގުފުރެދިފައިވާ މީހުން ކަލޭގެފާނުގެ ކެތްތެރިކަން ކަނޑައިލިޔަ ނުދެއްވާށެވެ!