އެއުރެންނީ، އެއުރެންގެ ނަމާދުގައި މަޑުމައިތިރިވެތިބޭ މީހުންނެވެ. (2)

އެބައިމީހުންނީ އެބައިމީހުންގެ ނަމާދުގައި މަޑުމޮޅިވެ ބިރުވެތިވާ މީހުންނެވެ.

އަދި އެއުރެންނީ، ބޭކާރު ވާހަކަތަކާއި، ކަންތަކުން ދުރުހެލިވެތިބޭ މީހުންނެވެ. (3)

އަދި އެބައިމީހުންނީ ދޮގާއި، ބާޠިލު ކަންކަމާއި، ބަހާއި ޢަމަލުގެ ތެރެއިން ފައިދާއެއް ނެތް ކޮންމެ ކަމަކާއި ދުރުހެލިވާ މީހުންނެވެ.

އަދި އެއުރެންނީ، ޒަކާތް ދޭމީހުންނެވެ. (4)

އަދި އެބައިމީހުންނީ ހިތުން ރުހުމުން، އެބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ރުހިވޮޑިގަތުން އަދައިގެން، އެބައިމީހުންގެ މުދަލުން ފަޤީރުންނާއި، މިސްކީނުންނަށް ޒަކާތްދޭ މީހުންނެވެ.

އަދި އެއުރެންނީ، އެއުރެންގެ ފަރުޖުތަކަށް (އެބަހީ: ޖިންސީގުނަންތަކަށް) ރައްކާތެރިވާމީހުންނެވެ. (5)

އަދި އެބައިމީހުންނީ އެބައިމީހުންގެ ލަދުވެތި ގުނަވަންތަކާއި، ޢައުރަތައް ކަޝްފުވުމުންނާއި، ޒިނޭއާއި ފާޙިޝް ޢަމަލުން ރައްކާތެރިކުރާ މީހުންނެވެ.

އެއުރެންގެ އަނބިންގެމައްޗަށާއި، އެއުރެންނަށް މިލްކުވެގެންވާ އަޅުންގެމައްޗަށް މެނުވީއެވެ. ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެންނީ (އެކަމުގައި) މަލާމާތް ލިބިގެންނުވާ މީހުންނެވެ. (6)

މާތް ﷲ ޙަލާލުކުރެއްވި ގޮތުގައި މެނުވީއެވެ. އެއީ ކައިވެނިކުރުމެވެ. ނުވަތަ އަޅެއްގެ ގޮތުގައި މިލްކުކުރުމެވެ. މިފަދަ ޙާލަތުގައި އެބައިމީހުންނީ މަލާމާތް ލިބިގެންވާ، ބަދުބަސް ރައްދުވެގެންވާ ބަޔަކު ކަމުގައި ނުވެއެވެ.

ފަހެ، އެއިން ބޭރުގައިވާ ކަމަކަށް އެދިއްޖެމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެއުރެންނީ (ހުއްދަވެގެންވާ ސަރަޙައްދު) ފަހަނަޅައިދާ މީހުންނެވެ. (7)

ފަހެ، މާތް ﷲ އެމީހަކަށް ޙަލާލުކުރެއްވި އަނބިންނާއި އަޅުން ފިޔަވައި އެހެން ގޮތެއް ހޯދަން އުޅުނު މީހާ ދަންނާށެވެ. އޭނާވަނީ ފާފަވެރިކަމާއި، އުރެދުމުގައި ހައްދުފަހަނައަޅައިގޮސްފައެވެ. އަހުލުއްސުންނަތުގެ ފިޤުހުވެރިން ވަނީ މުތުޢާ ކައިވެނި ޙަރާމްކަމުގެ މައްޗަށް މިއާޔަތުން ދަލީލު ނަންގަވާފައެވެ. އެހެނީ، މުތުޢާ ކައިވެނީގައި ކައިވެނި ކުރެވޭ މީހާއީ އަތްނބެއް ނޫނެވެ. އެއީ، އޭނާ ވާރުތަނުކުރާތީއާއި، އޭނާގެ ފަރާތުން ވާރުތަނުވާތީއެވެ. އަދި އޭނާ އަކީ މިލްކުކުރެވޭ އަޅެއްވެސް ނޫނެވެ. އެހެންކަމުން، މިފަދަ ކައިވެނި ކުރާމީހާ ހިމެނޭނީ، ޤުރްއާނުގެ ބަސްފުޅުން ސާބިތުވާ ގޮތުގައި، ހައްދުފަހަނައަޅައިދިޔަ މީހުންގެ ތެރޭގައެވެ. އިތުރު ތަފްޞީލު ހޯދުމަށް އަހުރެންގެ ފޮތް مَوْقِفُ الشَّرِيعَةِ الْغَرَّاءِ مِنْ نِكَاحِ الْمُتْعَةِ ކިޔާށެވެ. އެފޮތުގައި މުތުޢާގެ ކައިވެނި ޙަރާމްކަމުގެ ސާފު ދަލީލުތައް ހުންނާނެއެވެ. އަދި ރަސޫލުﷲ ﷺ ވަނީ ޚައިބަރު ހަނގުރާމައިގެ ދުވަހުގައްޔާއި، މައްކާ ފަތަޙަކުރެއްވި ދުވަހު އެކަން ޙަރާމްކުރައްވާފައެވެ.

އަދި އެއުރެންނީ އެއުރެންގެ އަމާނާތްތަކަށާއި އެއުރެންގެ ޢަހުދعތަކަށް ރައްކާތެރިވާ މީހުންނެވެ. (8)

އަދި އެބައިމީހުންނީ އަމާނާތްތަކަށާއި، ޢަހުދުތަކަށް ރައްކާތެރިވާމީހުންނެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުންނާ އަމާނާތެއް ޙަވާލުކުރެވިއްޖެނަމަ އެއަށް ޚިޔާނާތްތެރި ނުވެއެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ޢަހުދެއް ކޮށްފިނަމަ އެ ޢަހުދު ފުއްދައެވެ. މިލަފުޒުގައި ހުރިހާ އަމާނާތެއް ހިމެނެއެވެ. އެއީ ޚާލިޤުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ އަމާނާތަށް ވިޔަސް އަދި މަޚްލޫޤުންގެ އަމާނާތަށް ވިޔަސް މެއެވެ. ފަހެ، ނަމާދަކީ އަމާނާތެކެވެ. ޒަކާތަކީ އަމާނާތެކެވެ. އަދި ހުރިހާ ޝަރުޢީ ތަކްލީފުތަކެއްވެސް މިފަދައެވެ. މީސްތަކުންނާއެކު ވެވޭ ޢަހުދަކީ އަމާނާތެކެވެ. މުސްލިމުންގެ ސިއްރުތައް ހިފެހެއްޓުމަކީ އަމާނާތެކެވެ. އަދި ޙައްޤުތައް އޭގެ އަހުލުވެރިންނަށް ރައްދުކުރުމަކީ އަމާނާތެކެވެ.

އަދި އެއުރެންނީ އެއުރެންގެ ނަމާދުތަކުގެ މައްޗަށް ރައްކާތެރިވާ މީހުންނެވެ. (9)

މާތް ﷲ މިވަނީ ނަމާދަށް ރައްކާތެރިވާ މީހުންނަށް ތަޢުރީފުކުރައްވާފައެވެ. މިއާޔަތްތަކުގައި ތަކުރާރުވުމެއް ނެތެވެ. އެހެނީ، މާތް ﷲ ފުރަތަމަ ގެންނަވާފައި ވަނީ ނަމާދުގައި ޚުޝޫޢަތްތެރިވުމުވެ ވާހަކައެވެ. މިތާނގައި ގެންނަވާފައި ވަނީ ނަމާދަށް ރައްކާތެރިވުމުގެ ވާހަކައެވެ. މިއީ މުޅިން ދެ ކަމެކެވެ. ދެން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

(ހެޔޮކަން) ވާރުތަވާ މީހުންނީ، ހަމައެއުރެންނެވެ. (10)

މި މަތިވެރި ސިފަތައް އެކުގައި އެބައެއްގެ ކިބައިގައިވާ މީހުންނީ ނިޢުމަތުގެ ސުވަރުގެތަކުގެ ޙައްޤުވެރިންނެވެ. އަލްފިރްދައުސަކީ ދަރަޖައިގެ ގޮތުން ސުވަރުގޭގެ އެންމެމަތިވެރި ތަނެވެ. ޙަދީޘުގައި އައިސްފައި ވެއެވެ. عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ: ‏".............. فَإِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَسَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ، فَإِنَّهُ أَوْسَطُ الْجَنَّةِ وَأَعْلَى الْجَنَّةِ، وَفَوْقَهُ عَرْشُ الرَّحْمَنِ، وَمِنْهُ تَفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ‏"‏.‏ (صحيح البخاري، كتاب التوحيد، بَابُ: {وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ}، {وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ}) (އަބޫހުރައިރާ رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ނަބިއްޔާ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "........... ތިޔަބައިމީހުން މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތުގައި އެދި ދަންނަވާނަމަ އަލްފިރްދައުސަށް އެދި ދަންނަވާށެވެ. ފަހެ، އެއީ ސުވަރުގޭގެ މެދެވެ. އަދި އެންމެ މައްޗެވެ. ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ޢަރުޝި ވަނީ އެތަނުގެ މަތީގައެވެ. ސުވަރުގޭގެ ކޯރުތައް ދެމެން ފަށަނީ އެތަނުންނެވެ.") (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 7423) عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، رضى الله عنه يَقُولُ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الْوَحْىُ سُمِعَ عِنْدَ وَجْهِهِ كَدَوِيِّ النَّحْلِ فَأُنْزِلَ عَلَيْهِ يَوْمًا فَمَكَثْنَا سَاعَةً فَسُرِّيَ عَنْهُ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَرَفَعَ يَدَيْهِ وَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ زِدْنَا وَلاَ تَنْقُصْنَا وَأَكْرِمْنَا وَلاَ تُهِنَّا وَأَعْطِنَا وَلاَ تَحْرِمْنَا وَآثِرْنَا وَلاَ تُؤْثِرْ عَلَيْنَا وَأَرْضِنَا وَارْضَ عَنَّا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُنْزِلَ عَلَىَّ عَشْرُ آيَاتٍ مَنْ أَقَامَهُنَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ‏:‏ ﴿قَدْ أَفْلَحَ ٱلْمُؤْمِنُونَ﴾ حَتَّى خَتَمَ عَشْرَ آيَاتٍ ‏. (جامع الترمذي، كتاب تفسير ا لقرآن عن رسول الله صلى الله عليه وسلم)‏ (ޢަބްދުއްރަޙްމާން ބްނު ޢަބްދުލްޤާރީގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އޭނާ ވިދާޅުވިއެވެ. ޢުމަރު ބްނު އަލްޚައްޠާބު رضي الله عنه ވިދާޅުވަނިކޮށް ތިމަން އަޑުއެހީމެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ މައްޗަށް ވަޙީ ބާވައިލެއްވޭ ހިނދު މާމުއި ކުޅަނދުރުގެ އަޑު ކަހަލަ ބޫން އަޑެއް އެކަލޭގެފާނުގެ މޫނުފުޅުގެ ކައިރިން އިވެއެވެ. ދެން، އެއްދުވަހަކު އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައި ތިމަންމެން ވަގުތުކޮޅަކަށް ތިބީމެވެ. އެވަގުތު އެކަލޭގެފާނަށް ވެފައިހުރި އުނދަގުލެއް ފަސޭހަވެގެން ދިޔަކަން އެނގުނެވެ. ދެން، އެކަލޭގެފާނު ޤިބްލައަށް ކުރިމަތިލައްވައި، ދެއަތްޕުޅު މައްޗަށް ނަންގަވައި، މިފަދައިން ވިދާޅުވިއެވެ. "އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާނކޮ! އަޅަމެންނަށް އިތުރުކޮށްދެއްވާނދޭވެ. އުނިނުކުރައްވާނދޭވެ. އަޅަމެން މާތްކުރައްވާނދޭވެ. ނިކަމެތިނުކުރައްވާނދޭވެ. އަޅަމެންނަށް ދެއްވާނދޭވެ. މަޙްރޫމް ނުކުރައްވާނދޭވެ. އަޅަމެންނަށް އިސްކަންދެއްވާނދޭވެ. އަދި އަޅަމެންގެ މައްޗަށް އެހެންބަޔަކަށް އިސްކަންނުދެއްވާނދޭވެ. އިބަރަސްކަލާނގެއަށް ރުހޭ ބަޔަކުކަމުގައި އަޅަމެން ލައްވައިފާނދޭވެ. އަދި އަޅަމެންނަށް ރުހިވޮޑިގަންނަވާނދޭވެ." ދެން އިތުރު އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. މާތް ﷲ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ދިހަ އާޔަތެއް ބާވައިލައްވައިފިއެވެ. އެއަށް ޢަމަލުކުރި މީހަކު ސުވަރުގެއަށް ވަންނާނެއެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު ﴿قَدْ أَفْلَحَ ٱلْمُؤْمِنُونَ﴾ އިން ފައްޓަވައިގެން ދިހަ އާޔަތް ކިޔަވައިވިދާޅުވިއެވެ.) (ޖާމިޢުއް ތިރްމިޛީ، ޙަދީޘު: 3492)

އެއުރެންނީ، ފިރްދައުސޭ ކިޔުނު ސުވަރުގެ ވާރުތަވާ މީހުންނެވެ. އެއުރެން އެތާނގައި ދެމިތިބޭހުށްޓެވެ. (11)

މި މަތިވެރި ސިފަތައް އެކުގައި އެބައެއްގެ ކިބައިގައިވާ މީހުންނީ ނިޢުމަތުގެ ސުވަރުގެތަކުގެ ޙައްޤުވެރިންނެވެ. އަލްފިރްދައުސަކީ ދަރަޖައިގެ ގޮތުން ސުވަރުގޭގެ އެންމެމަތިވެރި ތަނެވެ. ޙަދީޘުގައި އައިސްފައި ވެއެވެ. عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ: ‏".............. فَإِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَسَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ، فَإِنَّهُ أَوْسَطُ الْجَنَّةِ وَأَعْلَى الْجَنَّةِ، وَفَوْقَهُ عَرْشُ الرَّحْمَنِ، وَمِنْهُ تَفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ‏"‏.‏ (صحيح البخاري، كتاب التوحيد، بَابُ: {وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ}، {وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ}) (އަބޫހުރައިރާ رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ނަބިއްޔާ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "........... ތިޔަބައިމީހުން މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތުގައި އެދި ދަންނަވާނަމަ އަލްފިރްދައުސަށް އެދި ދަންނަވާށެވެ. ފަހެ، އެއީ ސުވަރުގޭގެ މެދެވެ. އަދި އެންމެ މައްޗެވެ. ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ޢަރުޝި ވަނީ އެތަނުގެ މަތީގައެވެ. ސުވަރުގޭގެ ކޯރުތައް ދެމެން ފަށަނީ އެތަނުންނެވެ.") (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 7423) عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، رضى الله عنه يَقُولُ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الْوَحْىُ سُمِعَ عِنْدَ وَجْهِهِ كَدَوِيِّ النَّحْلِ فَأُنْزِلَ عَلَيْهِ يَوْمًا فَمَكَثْنَا سَاعَةً فَسُرِّيَ عَنْهُ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَرَفَعَ يَدَيْهِ وَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ زِدْنَا وَلاَ تَنْقُصْنَا وَأَكْرِمْنَا وَلاَ تُهِنَّا وَأَعْطِنَا وَلاَ تَحْرِمْنَا وَآثِرْنَا وَلاَ تُؤْثِرْ عَلَيْنَا وَأَرْضِنَا وَارْضَ عَنَّا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُنْزِلَ عَلَىَّ عَشْرُ آيَاتٍ مَنْ أَقَامَهُنَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ‏:‏ ﴿قَدْ أَفْلَحَ ٱلْمُؤْمِنُونَ﴾ حَتَّى خَتَمَ عَشْرَ آيَاتٍ ‏. (جامع الترمذي، كتاب تفسير ا لقرآن عن رسول الله صلى الله عليه وسلم)‏ (ޢަބްދުއްރަޙްމާން ބްނު ޢަބްދުލްޤާރީގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އޭނާ ވިދާޅުވިއެވެ. ޢުމަރު ބްނު އަލްޚައްޠާބު رضي الله عنه ވިދާޅުވަނިކޮށް ތިމަން އަޑުއެހީމެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ މައްޗަށް ވަޙީ ބާވައިލެއްވޭ ހިނދު މާމުއި ކުޅަނދުރުގެ އަޑު ކަހަލަ ބޫން އަޑެއް އެކަލޭގެފާނުގެ މޫނުފުޅުގެ ކައިރިން އިވެއެވެ. ދެން، އެއްދުވަހަކު އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައި ތިމަންމެން ވަގުތުކޮޅަކަށް ތިބީމެވެ. އެވަގުތު އެކަލޭގެފާނަށް ވެފައިހުރި އުނދަގުލެއް ފަސޭހަވެގެން ދިޔަކަން އެނގުނެވެ. ދެން، އެކަލޭގެފާނު ޤިބްލައަށް ކުރިމަތިލައްވައި، ދެއަތްޕުޅު މައްޗަށް ނަންގަވައި، މިފަދައިން ވިދާޅުވިއެވެ. "އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާނކޮ! އަޅަމެންނަށް އިތުރުކޮށްދެއްވާނދޭވެ. އުނިނުކުރައްވާނދޭވެ. އަޅަމެން މާތްކުރައްވާނދޭވެ. ނިކަމެތިނުކުރައްވާނދޭވެ. އަޅަމެންނަށް ދެއްވާނދޭވެ. މަޙްރޫމް ނުކުރައްވާނދޭވެ. އަޅަމެންނަށް އިސްކަންދެއްވާނދޭވެ. އަދި އަޅަމެންގެ މައްޗަށް އެހެންބަޔަކަށް އިސްކަންނުދެއްވާނދޭވެ. އިބަރަސްކަލާނގެއަށް ރުހޭ ބަޔަކުކަމުގައި އަޅަމެން ލައްވައިފާނދޭވެ. އަދި އަޅަމެންނަށް ރުހިވޮޑިގަންނަވާނދޭވެ." ދެން އިތުރު އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. މާތް ﷲ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ދިހަ އާޔަތެއް ބާވައިލައްވައިފިއެވެ. އެއަށް ޢަމަލުކުރި މީހަކު ސުވަރުގެއަށް ވަންނާނެއެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު ﴿قَدْ أَفْلَحَ ٱلْمُؤْمِنُونَ﴾ އިން ފައްޓަވައިގެން ދިހަ އާޔަތް ކިޔަވައިވިދާޅުވިއެވެ.) (ޖާމިޢުއް ތިރްމިޛީ، ޙަދީޘު: 3492)

ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ މަށީގެ ޚުލާޞާއިން (އެބަހީ: މަށީން އުފެއްދެވި އުފެއްދެވުމަކުން) އިންސާނާ (އެބަހީ: އާދަމުގެފާނު) ހެއްދެވީމެވެ. (12)

السُّلَالَة އަކީ އެއްޗެއްގެ ޚުލާޞާ އެވެ. އެއީ އެއްޗެއްގެ ތެރެއިން ނެރެވޭ ނުވަތަ ނެގޭ ކޮންމެ އެއްޗެކެވެ. މާނައީ ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ބައްޕާ އާދަމު عليه السلام ހެއްދެވީ މަށީގެ ތެރެއިން ނެންގެވި، އޭގައި ނުސާފު ކަމެއް ކިލަނބުކަމެއް ނުވާ ސާފު ޚުލާޞާއަކުންނެވެ.

ދެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެ އިންސާނާ، ރައްކާތެރިތަނެއްގައި، މަނިތިއްކެއްގެ ގޮތުގައި ލެއްވީމެވެ. (13)

ދެން އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިފަސްކޮޅު ބަފައިންގެ ބުރިކަށިން އަންނަ ނުޠުފާއިން ދެމިގެންދާ ނަސްލެއް ކަމުގައި ލެއްވީމެވެ. ނުޠުފާއަކީ ފިރިހެންމީހާ އެ ބޭރުކުރުމުން ގޮސް ރައްކާތެރި ކުރެވިފައިވާ ކިއްލާއެއްގައި (ރަޙިމުގައި) ޤަރާރުވާ މަނި ތިއްކެވެ. އެއީ ކުއްޖާ ޤަރާރުވެ، އޭނާ ދުނިޔެއަށް އަންނަންދެން އޮންނަ ތަނެވެ.

ދެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެ މަނިތިކި، ގަނޑުލޭކޮޅަކަށް ހެއްދެވީމެވެ. ދެން އެ ގަނޑުލޭކޮޅު، މަސްކޮޅަކަށް ހެއްދެވީމެވެ. ދެން އެ މަސްކޮޅު، ކަށްޓަށް ހެއްދެވީމެވެ. ދެން އެ ކަށީގައި މަސްލެއްވީމެވެ. ދެން އެހެންއުފެއްދެވުމަކުން އެ އިންސާނާ އުފެއްދެވީމެވެ. ފަހެ، އެންމެފުރިހަމައަށް ތަކެތި ހައްދަވާ اللَّه، މަތިވެރިވެވޮޑިގެންވެއެވެ. (14)

ދެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެ ނުޠުފާ ފެންގަނޑުގެ މަތީގައި އެލިގެން އޮންނަ ކުޑަ ފަޏްނެއް ފަދައިން ރަހިމުގައި ތަތްވެފައިވާ ޢަލަޤާއަކަށް (ގަނޑު ލޭކޮޅަކަށް) ބަދަލުކުރެއްވީމެވެ. ދެން، އެ ޢަލަޤާ، މުޟްޣާ އަކަށް (އެއްފަހަރުން ހަފާލެވޭ ވަރުގެ މަސްކޮޅަކަށް) ބަދަލުކުރެއްވީމެވެ. ދެން، އެ މަސްކޮޅު ހަރު ކަށްޓަށް ބަދަލުކުރެއްވީމެވެ. އެއީ ހަށިގަނޑު ތެދަށް ހިފައްޓާ މައިބަދައަށް ވުމަށެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަށީގެ މަތިން ލެވޭ ފޭރާމެއް ފަދައިން މަސް ލެއްވީމެވެ. އަދި އެމަހުން ބޮލާއި، ދެއަތާއި، ދެފަޔާއި، ބަނޑު ހިމެނޭ ސޫރަ ހެއްދެވީމެވެ. އަދި އެސޫރަ ނާރުތަކާއި، ލޭހޮޅިތަކުން ވަރުގަދަކުރެއްވީމެވެ. ދެން، ހަތަރު މަސް ހަމަވުން އެސޫރައަށް ފުރާނަ އެޅުއްވީމެވެ. ދެން، ފުރަތަމަ އުފެއްދުމާ މުޅިން ޚިލާފު އުފެއްދުމެއްގެ ގޮތުގައި އޭނާ ހެއްދެވީމެވެ. ފަހެ، އެކުއްޖާ ވަނީ ދިރުމެއް ނެތް އެއްޗެއްގެ ގޮތުގައި އޮތުމަށްފަހު ފުރިހަމަ އިންސާނަކަށް، މަންމަނެއްގެ ގޮތުގައި އޮތުމަށްފަހު ވާހަކަ ދައްކާ މީހަކަށް، ލޯފަން ކުއްޖެއްގެ ގޮތުގައި އޮތުމަށްފަހު ލޮލަށް ފެންނަ މީހަކަށް، އަދި ބީރު ކުއްޖެއްގެ ގޮތުގައި އޮތުމަށްފަހު އަޑުއިވޭ މީހަކަށް ބަދަލުވެފައެވެ. އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ޚަލްޤުކުރައްވާ، އެންމެ ރިވެތި ގޮތުގައި ހައްދަވާ ރަސްކަލާނގެ މަތިވެރިވަންތަކަމާއެވެ! އެހިތްވަރުގަދަ، ބާރަށް ކުރިއަށްދާ ލަޝްކަރު (ދަރިފަނި) ދަތުރު ފަށަނީ މަނި ތިއްކަކުންނެވެ. ލޮލަށް ނުފެންނަހާ ކުޑަ އެއްޗެއް އޭގެ ޙަޔާތުގެ ބައިރިވެރިޔާއާ (އަންހެންމީހާގެ ދަރިމައިވާ ބިހާ) ގުޅުމުން އެބިހުން ލޮލަށް ފެންނަ، އަޑު އިވޭ، ފުރިހަމަ އިންސާނެއް އުފެދެއެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲގެ ކުޅަދުންވަންތަކަން ހާދަހާ މަތިވެރިއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ރޭއްވެވުން ހާދަހާ ފުރިހަމައެވެ. އެ ނިކަމެތި ފެންތިކި ހަރަކާތްތެރި، ވާހަކަ ދައްކާ، ތެދުވެ އިށީނދެ ހަދާ، މީސްތަކުންނާއި ވާހަކަ ދައްކައި، އެބައިމީހުންނާ މުޚާޠަބުކުރާ މަތިވެރި އިންސާނަކަށް ބަދަލުވީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ ފެން ތިއްކެއް ކަނޑުން އަރައިގެން އައިސް އިބާރާތްތައް ރީތި، ފުރިހަމަ ބަހުރުވައިން މީސްތަކުންނާ މުޚާޠަބުކުރަން ހުއްޓާ ތިމަން ދުށީމޭ ތިބާ ގާތު މީހަކު ބުނެފިނަމަ ތިބާ އޭނާއާ ދިމާއަށް ބުނާނީ އޭނާއަކީ މޮޔައެކޭއެވެ. މިއީ އިންސާނާ އުފެއްދެވުމުގެ ޙަޤީޤަތެވެ. އޭނާ އުފެދިގެން އައީ ނަފުސުތައް އެއަށް ފަކުރުގަންނަ ދެރަ ނިކަމެތި ފެން ތިއްކަކުންނެވެ. ﴿أَلَمْ نَخْلُقكُّم مِّن مَّآءٍ مَّهِينٍ * فَجَعَلْنَـٰهُ فِى قَرَارٍ مَّكِينٍ * إِلَىٰ قَدَرٍ مَّعْلُومٍ * فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ ٱلْقَـٰدِرُونَ﴾ (ދެރަވެގެންވާ ފެނަކުން (އެބަހީ: މަނިފޮދަކުން) ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ނަހައްދަވަން ހެއްޔެވެ؟ * ފަހެ، ރައްކާތެރިވެގެންވާ ތަނެއްގައި، (އެބަހީ: ރަޙިމުގައި) ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެ ފެން ލެއްވީމެވެ. * އެނގިގެންވާ މުއްދަތަކަށެވެ. * ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ (އެހުރިހާކަމެއް) މިންވަރު ކުރެއްވީމެވެ. ފަހެ، މިންވަރުކުރައްވާ ކަލާނގެ މޮޅުކަމާއެވެ!) މި ޙަޤީޤަތް ވަރަށް ސާފުކޮށް ބަޔާންކޮށްދެއްވާފައިވާ ޤުދްސީ ޙަދީޘުގެ މަތިވެރިކަމުގެ ސިއްރު މިއާޔަތްތަކުން އަހަރެމެންނަށް އެނގިއްޖެއެވެ. އެ ޙަދީޘަކީ: عَنْ بُسْرِ بْنِ جِحَاشٍ الْقُرَشِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَصَقَ يَوْمًا فِي كَفِّهِ فَوَضَعَ عَلَيْهَا إِصْبَعَهُ، ثُمَّ قَالَ: "قَالَ اللَّهُ: بُنَيَّ آدَمَ، أَنَّى تُعْجِزُنِي؟ وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ مِثْلِ هَذِهِ، حَتَّى إِذَا سَوَّيْتُكَ وَعَدَلْتُكَ، مَشَيْتَ بَيْنَ بُرْدَيْنِ وَلِلْأَرْضِ مِنْكَ وَئِيدٌ، فَجَمَعْتَ، وَمَنَعْتَ حَتَّى إِذَا بَلَغَتِ التَّرَاقِيَ، قُلْتَ: أَتَصَدَّقُ. وَأَنَّى أَوَانُ الصَّدَقَةِ؟". (مسند أحمد، مسند الشاميين / ج: 29، ص: 387) (ބުސްރު ބްނު ޖިޙާޝް އަލްޤުރަޝީގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ އެއްދުވަހަކު އެކަލޭގެފާނުގެ އަތްތިލަފުޅަށް ކުޅުފޮދުޖެއްސެވިއެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނުގެ އިނގިލިފުޅު އެކުޅުފޮދުގައި ޖައްސަވާފައި ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. "އާދަމުގެ ދަރިޔާއެވެ! ތިބާ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ނުކުޅައްދާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިބާ ހެއްދެވީ މިފަދަ އެއްޗަކުންނެވެ. ދެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިބާ ހައްދަވައި، ފުރިހަމަކުރައްވައި، ތިބާގެ އިސްކޮޅާއި، ރޫފަ ގުޅޭ ގޮތަށް ހެއްދެވުމުން ތިބާ ދެގަނޑެތި ލައިގެން ބިމުން އަޑުކިޔާވަރަށް ބާރަށް ބިންމަތީގައި ހިނގައެވެ. އަދި ތިބާ (މުދާ) އެއްކޮށް (އެމުދަލުން ހޭދަކުރުމުން) މަނާވެގަނެއެވެ. ދެން ވައިނޮޅި ކަށިގަނޑާ ހަމައަށް (ފުރާނަ) ފޯރުމުން ތިބާ ބުނެއެވެ. އަހަރެން ޞަދަޤާތް ކުރާނަމެވެ. އެއީ ޞަދަޤާތުގެ ވަގުތަށް ވާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟") (މުސްނަދު އަޙްމަދު، ޙަދީޘު: 17844) އުފެއްދެވުމުގެ މި ޢަޖާއިބުކުރަނިވި ވާހަކައަށް ފަހު ދެން އަންނަނީ އިންސާނާ ނިމުމުގެ ފަހު މަރްޙަލާގެ ވާހަކައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ދެން ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުން އޭގެފަހުގައި މަރުވާނެކަން ކަށަވަރެވެ. (15)

މީސްތަކުންނޭވެ! ދެން އެ ޢަޖާއިބުކުރަނިވި ޚަލްޤުކުރެއްވުމާއި، ފުރިހަމަކުރެއްވުން ހިމެނޭ އުފެއްދެވުމަށް ފަހު، ތިޔަބައިމީހުން ތިޔަ ދަތުރުކުރަނީ އެއްވެސް ޝައްކެއް ނެތް ގޮތުގައި މަރާ ދިމާއަށެވެ.

ދެން ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުން ޤިޔާމަތް ދުވަހުން، އަލުންދިރުއްވައި މަޙްޝަރަށް ފޮނުއްވާނެތެވެ. (16)

ދެން ތާޅަފިލީގެ ދެވަނަ ފުއްމެވުމަށްފަހު ޙިސާބުބެއްލެވުމަށާއި، ޖަޒާދެއްވުމަށާއި، ދަރުމައާއި، ޢުޤޫބާތް ދެއްވުމަށް ތިޔަބައިމީހުން އަލުން ދިރުއްވޭނެއެވެ. އިންސާނާ އުފެއްދެވުމާއި، އޭނާގެ ނިމުމުގެ ވާހަކަ ގެންނެވުމަށްފަހު ދެން މާތް ﷲ ގެންނަވާފައި މިވަނީ މިކައުނުގެ ޢަޖާއިބުކުރަނިވި އުފެއްދެވުމުގެ ވާހަކައެވެ. މުޅި ކައުނުގައި ވަނީ ޚާލިޤުވަންތަ، ޙިކްމަތްވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ވޮޑިގެންވާކަމާއި، އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާއި، އެއްކައުވަންތަކަމުގެ އަލިގަދަ ދަލީލުތަކެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނާ ދިމާމަތީގައި، ހަތް އުޑު ހެއްދެވީމެވެ. އަދި ޚަލްޤުތަކުންނާމެދު ޣާފިލުވެވޮޑިގެންވާ ކަލަކުކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ނުވަމެވެ. (17)

ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނާ ދިމާމަތީގައި ހަތް އުޑު ހެއްދެވީމެވެ. އަދި ޚަލްޤުތަކުންގެ ކަންތަކަށް ފަރުވާކުޑަކުރައްވާ ކަލަކުކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ވޮޑިގެންނުވަމެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުން ރައްކާތެރިކުރައްވައި، އެބައިމީހުންގެ ކަންތައް ރާއްވަވައި ހިންގަވަމެވެ. އުޑުތަކަށް طَرَائِق އޭ ކިޔުނީ އެއް އުޑުގެ މަތީގައި އަނެއް އުޑު ވާތީއެވެ. އަދި މަލާއިކަތުން އެއުޑުތަކުގެ މަގުތަކުގައި ދަތުރުކުރައްވާތީއެވެ.

އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ، ވަކި މިންވަރަކަށް އުޑުން ފެންބާވައިލެއްވީމެވެ. ފަހެ، އެ ފެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ބިމުގައި ހަރުލެއްވީމެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، އެ ފެން (ތިޔަބައިމީހުންނަށް އަތުނުވާ ހިސާބަށް) ގެންދެވުމަށް، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަވެވޮޑިގެންވަމެވެ. (18)

އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙައިރާންކުރަނިވި ކުޅަދުންވަންތަކަމުން، ވަޒަންކުރެވި، މިންވަރު ކަނޑައެޅިގެންވާ ގޮތުގައި ވިލާތަކުން ވާރޭ ވެއްސެވީމެވެ. ގިނަވެގެން ގޮސް ހަލާކުކުރަނިވި އެއްޗަކަށް ވާވަރަށް އަދި މަދުވެގެން އިންސާނުންނަށާއި، ދަނޑުތަކަށާއި މޭވާގަސްތަކަށް ނުފުދޭ ވަރަކަށް ނޫނެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީބަސްފުޅު ﴿بِقَدَرٍ﴾ އާމެދު ހިނދުކޮޅަކަށް ވިސްނާލަމާ ހިނގާށެވެ. އެއީ، އެއާމެދު ވިސްނައި ފިކުރުކޮށްލަންޖެހޭ ބަސްފުޅެކެވެ. ފަހެ، ފެނަކީ ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ދެއްވާ ނިޢުމަތެކެވެ. އެހެންނަމަވެސް ފެން މިނަށްވުރެ އިތުރުވެއްޖެނަމަ މުޞީބާތަކަށާއި، ކާރިސާއަކަށް ބަދަލުވެދާނެއެވެ. ތަންތަން ސުންނާފަތިކުރާ ޠޫފާނާއި، ފެންބޮޑުވުމުގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި ބޭނުން ވަރަށް ވުރެ މަދުވެއްޖެނަމަ، ހަނަފަސްކަން ކުރިމަތިވެއެވެ. ފަހެ، ވަޒަންކުރެވި މިންވަރު ކަނޑައެޅިގެން ވާރޭ ވެއްސަވާ ރަސްކަލާނގެ ހުސްޠާހިރުވަންތަކަމާއެވެ. މިއާޔަތުގައި ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ އެހެން ނިޢުމަތެއްވެސް ވެއެވެ. އެއީ ﴿فَأَسْكَنَّـٰهُ فِى ٱلْأَرْضِ﴾ އެހެނީ، އެކަލާނގެ ބިމުގައި ފެންރައްކާނުކުރެއްވިނަމަ، އަދި ބިމުގެ ފަށަލަތަކުގައި އެފެން ރައްކާކުރައްވައި، އެއިން ކޯރުތަކާއި އާރުތައް ދެމިގެން ނުދިޔަނަމަ އިންސާނުން ކަރުހިއްކައިގެން މަރުވީހެވެ. އަދި ދަނޑުތަކާއި، ނަޢަމް ސޫފިތައް މަރުވީހެވެ. އެއީ، ވާރޭވެހޭ ވަގުތުގައި ނޫނީ ފެން ނުނެގޭނެތީއެވެ. ދެން، ފެން ނުލިބިއްޖެއްޔާ އެހެން ދުވަސްތަކާއި، މައްސަރުތަކުގައި އެބައިމީހުން ހަދާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ އެހެންކަމުން، މިބިމުގައި ފެން ރައްކާކުރެއްވުމަކީ، ވާރޭ ވެއްސެވުމުގެ ނިޢުމަތާއި އެއްވަރުގެ ނިޢުމަތެކެވެ. ހަނދާންކޮށްދެއްވުމަށްފަހު މިއަންނަނީ އިންޒާރާއި ވަޢީދެވެ. ﴿وَإِنَّا عَلَىٰ ذَهَابٍۭ بِهِۦ لَقَـٰدِرُونَ﴾ ހަމަކަށަވަރުން ބިމުގައި ހުރި ފެން މުޅިން ހިންދަވާލައްވައި، ހުރިހާ ފެނެއް ކަނޑުތަކަށް ފޮނުއްވައި ހުސްކޮށްލެއްވުމަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތައެވެ. އެހެން ހައްދަވައިފިނަމަ ތިޔަބައިމީހުންނާއި، ތިޔަބައިމީނުންގެ ޖަނަވާރުތައް ކަރުހިއްކައިގެން މަރުވީހެވެ. މާތް ﷲގެ ވަޙީބަސްފުޅުގައި ވާފަދައިންނެވެ. ﴿قُلْ أَرَءَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَآؤُكُمْ غَوْرًا فَمَن يَأْتِيكُم بِمَآءٍ مَّعِينٍ﴾ (ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުން ނިކަން ޚަބަރުދީބަލާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ (ބޭނުންކުރާ) ފެން އަޑިޔަށް ހިނދިއްޖެނަމަ، ހިނގަހިނގާ ހުންނަ ފެނެއް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ގެނެސްދޭހުށީ ފަހެ ކާކުހެއްޔެވެ؟) ދެން މާތް ﷲ ހަނދާންކޮށްދެއްވަނީ ވާރޭވެހުމާ ގުޅިގެން ލިބޭ ނިޢުމަތްތަކެވެ. އެ ނިޢުމަތްތަކުގެ ތެރޭގައި ކުލަގަދަ ބަގީޗާތަކާއި، ދޮންވެ ފައްކާވެފައިވާ މޭވާތަކާއި، އޮށްޓަރާއި، ދަނޑުގޮވާން ހިމެނެއެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ފަހެ، އެ ފެނުގެ ސަބަބުން ކަދުރުރުކާއި، މޭބިސްކަދުރުގެ ބަގީޗާތައް ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އުފެއްދެވީމެވެ. އެ ބަގީޗާތަކުގައި ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި، ގިނަ މޭވާތައްވެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ކައިއުޅެނީ، އެ ތަކެތިންނެވެ. (19)

އަދި އެފެނުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި، މާބަގީޗާތަކާއި، ކަދުރާއި މޭބިސްކަދުރުގެ ބަގީޗާތައް ނެރުއްވީމެވެ. އެބަގީޗާތަކުން ސިފައާއި، ކުލައާއި، ރަހައިގެ ގޮތުން ތަފާތު މޭވާތައް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ލިބެއެވެ. މައިގަނޑު ކެއުމެއްގެ ގޮތުގައި ތިޔަބައިމީހުން ކައިއުޅޭ ކަދުރާއި، މޭބިސްކަދުރާއި، ޒައިތޫންޏާއި، މޭވާގެ ގޮތުގައި ތިޔަބައިމީހުން ކައިއުޅޭ އާފަލާއި، ޕީޗާއި، އެޕްރިކޮޓް އޭގެ ތެރޭގައި ހިމެނެއެވެ.

އަދި طُورسَينَاء އެވެ ކިޔާ ފަރުބަދައިން ނުކުންނަ ގަހެއް ހެއްދެވީމެވެ. (އެއީ ޒައިތޫނިގަހެވެ.) ތެލާއި، ކާމީހުންނަށްހުރި، ލައިގެންކާއެއްޗެއްގެ ގޮތުގައި އެ ގަސް ހެދެތެވެ. (20)

އަދި އެފެނުން ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ބަރަކާތްތެރި ގަހެއް ކަމުގައިވާ ޒައިތޫނިގަސް ހެއްދެވީމެވެ. އެގަހަކީ މާތް ﷲ މޫސާ عليه السلام އަށް ބަސްވަޙީކުރެއްވި މުޤައްދަސް ބިންކަމުގައިވާ ޠޫރު ފަރުބަދައިގެ ވަށައިގެންވާ ބިންތަކުގައި ވަރަށް ގިނައިން ހެދޭ ގަހެކެވެ. އެގަހުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޒައިތޫނި ލިބެއެވެ. އެޒައިތޫނިން ގިނަ ކާތަކެއްޗާއެކު ލައިގެންކާ އެއްޗެއް ގޮތުގައި ބޭނުންކުރެވޭ ތެޔޮ ނެރެވެއެވެ. ފަހެ، އެއީ އިންސާނުންނަށް ހުރި ލައިގެންކާ އެއްޗެކެވެ. ޒައިތޫނި ތެލާ ބެހޭގޮތުން ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. عَنْ أَبِي أَسِيدٍ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ كُلُوا الزَّيْتَ وَادَّهِنُوا بِهِ فَإِنَّهُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ ‏". (جامع الترمذي، كتاب الأطعمة عن رسول الله صلى الله عليه وسلم، باب مَا جَاءَ فِي أَكْلِ الزَّيْتِ) (އަބޫއަސީދުގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަލޭފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ނަބިއްޔާ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެ ތެޔޮ ކާށެވެ. އަދި އެ ތެޔޮ ގައިގާ ލާށެވެ. ފަހެ އެއީ ބަރާކަތްތެރި ގަހެއްގެ ތެލެވެ.) (ޖާމިޢުއް ތިރްމިޛީ، ޙަދީޘު: 1852) ނިޢުމަތުގެ ވާހަކަ ފުރިހަމަކުރައްވަމުން މާތް ﷲ އެބައިމީހުންނަށް ހަނދުމަކޮށްދެއްވަނީ ނަޢަމް ސޫފިތައް ޚަލްޤުކުރެއްވުމުގެ ނިޢުމަތެވެ. އެއީ މަސްކެވޭ ޖަނަވާރުތައް ކަމުގައިވާ ޖަމަލާއި، ގެރިއާއި، ބަކަރިއާއި، ކަންބަޅި ބަކަރިއެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ނަޢަމް ސޫފީގައި، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޢިބްރަތެއް ވާކަން ކަށަވަރެވެ. އެ ތަކެތީގެ ބަނޑުތެރޭގައިވާ ތަކެތިން، ތިޔަބައިމީހުންނަށް (ކިރުގެ) ބުއިމެއް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދެއްވަމެވެ. އަދި އެ ތަކެތީގައި، ގިނަވެގެންވާ މަންފާތައް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ވެއެވެ. އަދި އެއިން ތިޔަބައިމީހުން ކައިއުޅެމުއެވެ. (21)

ތިޔަބައިމީހުން މަސްކައިއުޅޭ ޖަނަވާރުތައްކަމުގައިވާ ނަޢަމް ސޫފިތަކުގައި މާތް ﷲގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާއި، ޙިކްމަތްތެރިކަމާ ބެހޭގޮތުން ތިޔަބައިމީހުން ޙާޞިލްކުރާނޭ ޢިބްރަތްތައް ވާކަން ކަށަވަރެވެ. އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި އެތަކެތީގެ ބަނޑުން ބޯން ފަސޭހަ ސާފު ކިރު ނެރެދެއްވިއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެތަކެތީގައި ތަފާތު ފައިދާތައް ވެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އޭގެ މަސް ކަމުއެވެ. އޭގެ ކެހެރިން ތިޔަބައިމީހުން ފޭރާން ލަމުއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން އޭގެ މައްޗަށް ސަވާރުވެ، އޭގެ ބުރިކަށިމަތީގައި ބަރު މުދާ އުފުލަމުއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ނާފަހަރާއި ބޯޓުފަހަރުން ދަތުރުކޮށް މުދާ އުފުލާ ފަދައިންނެވެ. އިންސާނުންނަށް ކިޔަމަންތެރިކުރެވިފައިވާ ނަޢަމް ސޫފިތަކާ މެދު ފިކުރު ކުރި މީހަކަށް ބޮޑެތި ޢަޖާއިބު ފެންނާނެއެވެ. ފަހެ، ޖަމަލަކީ އިންސާނާއަށްވުރެ ހަށިގަނޑު ބިޔަ ޖަނަވާރަކަށް ވާއިރު، އޭތި އިންސާނާއަށް ކިޔަމަންކުރައްވާފައި، އެއަށް ސަވާރުވެ ތަކެތި އުފުލޭ ގޮތް އެކަލާނގެ ހައްދަވާފައި އެވަނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ ނާފަހަރަކީ ކަނޑުގެ ބޯޓުތަކަށް ވާއިރު ޖަމަލަކީ އެއްގަމުގެ ބޯޓެވެ. އެހެންކަމުން، ޖަމަލާއި، ނާފަހަރު ގުޅުއްވަމުން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿وَعَلَيْهَا وَعَلَى ٱلْفُلْكِ تُحْمَلُونَ﴾ الفُلْك އަކީ ނަވެވެ. ދެން، ނަޢަމް ސޫފިތަކުން ލިބޭ ޢިބްރަތަކީ ކާތަކެތި ހަޖަމުވެ ލެއަށްވުމަށް ފަހު، އެ ލޭ މާތް ﷲގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުން ފުރިހަމަ ކެއުމެއް ކަމުގައިވާ މީރު ބުއިމަކަށް ބަދަލުވުމެވެ. އެއީ ކިރެވެ. ހުޔާއި، ކާނާ ސާފު ކިރަށް ބަދަލުވަނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ ވީއިރު، މި ޖަނަވާރުތަކުގެ ބަނޑުގައިވާ ލެޔާއި، ނަޖިހާ އެ ކިރު އެއް ނުވަނީ ކީއްވެހެއްޔެވެ؟ އެއީ ހަމަ މާތް ﷲގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމެވެ. ﴿نُّسْقِيكُم مِّمَّا فِى بُطُونِهِۦ مِنۢ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَّبَنًا خَالِصًا سَآئِغًا لِّلشَّـٰرِبِينَ ‎﴾ الفَرْث އަކީ ޖަނަވާރުގެ ނަޖިހެވެ. ހަޖަމްކުރުމަށް ފަހު މައިދާއިން ގޮހޮރަށް ފޮނުވުމުން ނަޖިހަށް ބަދަލުވާ ތަކެއްޗެވެ. އެއީ މުޅިން ނަޖިހަށް ވާއިރު، އެނަޖިސް ކިރާ އެކުނުވެއެވެ. މާތް ﷲގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާއި، އެއްކައުވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތަފްޞީލު ބަޔާންކުރެއްވުމަށްފަހު ދެން މިއަންނަނީ ނަބީބޭކަލުންނާއި، ރަސޫލުބޭކަލުންގެ ވާހަކައެވެ. ރަސޫލާ ﷺ ގެ ޤައުމުގެ މީހުން އެކަލޭގެފާނު ދޮގުކުރާތީ އެކަލޭގެފާނުގެ ހިތްޕުޅު ހަމަޖައްސަވައިދެއްވުމަށެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

އަދި އެ ތަކެތީގެ މަތީގައްޔާއި، އުޅަނދުތަކުގައި، ތިޔަބައިމީހުން (އެއްތަނުން އަނެއްތަނަށް) އުފުއްލަވަތެވެ. (22)

ތިޔަބައިމީހުން މަސްކައިއުޅޭ ޖަނަވާރުތައްކަމުގައިވާ ނަޢަމް ސޫފިތަކުގައި މާތް ﷲގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާއި، ޙިކްމަތްތެރިކަމާ ބެހޭގޮތުން ތިޔަބައިމީހުން ޙާޞިލްކުރާނޭ ޢިބްރަތްތައް ވާކަން ކަށަވަރެވެ. އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި އެތަކެތީގެ ބަނޑުން ބޯން ފަސޭހަ ސާފު ކިރު ނެރެދެއްވިއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެތަކެތީގައި ތަފާތު ފައިދާތައް ވެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އޭގެ މަސް ކަމުއެވެ. އޭގެ ކެހެރިން ތިޔަބައިމީހުން ފޭރާން ލަމުއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން އޭގެ މައްޗަށް ސަވާރުވެ، އޭގެ ބުރިކަށިމަތީގައި ބަރު މުދާ އުފުލަމުއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ނާފަހަރާއި ބޯޓުފަހަރުން ދަތުރުކޮށް މުދާ އުފުލާ ފަދައިންނެވެ. އިންސާނުންނަށް ކިޔަމަންތެރިކުރެވިފައިވާ ނަޢަމް ސޫފިތަކާ މެދު ފިކުރު ކުރި މީހަކަށް ބޮޑެތި ޢަޖާއިބު ފެންނާނެއެވެ. ފަހެ، ޖަމަލަކީ އިންސާނާއަށްވުރެ ހަށިގަނޑު ބިޔަ ޖަނަވާރަކަށް ވާއިރު، އޭތި އިންސާނާއަށް ކިޔަމަންކުރައްވާފައި، އެއަށް ސަވާރުވެ ތަކެތި އުފުލޭ ގޮތް އެކަލާނގެ ހައްދަވާފައި އެވަނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ ނާފަހަރަކީ ކަނޑުގެ ބޯޓުތަކަށް ވާއިރު ޖަމަލަކީ އެއްގަމުގެ ބޯޓެވެ. އެހެންކަމުން، ޖަމަލާއި، ނާފަހަރު ގުޅުއްވަމުން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿وَعَلَيْهَا وَعَلَى ٱلْفُلْكِ تُحْمَلُونَ﴾ الفُلْك އަކީ ނަވެވެ. ދެން، ނަޢަމް ސޫފިތަކުން ލިބޭ ޢިބްރަތަކީ ކާތަކެތި ހަޖަމުވެ ލެއަށްވުމަށް ފަހު، އެ ލޭ މާތް ﷲގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުން ފުރިހަމަ ކެއުމެއް ކަމުގައިވާ މީރު ބުއިމަކަށް ބަދަލުވުމެވެ. އެއީ ކިރެވެ. ހުޔާއި، ކާނާ ސާފު ކިރަށް ބަދަލުވަނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ ވީއިރު، މި ޖަނަވާރުތަކުގެ ބަނޑުގައިވާ ލެޔާއި، ނަޖިހާ އެ ކިރު އެއް ނުވަނީ ކީއްވެހެއްޔެވެ؟ އެއީ ހަމަ މާތް ﷲގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމެވެ. ﴿نُّسْقِيكُم مِّمَّا فِى بُطُونِهِۦ مِنۢ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَّبَنًا خَالِصًا سَآئِغًا لِّلشَّـٰرِبِينَ ‎﴾ الفَرْث އަކީ ޖަނަވާރުގެ ނަޖިހެވެ. ހަޖަމްކުރުމަށް ފަހު މައިދާއިން ގޮހޮރަށް ފޮނުވުމުން ނަޖިހަށް ބަދަލުވާ ތަކެއްޗެވެ. އެއީ މުޅިން ނަޖިހަށް ވާއިރު، އެނަޖިސް ކިރާ އެކުނުވެއެވެ. މާތް ﷲގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާއި، އެއްކައުވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތަފްޞީލު ބަޔާންކުރެއްވުމަށްފަހު ދެން މިއަންނަނީ ނަބީބޭކަލުންނާއި، ރަސޫލުބޭކަލުންގެ ވާހަކައެވެ. ރަސޫލާ ﷺ ގެ ޤައުމުގެ މީހުން އެކަލޭގެފާނު ދޮގުކުރާތީ އެކަލޭގެފާނުގެ ހިތްޕުޅު ހަމަޖައްސަވައިދެއްވުމަށެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ނޫޙުގެފާނު، އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެމީހުންގެ ގާތަށް ރަސޫލުކަމާއިގެން ފޮނުއްވީމެވެ. ފަހެ، އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އޭ އަހުރެންގެ ޤައުމުގެމީހުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް އަޅުކަންކުރާށެވެ! އެކަލާނގެ ފިޔަވައި، އެހެން އިލާހަކު ތިޔަބައިމީހުންނަކަށް ނުވެއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން (އެކަލާނގެއަށް) ތަޤްވާވެރި ނުވަނީހެއްޔެވެ؟ (23)

ތިމަންރަސްކަލާނގެ ނަބީބޭކަލުންގެ ޝައިޚު އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލާ ނޫޙު عليه السلام ބުދަށް އަޅުކަންކުރާ ކާފަރުންގެ ގާތަށް ފޮނުއްވީމެވެ. ދެން، އެކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވިއެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުންނޭވެ! ހަމައެކަނި މާތް ﷲއަށް ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރާށެވެ. ފަހެ، އަޅުކަންކުރުން ޙައްޤުވާ އިލާހެއް އެކަލާނގެ މެނުވީ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނުވެއެވެ. އެ ބުދުތަކަށް އަޅުކަންކުރުމުން އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވާނެ ޢުޤޫބާތަށް ތިޔަބައިމީހުން ބިރުވެތިނުވަނީ ހެއްޔެވެ؟

ފަހެ، އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެމީހުންކުރެ ކާފިރުވި ބޮޑުން ބުނޫއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންކަހަލަ އާދަމުގެދަރިޔަކުކަމުގައި މެނުވީ، މީނާ ނުވެއެވެ. އޭނާ ޤަޞްދުކުރަނީ، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް މާތްވެގަތުމަށެވެ. اللَّه އިރާދަކުރެއްވިނަމަ (ރަސޫލުން ކަމުގައި) މަލާއިތުން ބާވައިލައްވައިފީހެވެ. ތިމަންމެންގެ ކުރީގައި އުޅުނު ކާބަފައިންގެ ތެރޭގައިވެސް، މިފަދަ ވާހަކައެއް ތިމަންމެން ނާހަމުއެވެ. (24)

އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ ތެރެއިން ކާފިރުކަމާއި، މަގުފުރެދުމުގެ ތެރެއަށް ގެނބިފައިވާ ބޮޑުން ބުންޏެވެ. ރަސޫލެއްކަމަށް ދަޢުވާކުރައްވާ އެކަލޭގެފާނު އަހަރެމެންފަދަ އިންސާނަކު ކަމުގައި މެނުވީ ނުވެއެވެ. އެއީ ތިޔަބައިމީހުންފަދަ ބޭކަލަކަށް ވުމާއެކުވެސް ރަސޫލުކަމަށް ދަޢުވާކުރައްވައިގެން އެކަލޭގެފާނު ބޭނުންފުޅުވަނީ ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް މާތްވެގަތުމަށެވެ. މާތް ﷲ ރަސޫލަކު ފޮނުއްވަން އިރާދަކުރެއްވިނަމަ، އެކަލާނގެ ރަސޫލަކު ފޮނުއްވީހީ މަލާއިތުންގެ ތެރެއިންނެވެ. އިންސާނުންގެ ތެރެއަކުން ނޫނެވެ. މިފަދަ ވާހަކައެއް (އެއް އިލާހަކަށް އަޅުކަންކުރާ ވާހަކަ) އިސްވެދިޔަ އުއްމަތްތައް ކަމުގައިވާ އަހަރެމެންގެ ކާބަފައިންގެ ކިބައިން އަހަރެމެންނަށް އަޑުއިވިފައި ނުވެއެވެ. މިމޮޔަކަމަށް އެބައިމީހުންނަށް ހަލާކުހުށްޓެވެ. ރަސޫލާ އިންސާނުންގެ ތެރެއިން ވުން އެއީ ނުވާނޭ ކަމެއް ކަމަށް އެބައިމީހުން ބެލިއިރު، ހިލަތައް އިލާހުންނަށް ވުން އެއީ ނުވާނޭ ކަމެއް ކަމަށް އެބައިމީހުން ނުބަލައެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުންވީ ބުދުތަކަށާއި، ހިލަތަކަށް އަޅުކަންކުރާ ބަޔަކު ކަމުގައެވެ. ދެން، ނުކިޔަމަންތެރިކަމުގައި އިތުރަށް ޙައްދު ފަހަނައަޅައި ގޮސް އެބައިމީހުންގެ މާތް ނަބިއްޔާ ނޫޙު عليه السلام އާ ބެހޭގޮތުން އެބައިމީހުން ބުންޏެވެ.

އޭނާގައި މޮޔަކަމެއްވާ ފިރިހެނަކު ކަމުގައި މެނުވީ އޭނާ ނުވެތެވެ. ފަހެ، ހިނދުކޮޅަކަށް އޭނާއާމެދު ތިޔަބައިމީހުން އިންތިޒާރުކުރާށެވެ! (25)

އެކަލޭގެފާނަކީ މޮޔަފުޅުވެފައިވާ ބޭކަލެއްކަމުގައި މެނުވީ ނުވެއެވެ. އެކަލާނގެފާނު ދައްކަވަނީ ވިސްނައިނުގަނެވޭ ވާހަކަތަކެކެވެ. އެކަލޭގެފާނު އަވަހާރަވެ އެކަލޭގެފާނުގެ ފުށުން އަހަރެމެން ސަލާމަތް ވަންދެން ތިޔަބައިމީހުން އިންތިޒާރުކުރާށެވެ. ﷲގެ ނަބިއްޔާ ނޫޙު عليه السلام އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ޙިމާޔަތަށް އެދިވަޑައިގެން، އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން މަދަދާއި ނަޞްރަށް އެދިވަޑައިގަންނަވާތަން މެނުވީ އެކަލޭގެފާނުގެ ކިބައިން އަހަރެމެންނަށް ނުފެނެއެވެ.

އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އެއުރެން ތިމަންއަޅާ ދޮގުކުޅަކަމަށްޓަކައި ތިމަންއަޅާޔަށް ނަޞްރު ދެއްވާނދޭވެ! (26)

ނޫޙު عليه السلام ވިދާޅުވިއެވެ. އެބައިމީހުން ތިމަންއަޅާ ދޮގުކުޅަ ކަމަށްޓަކައި، އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ތިމަންއަޅާއަށް ނަޞްރުދެއްވާނދޭވެ.

ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް ވަޙީކުރެއްވީމެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ ބެއްލެވުމާއި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެންގެވުމާއެކު، ނާކޮޅު ބަންނަވައި ހައްދަވާށެވެ! ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ (ޢަޛާބުގެ) އަމުރުފުޅުއައިސް އުނދުނުގެ ތެރެއިން ފެންއަރައި، އުތުރިގެންފިހިނދު، ފަހެ، އެހިނދު ކޮންމެ އެއްޗަކުން (އަންހެން ފިރިހެން) ޖޯޑަކާއި، އެއުރެންގެ ތެރެއިން ހަލާކުވުމުގެ އަމުރުފުޅު އިސްވެހިނގައްޖެމީހަކު މެނުވީ، ކަލޭގެފާނުގެ އަހުލުވެރިން އެ ނާކޮޅަށް ލައްވާށެވެ! އަދި އަނިޔާވެރިވީ މީހުންނާމެދު، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ކަލޭގެފާނު ބަސް ނުދަންނަވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެންނީ، ޣަރަޤުކުރައްވާނޭ މީހުންނެވެ. (27)

ދެން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް ވަޙީކުރެއްވީމެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރައްކާތެރިކަމާއި، ބައްލަވައިވޮޑިގަތުމާއި، އެންގެވުމާއި، އުގަންނައިދެއްވުމާއެކު ނާކޮޅު ބަންނަވައި ހައްދަވާށެވެ. ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންނަށް ޢަޛާބުދެއްވާ ވަގުތު އައިސް، އުނދުނުން ފެން އަރަން ފެށުމުން (އެއީ އެބައިމީހުން ނެތިކުރެއްވުމުގެ ޢަލާމާތެވެ.) ޖަނަވާރުގެ ކޮންމެ ބާވަތަކުން ޖޯޑެއް (އަންހެން ފިރިހެން) ކަލޭގެފާނާއެކު ނަވަށް ލައްވާށެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނުގެ އަހުލުވެރިންވެސް ލައްވާށެވެ. އެބަޔަކު ނެތިކޮށްލުމަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ބަސްފުޅު އިސްވެ ގޮސްފައިވާ ބަޔަކު ފިޔަވައެވެ. އެއީ އެކަލޭގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލުންނާއި ދަރިކަލުންނެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ސަލާމަތްކުރެއްވުން އެދިވަޑައިގެން ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް ދަންނަވައި ޝަފާޢަތަށް އެދިވަޑައިނުގަންނަވާށެވެ. އެހެނީ، އެބައިމީހުންނީ އެއްވެސް ޝައްކެއްނެތި ނެތިކޮށްލެވޭނޭ މީހުންނެވެ.

ފަހެ، ކަލޭގެފާނާއި، ކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައިވާ މީހުން ނާކޮޅަށް އަރައި އޭގައި ހަމަޖެހޭހިނދު، ފަހެ، ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. اللَّه އަށް ޙަމްދު ހުށްޓެވެ. އެކަލާނގެއީ، އަނިޔާވެރިވި މީހުންގެ ކިބައިން ތިމަންމެން ސަލާމަތްކުރެއްވި ރަސްކަލާނގެއެވެ. (28)

ފަހެ، ކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައިވާ މުއުމިނުންނާއެކު ކަލޭގެފާނު ނަވަށް އަރައިވަޑައިގެން ހަމަޖެހިވަޑައިގަންނަވާ ހިނދު ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. ތިމަންމެންގެ ޢަދުއްވުން ނެތިކުރައްވައި، އެ އަނިޔާވެރި މުޝްރިކުންގެ ކިބައިން ތިމަންމެން ސަލާމަތްކުރެއްވި މާތް ﷲއަށް ޙަމްދު ހުށްޓެވެ.

އަދި ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! ބަރަކާތްތެރި މަންޒިލަކަށް މިއަޅާ ބާލުއްވައިފާނދޭވެ! އަދި ހަމަކަށަވަރުން، އިބަރަސްކަލާނގެއީ، (މަންޒިލަށް) ބާލުއްވާ އެންމެހެޔޮ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (29)

އަދި ކަލޭގެފާނު ނާކޮޅުން ފައިބައިވަޑައިގެން ވިދާޅުވާށެވެ. އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! ހުރިހާ ނުބައިކަމެއް ދުރުކޮށްދޭ ބަރަކާތްތެރި ބޭލުއްވުމަކުން މިއަޅާ ބާލުއްވައިފާނދޭވެ. އިބަރަސްކަލާނގެއީ އިބަރަސްކަލާނގެ ވަލިއްޔުން ރައްކާތެރިކުރައްވާ އެންމެ ހެޔޮ ރަސްކަލާނގެއެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، އެކަމުގައި ހެކިތަކެއްވާކަން ކަށަވަރެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ (މީސްތަކުން) އިމްތިޙާނުކުރައްވަމެވެ. (30)

ނޫޙު عليه السلام ގެ ޤައުމަށް ޠޫފާން އައިސް އެބައިމީހުން ޣަރަޤުވެ، އެބަމީހުންނަށް ދިމާވި ކަންކަމުގައި، ބުއްދީގެ ލޮލުން ބަލައިފިމީހަކަށް، މާތް ﷲ އެކަލާނގެ ވަލިއްޔުން ރައްކާތެރިކުރައްވައި ބަލަހައްޓަވާކަމާއި، އެކަލާނގެ ޢަދުއްވުން ނިކަމެތިކުރެއްވާކަމުގެ ދަލީލުތަކާއި، ޢިބްރަތްތައް ވެއެވެ. މިދަލީލުތަކާއި، ޢިބްރަތްތަކުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އަޅުތަކުން އިމްތިޙާނުކުރައްވަނީ، އިބްރަތްލިބިގަނެ، ވިސްނައި ފިކުރުކުރާ ބަޔަކު ބެއްލެވުމަށް ކަމުގައި ވީނަމަވެހެވެ. ދެން މިއަންނަނީ ހޫދު عليه السلام އާއި އެކަލޭގެފާނުގެ، ނުކިޔަމަންތެރިކަމުގައި ހައްދުފަހަނައަޅައި ގޮސްފައިވާ، ޖައްބާރު ޤައުމުގެ ވާހަކައެވެ.

ދެން އެއުރެންނަށްފަހު، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެހެން ޖީލެއްގެބަޔަކު އުފެއްދެވީމެވެ. (31)

ދެން އެބައިމީހުން ނެތިކުރެއްވުމަށްފަހު، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެހެން ބަޔަކު އުފެއްދެވީމެވެ. އެއީ ޢާދު ބާގައިގެ މީހުންނެވެ.

ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެންގެގާތަށް، އެއުރެންގެ ތެރެއިން ރަސޫލަކު ފޮނުއްވީމެވެ. ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް އަޅުކަން ކުރާށޭ އަންގަވަމުންނެވެ. އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އެހެން އިލާހަކު ތިޔަބައިމީހުންނަކަށް ނުވެއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން (އެކަލާނގެއަށް) ތަޤްވާވެރި ނުވަނީހެއްޔެވެ؟ (32)

ދެން އެއްކައުވަންތަކުރުމާއި، އީމާންކަމަށް ދަޢުވަތުދެއްވުމަށް އެބައިމީހުންގެ ގާތަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލާ ހޫދު عليه السلام ފޮނުއްވީމެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޢަޛާބުގެ ބިރުވެރިކަމުގެ ޚަބަރުދެއްވަމުން ވިދާޅުވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން މާތް ﷲއަށް ކާފިރުވެއްޖެނަމަ އެކަލާނގެ ޢަޛާބު ފޮނުއްވައި، ބަދަލުހިއްޕަވާނޭ ކަމާމެދު ތިޔަބައިމީހުން ބިރުވެތި ނުވަނީ ހެއްޔެވެ؟ މިވާހަކައިގައި މާތް ﷲ ރަސޫލެއްގެ ނަންފުޅުވެސް، އަދި ޤައުމުގެ ނަމެއްވެސް ހާމަނުކުރައްވައެވެ. އެއީ ނަބީބޭކަލުންގެ ވާހަކަތަކުގެ ތެރޭގައި މަޝްހޫރު ވާހަކައަކަށް ވާތީއެވެ. ފަހެ ނޫޙު عليه السلام ގެ ޤައުމަށްފަހު އައި ބަޔަކީ ޢާދު ބާގައިގެ މީހުންނެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ތެރެއަށް ފޮނުއްވި ރަސޫލަކީ ހޫދު عليه السلام އެވެ. އަލްއަޢުރާފު ސޫރަތުގައި މާތް ﷲ މިފަދައިން ވަޙީކުރައްވާފައި ވާތީއެވެ. ﴿وَٱذْكُرُوٓا۟ إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَآءَ مِنۢ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ﴾ (އަދި ނޫޙުގެފާނުގެ ޤައުމަށްފަހުގައި، ޚަލީފާއިން ކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން ލެއްވިކަން ތިޔަބައިމީހުން ހަނދުމަކުރާށެވެ!) އެ މޮޔައިން ހޫދު عليه السلام އަށް ދިން ޖަވާބު ދެން އަޑުއަހަމާ ހިނގާށެވެ.

އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެމީހުންގެ ތެރެއިން ކާފިރުވެ، އަދި އާޚިރަތާ ބައްދަލުވާނޭކަން ދޮގުކޮށްއުޅުނު، އަދި ދުނިޔޭގެ ޙަޔާތުގައި ތަނަވަސްކަމާއި، ނިޢުމަތް އެއުރެންނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދެއްވި ބޮޑުންގެމީހުން ބުނޫއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންކަހަލަ އާދަމުގެދަރިޔަކު ކަމުގައި މެނުވީ، މީނާ ނުވެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެ އެއްޗަކުން ކައިއުޅޭ ތަކެތިން، އޭނާވެސް ކައިއުޅެތެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން އެ އެއްޗަކުން ބޮއިއުޅޭ ތަކެތިން އޭނާވެސް ބޮއިއުޅެތެވެ. (33)

އެ މޮޔައިން އެބައިމީހުންގެ ނަބިއްޔާ ހޫދު عليه السلام އަށް ދެންނެވީ ހަމަ ނޫޙު عليه السلام ގެ ޤައުމުގެ މީހުން އެކަލޭގެފާނަށް ދެންނެވި ވާހަކައެވެ. އެބައިމީހުން ބުންޏެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ އިންސާނެކެވެ. މަލާއިކަތެއް ނޫނެވެ. އަހަރެމެން ކައިބޮއި އުޅޭފަދައިން އެކަލޭގެފާނު ވެސް ފަރިއްކުޅުއްވައި ހައްދަވައެވެ. ދެން، އެކަލޭގެފާނު ނަބިއްޔަކަށް އަދި ރަސޫލަކަށް ވެވަޑައިގަތުމަށް އަހަރެމެންނަށްވުރެ ވަކި މާތްވީ ކީއްވެގެން ހެއްޔެވެ؟

އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުން ކަހަލަ އާދަމުގެދަރިޔަކަށް ތިޔަބައިމީހުން ކިޔަމަންތެރިވެއްޖެނަމަ، އެހިނދު ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުންނީ، ގެއްލެނިވެގެންވާ ބަޔެއްކަން ކަށަވަރެވެ. (34)

ދެން މަލާމާތާއި، ފުރައްސާރަ އިތުރުކުރަމުން އެބައިމީހުން ބުންޏެވެ. މާތް ﷲއަށް އަޅުކަންކުރުމަށާ، ބުދުތަކަށް އަޅުކަންކުރުން ދޫކޮށްލުމަށް އެކަލޭގެފާނު ގޮވައިލައްވާ ގޮވައިލެއްވުމަށް ތިޔަބައިމީހުން ތަބަޢަވެއްޖެނަމަ، ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބައިމީހުން ވާނީ ގެއްލެނިވެފައިވާ ޖާހިލު ބަޔަކަށެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުން މަރުވެއްޖެހިނދު، އަދި ވެއްޔާއި، ކަށްޓަށް ތިޔަބައިމީހުން ވެއްޖެހިނދު، އަލުންދިރުއްވައި ނެރުއްވާނޭކަމަށް އޭނާ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ވަޢުދުކުރަނީހެއްޔެވެ؟ (35)

ތިޔަބައިމީހުން މަރުވުމަށްފަހު އަލުން ދިރުއްވައި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ކަށްވަޅުތަކުން ތިޔަބައިމީހުން ދިރިތިބި ޙާލު ނުކުންނާނެކަމަށް އެކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ވަޢުދުވެވަޑައިގަންނަވަނީ ހެއްޔެވެ؟

ތިޔަބައިމީހުންނަށް ވަޢުދުކުރައްވާ ކަންތައް ދުރުވެގެންވެއެވެ. (ވަރަށް) ދުރުވެގެންވެއެވެ. (36)

هَيْهَاتَ މިއީ އިސްމު ފިޢުލު މާޟީއެކެވެ. (މާޒީގެ ކަމުގެ މާނައިގައި ބޭނުންކުރެވޭ ނަމެކެވެ.) އެބަހީ ދުރުވެއްޖެއެވެ. މާނައީ ތިޔަބައިމީހުން މަރުވެ ފަނާވެ ގޮސް، ފީވެފައިވާ ކަށިތަކަކަށްވުމަށްފަހު، ތިޔަބަމީހުންގެ ކަށްވަޅުތަކުން ތިޔަބައިމީހުން ނެރެއްވާނެކަމަށް އެކަލޭގެފާނު ވަޢުދުވެވަޑައިގަންނަވާ ކަމަކީ ވަރަށް ދުރުގައިވާ ކަމެކެވެ. އެބަހީ ނުވާނޭ ކަމެކެވެ. އެބައިމީހުންގެ މަޤްޞަދަކީ އެއީ މުސްތަޙީލު ކަމެކޭ ބުނުމެވެ.

އެ ދިރިއުޅުމަކީ، ތިމަންމެންގެ ދުނިޔޭގެ ދިރިއުޅުން ފިޔަވައި އެހެން އެއްޗެއް ނޫނެވެ. ތިމަންމެން މަރުވަމުއެވެ. އަދި ދިރިއުޅެމުއެވެ. އަދި އަލުން ދިރުއްވައި ފޮނުއްވާނޭ ބަޔަކު ކަމުގައި ތިމަންމެން ނުވަމުއެވެ. (37)

ދުނިޔޭގައި އަހަރެމެން ވޭތިކުރާ ދިރިއުޅުން މެނުވީ އެހެން ދިރިއުޅުމެއް ނުވެއެވެ. އެ ޙަޔާތަށް ފަހު އެހެން ޙަޔާތެއް ނުވެއެވެ. އަހަރެމެންގެ ތެރެއިން އެއްބަޔަކު މަރުވާ އިރު އަނެއް ބަޔަކު އުފަން ވެއެވެ. އެއް ޖީލު މަރުވެ އަނެއް ޖީލު ދިރެއެވެ. އަދި އަހަރެމެންނީ މަރުވުމަށްފަހު އަލުން ދިރުއްވޭނޭ ބަޔަކު ކަމުގައި ނުވެއެވެ.

اللَّه އާމެދު ހަދައިގެން ދޮގެއް ބުނި ފިރިހެނަކު ކަމުގައިނޫނީ، އޭނާ ނުވެތެވެ. އަދި އޭނާޔަށް އީމާންވާބަޔަކުކަމުގައި ތިމަންމެން ނުވަމުއެވެ. (38)

ރަސޫލެއް ކަމުގައި ދަޢުވާކުރައްވާ އެކަލޭގެފާނަކީ މާތް ﷲއާމެދު އިތުރުފުޅުހައްދަވާ، ހައްދަވައިގެން ވާހަކަފުޅުދައްކަވާ ބޭކަލަކު ކަމުގައި މެނުވީ ނުވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ކުރައްވާ ދަޢުވާ ތެދުކުރާނޭ ބަޔަކުކަމުގައި އަހަރެމެން ނުވަމުއެވެ. އެހެނީ، އަލުން ދިރުއްވުމާއި، ޙިސާބުބެއްލެވުމާއި، ޖަޒާދެއްވުމަކީ އޮތް ކަމެއް ނޫނެވެ.

އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އެއުރެން ތިމަންއަޅާ ދޮގުކުޅަކަމަށްޓަކައި ތިމަންއަޅާޔަށް ނަޞްރު ދެއްވާނދޭވެ! (39)

ހޫދު عليه السلام އަށް އެބައިމީހުން ކާފިރުކަންމަތީ، ގޮތްދޫނުކޮށް ތިބޭތަން ފެނިވަޑައިގެން، އެބައިމީހުންނާމެދު އުއްމީދު ކެނޑުމުން އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ދުޢާކުރެއްވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ދެންނެވިއެވެ. އެބައިމީހުން ތިމަންއަޅާ ދޮގުކުޅަކަމަށްޓަކައި، އެބައިމީހުން ނެތިކުރައްވައި، ތިމަންއަޅާއަށް ނަޞްރު ދެއްވާނދޭވެ.

އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ކުޑަހިނދުކޮޅަކުން އެއުރެން ހިތާމަކުރާ ބަޔަކުކަމުގައި ވާނޭކަން ކަށަވަރެވެ. (40)

ދެން، ސުންނާފަތިކޮށްލި ގަދަފަދަ ޢަޛާބުގެ އަޑު އެބައިމީހުން ނެތިކޮށްލިއެވެ. އަދި އެބައިމީހުންނީ މަރުވެގެން ވެއްޓިފައިވާ ބަޔަކުކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލެއްވީމެވެ. ކުންޏާއި، ހަޑިތަކެތި އެއާއެކު ދަމައިގެން ގެންދާ ސައިލުގެ މަތީގައިވާ ކުނިތަކެއް ފަދައިންނެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ކާފިރުވެ، އަނިޔާވެރިވީ ކަމަށްޓަކައި އެބައިމީހުނަށް ގެއްލުމާއި، ހަލާކުހުށްޓެވެ. ތަފްސީރު ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވިއެވެ. ބިންގަނޑު ހެލި، ރަށް ސުންނާފަތިވެގެންދާ ފަދަ ގަދަ އަޑަކުން އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޖިބްރީލު عليه السلام ހަޅޭއްފުޅުލެއްވިއެވެ. އެއަޑާއެކު އެބައިމީހުންގެ ފައިދަށުން ބިންގަނޑު ގުޑައިގަތެވެ. އެގުޑުމުގެ ގަދަކަމުން ސައިލުގެ މަތީގައި އޮޔާދާ ކުނިތައްފަދަ އަގެއް ނެތް ނިކަމެތި ބަޔަކަށް އެބައިމީހުން ވިއެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް މާތް ﷲ ހުރިހާ ތަކެއްޗެއް ހަލާކުކޮށްލާ ވައި ފޮނުއްވިއެވެ. އެވައި އެބައިމީހުން އެކުގައި ނެތިކޮށްލިއެވެ. އެބައިމީހުންގެ ޒިކުރެއްވެސް އަސަރެއްވެސް ނެތިއެވެ.

ފަހެ، ޙައްޤުގޮތުގައި އައި ގަދަފަދަ އަޑު އެއުރެން ހަލާކުކުރިއެވެ. ދެން އޮޔާދާ ކުނިތަކެއްފަދައިން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެން ލެއްވީމެވެ. ފަހެ، އަނިޔާވެރިވީ މީހުންނަށް ހަލާކާއި ގެއްލުންހުށްޓެވެ. (41)

ދެން، ސުންނާފަތިކޮށްލި ގަދަފަދަ ޢަޛާބުގެ އަޑު އެބައިމީހުން ނެތިކޮށްލިއެވެ. އަދި އެބައިމީހުންނީ މަރުވެގެން ވެއްޓިފައިވާ ބަޔަކުކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލެއްވީމެވެ. ކުންޏާއި، ހަޑިތަކެތި އެއާއެކު ދަމައިގެން ގެންދާ ސައިލުގެ މަތީގައިވާ ކުނިތަކެއް ފަދައިންނެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ކާފިރުވެ، އަނިޔާވެރިވީ ކަމަށްޓަކައި އެބައިމީހުނަށް ގެއްލުމާއި، ހަލާކުހުށްޓެވެ. ތަފްސީރު ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވިއެވެ. ބިންގަނޑު ހެލި، ރަށް ސުންނާފަތިވެގެންދާ ފަދަ ގަދަ އަޑަކުން އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޖިބްރީލު عليه السلام ހަޅޭއްފުޅުލެއްވިއެވެ. އެއަޑާއެކު އެބައިމީހުންގެ ފައިދަށުން ބިންގަނޑު ގުޑައިގަތެވެ. އެގުޑުމުގެ ގަދަކަމުން ސައިލުގެ މަތީގައި އޮޔާދާ ކުނިތައްފަދަ އަގެއް ނެތް ނިކަމެތި ބަޔަކަށް އެބައިމީހުން ވިއެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް މާތް ﷲ ހުރިހާ ތަކެއްޗެއް ހަލާކުކޮށްލާ ވައި ފޮނުއްވިއެވެ. އެވައި އެބައިމީހުން އެކުގައި ނެތިކޮށްލިއެވެ. އެބައިމީހުންގެ ޒިކުރެއްވެސް އަސަރެއްވެސް ނެތިއެވެ.

ދެން އެއުރެންނަށްފަހު، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެހެން ޖީލުތަކެއްގެ ބަޔަކު އުފެއްދެވީމެވެ. (42)

ދެން، ޢާދު ބާގައިގެ މީހުން ނެތިދިއުމަށް ފަހު ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެހެން ޤައުމުތަކެއް އުފެއްދެވީމެވެ. އެއީ ޞާލިޙު عليه السلام އާއި، އިބްރާހީމް عليه السلام އާއި، ލޫޠު عليه السلام އާއި، ޝުޢައިބު عليه السلام ގެ ޤައުމުތަކާއި އެހެން ޤައުމުތަކުގެ މީހުންނެވެ. މި އާޔަތުގައި މިވަނީ ކުރު ކުރުމުގެ ގޮތުން ބައެއް އުނި ކުރައްވާފައެވެ. އެއީ: ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންގެ ގާތަށް ރަސޫލުބޭކަލުން ފޮނުއްވީމެވެ. ދެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުން ނެތިކުރައްވައި ސުންނާފަތިކުރެއްވީމެވެ. މީގެ ދަލީލަކީ ދެން މިއަންނަ ވަޙީބަސްފުޅެވެ.

އެއްވެސް އުއްމަތަކަށް، އެ އުއްމަތެއްގެ އަޖަލު އިހެއްނުކުރައްވާނެތެވެ. އަދި ފަހެއްވެސް ނުމެކުރައްވާނޭމެއެވެ. (43)

ނެތިކުރައްވާ އެއްވެސް އުއްމަތަކަށް އެއުއްމަތެއް ނެތިކުރައްވާ ވަގުތު އަވަސް ނުކުރެވޭނެއެވެ. އަދި ލަސްވެސް ނުކުރެވޭނެއެވެ.

ދެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލުން އެއްބޭކަލަކަށްފަހު އަނެއްބޭކަލަކު ވަޑައިގަންނަވާގޮތުގައި ފޮނުއްވީމެވެ. ކޮންމެ އުއްމަތަކަށްވެސް އެ އުއްމަތުގެ ރަސޫލާ ވަޑައިގެންފި ކޮންމެ ހިނދެއްގައި، އެއުރެން އެބޭކަލަކު ދޮގުކުރިއެވެ. ފަހެ، އެއުރެންގެ އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔެއްގެ ފަހަތުން ފޮނުއްވައި ނެތިކުރެއްވީމެވެ. އަދި ދެކެވޭ ވާހަކަތަކެއްކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެން ލެއްވީމެވެ. ފަހެ، އީމާންނުވާ ބަޔަކަށް ހަލާކާއި ގެއްލުންހުށްޓެވެ. (44)

تَتْرَا ގެ މާނައީ އެކަކަށް ފަހު އަނެކަކު، ނުވަތަ އެއް ކަމަކަށްފަހު އަނެއް ކަމެއް އައުމެވެ. މާނައީ ދެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލުބޭކަލުން އެއްބޭކަލަކަށް ފަހު އަނެއް ބޭކަލަކު ފޮނުއްވީމެވެ. ކޮންމެ އުއްމަތަކަށްވެސް އެއުއްމަތެއްގެ ރަސޫލާ ވަޑައިގެންފި ކޮންމެ ހިނދެއްގައި އެބައިމީހުން އެބޭކަލަކު ދޮގުކޮށް، ފުރައްސާރަކުރިއެވެ. މިތާނގައި މިވަނީ އެބައިމީހުން މުޅިން މަގުފުރެދިފައި ވާތީ އެބައިމީހުންގެ އެޢަމަލުގެ ނުބައިކަން ބަޔާންކުރައްވާފައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿يَـٰحَسْرَةً عَلَى ٱلْعِبَادِ ۚ مَا يَأْتِيهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا كَانُوا۟ بِهِۦ يَسْتَهْزِءُونَ﴾ (އަޅުތަކުންގެ މައްޗަށްހުރި ހިތާމައެއްގެ ބޮޑުކަމާއެވެ! އެބޭކަލަކަށް އެއުރެން ފުރައްސާރަކުރާގޮތުގައި މެނުވީ، އެއުރެންގެ ގާތަށް އެއްވެސް ރަސޫލަކު ވަޑައެއްނުގަންނަވަތެވެ.) ދެން އެބައިމީހުންގެ އެއްބައެއްގެ ފަހުން އަނެއް ބަޔަކު ނެތިކުރެއްވީމެވެ. އަދި އެއް ޖީލުން އަނެއް ޖީލަށް ނަޤުލުކުރަމުންދާ، ރިވާކުރެވޭ ޚަބަރުތަކެއް ކަމުގައްޔާއި، ހަނދާންކުރެވޭ ވާހަކަތަކެއް ކަމުގައި ލެއްވީމެވެ. ﴿فَبُعْدًا﴾ އީމާންނުވެ، ރަސޫލުބޭކަލުން ތެދުނުކުރި ޤައުމުތަކަށް ނެތިކޮށްލުމާއި ސުންނާފަތިކަން ހުށްޓެވެ.

ދެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ހެކިތަކާއި، ބަޔާންވެގެންވާ ބާރަކާއެކު މޫސާގެފާނާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ އަޚު، ހާރޫނުގެފާނު ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފޮނުއްވީމެވެ. (45)

ދެން އަނިޔާވެރިކަމުގައި ޙައްދު ފަހަނައަޅައިދިޔަ ފިރްޢައުނާއި، އޭނާގެ ޤައުމުގެ ކިބުރުވެރި ބޮޑުންގެ ގާތަށް އަތްތިލަފުޅާއި، އަސާއާއި، އިތުރު ނުވަ މުޢުޖިޒާތް ފަދަ އަލިގަދަ މުޢުޖިޒާތްތަކާ އެކު މޫސާ عليه السلام އާއި ހާރޫނު عليه السلام ފޮނުއްވީމެވެ. ދެން އެބައިމީހުން އީމާންވެ، ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ އަށް ކިޔަމަންނުވެ ބޮޑާވެގަތެވެ. އެބައިމީހުންވީ ބޮޑާވެގަންނަ ޖައްބާރު ބައެއް ކަމުގައެވެ.

(އެއީ) ފިރްޢައުނާއި، އޭނާގެ ބޮޑުންގެ ގާތަށެވެ. ފަހެ، އެއުރެން ބޮޑާވެގަތެވެ. އަދި ކިބުރުވެރިވެގަތް ބަޔަކުކަމުގައި އެއުރެންވޫއެވެ. (46)

ދެން އަނިޔާވެރިކަމުގައި ޙައްދު ފަހަނައަޅައިދިޔަ ފިރްޢައުނާއި، އޭނާގެ ޤައުމުގެ ކިބުރުވެރި ބޮޑުންގެ ގާތަށް އަތްތިލަފުޅާއި، އަސާއާއި، އިތުރު ނުވަ މުޢުޖިޒާތް ފަދަ އަލިގަދަ މުޢުޖިޒާތްތަކާ އެކު މޫސާ عليه السلام އާއި ހާރޫނު عليه السلام ފޮނުއްވީމެވެ. ދެން އެބައިމީހުން އީމާންވެ، ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ އަށް ކިޔަމަންނުވެ ބޮޑާވެގަތެވެ. އެބައިމީހުންވީ ބޮޑާވެގަންނަ ޖައްބާރު ބައެއް ކަމުގައެވެ.

ފަހެ، އެއުރެން ބުނޫއެވެ. ތިމަންމެންކަހަލަ އާދަމުގެދަރި ދެމީހަކަށް ތިމަންމެން އީމާންވާނެ ހެއްޔެވެ؟ އެ ދެމީހުންގެ ޤައުމުގެމީހުން، ތިމަންމެންނަށް ކިޔަމަންވާ އަޅުންކަމުގައިވާ ޙާލުގައެވެ. (47)

އެހިނދު ފިރްޢައުނުގެ ޤައުމުގެ އަބާއްޖަވެރިން ބުންޏެވެ. އަހަރެމެން ފަދަ ދެއިންސާނުންނަށް އަހަރެމެން އީމާންވެ، ތަބަޢަވާންވީ ހެއްޔެވެ؟ (އެބައިމީހުންގެ އެބުނަނީ މޫސާ عليه السلام އާއި ހާރޫނު عليه السلام ގެ ވާހަކައެވެ.) އެ ދެބޭކަލުންގެ ޤައުމުކަމުގައިވާ ބަނީއިސްރާއީލަކީ އަހަރެމެންނަށް ބޯލަނބާ، އަހަރެމެން ކުރާ އަމުރުތަކަށް ކިޔަމަންތެރިކަމާއެކު އިޖާބަދޭ، އަހަރެމެންގެ ޚާދިމުންނާއި، އަޅުން ކަމުގައި ވާއިރުއެވެ.

ފަހެ، އެއުރެން އެ ދެބޭކަލުން ދޮގުކުޅައޫއެވެ. ދެން ހަލާކުކުރައްވައި، ނެތިކުރެއްވި މީހުންގެ ތެރެއިން އެއުރެންވޫއެވެ. (48)

ދެން، އެބައިމީހުން އެ ދެބޭކަލުން ދޮގުކޮށް، ދޮގުކުރުންމަތީ ގޮތްދޫނުކޮށް ތިބެއްޖެއެވެ. ދެން، މާތް ﷲ އެބައިމީހުން ކަނޑަށް ޣަރަޤުކުރައްވައި ނެތިކުރެއްވިއެވެ. އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އެކަކުވެސް ސަލާމަތް ނުވެއެވެ.

އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ މޫސާގެފާނަށް ފޮތް ދެއްވީމެވެ. (އެއީ) އެއުރެން ތެދުމަގު ލިބިގަތުމަށްޓަކައެވެ. (49)

ފިރްޢައުނާއި އޭނާގެ ޤައުމު ޣަރަޤުވުމަށް ފަހު ތިމަންރަސްކަލާނގެ މޫސާ عليه السلام އާއި އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމަށް ތައުރާތު ދެއްވީމެވެ. އެފޮތުން ބަނީއިސްރާއީލު މީހުން ހިދާޔަތު ލިބިގަތުމަށެވެ.

އަދި މަރްޔަމްގެފާނުގެ ދަރިކަލުންނާއި، އެ ދަރިކަލުންގެ މައިކަމަނާ (ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ) ހެތްކެއް ކަމުގައި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލެއްވީމެވެ. އަދި ހަމަޖެހޭ ދިރިއުޅުމަކާއި، ފެންއާރުތަކެއްގެވެރި އުސްބިމެއްގައި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެ ދެމައިކަނބަލުންނަށް ހިޔާވަހިކަން ދެއްވީމެވެ. (50)

އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ މަރްޔަމް عليها السلام އާއި އެކަމަނާގެ ދަރިކަލުން ޢީސާ عليه السلام ގެ ވާހަކައަކީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާއި، އުފެއްދެވުމުގެ ފުރިހަމަ ކަމުގެ މައްޗަށް ދަލީލުކުރާ ޙައިރާންކުރަނިވި ދަލީލެއް ކަމުގައްޔާއި، ރައްދުނުދެވެނޭ ފަދަ މުޢުޖިޒާތެއް ކަމުގައި ލެއްވީމެވެ. އެއީ އެއްވެސް އިންސާނެއްގެ ބީހުމަކާ ނުލައި އެކަމަނާ އެދަރިކަލުންނާއިގެން ރައްކައުވީ ހިނދުގައެވެ. އަދި ގަސްތަކާއި، މޭވާތައް ގިނަ، ފެން އާރުތަކާއި، ކޯރުތައް އެތަނުގައި ދެމޭ އުސްބިމެއްގައި އެދެމައިކަނބަލުންނަށް ހިޔާވަހިކަން ދެއްވީމެވެ. مَعِين އަކީ ލޯތަކަށް ފެންނަހެން ދެމޭ ފެންއާރެވެ.

(އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ.) އޭ ރަސޫލުންނޭވެ! ޙަލާލު ރަނގަޅު ތަކެތިން ތިޔަބޭކަލުން ފަރިއްކުޅުއްވައި އުޅުއްވާށެވެ! އަދި ޞާލިޙު ޢަމަލު ކުރައްވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެއީ، ތިޔަބޭކަލުން ކުރައްވާ ޢަމަލުތައް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (51)

ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލުބޭކަލުންނަށް ވަޙީކުރެއްވީމެވެ. އޭ ރަސޫލުންނޭވެ! މާތް ﷲ ތިޔަބޭކަލުންނަށްޓަކައި ހެއްދެވި ޙަލާލު ރަނގަޅު ތަކެތިން ތިޔަބޭކަލުން ފަރީއްކުޅުއްވާށެވެ. އަދި އިޚްލާޞްތެރި ނިޔަތާއެކު ހެޔޮ ޢަމަލުކުރައްވައި، މާތް ﷲއަށް ކުއްތަންވެ ވަޑައިގަންނަވާށެވެ. ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބޭކަލުންގެ ކަންތައް ބައްލަވައި، ތިޔަބޭކަލުން ކުރައްވާ ހުރިހާ ކަމެއް ދެނެވޮޑިގެންވަމެވެ.

އަދި ހަމަކަށަވަރުން، މިއީ އެއް އުއްމަތެއް ކަމުގައިވާ، ތިޔަބައިމީހުންގެ އުއްމަތެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެއީ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް ބިރުވެތިވެ، ތަޤްވާވެރިވާށެވެ! (52)

ރަސޫލުންނޭވެ! ތިޔަބޭކަލުންގެ ދީނަކީ އެއް ދީނެކެވެ. އަމާންކަމާއި، ސަލާމަތުގެ ދީން ކަމުގައިވާ އިސްލާމްދީނެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެއީ ޚަލްޤުކުރެއްވުމާއި، އިލާހުވަންތަކަމުގައި އެއްކައުވަންތަވެވޮޑިގެންވާ، ތިޔަބޭކަލުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއެވެ. ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޢުޤޫބާތަށް ބިރުގެންވަޑައިގެން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ބަދަލުހިއްޕެވުމަށް ބިރުވެތިވެވަޑައިގަންނަވާށެވެ. ފަހެ، ނަބީބޭކަލުންގެ ދީނަކީ އެއް ދީނެކެވެ. ކަލާނގެއަކީ އެއްކަލާނގެއެކެވެ. ރިސާލަތަކީ އެއް ރިސާލަތެކެވެ.

ފަހެ، އެއުރެންގެ ދީނުގެ ކަންތައް، އެއުރެންގެ މެދުގައި ތަފާތު ބައިތަކަކަށް އެއުރެން ބައިކުރޫއެވެ. ކޮންމެބަޔަކުމެ، އެ ބަޔަކުގެ ގާތުގައިވާ ގޮތާމެދު އުފަލުން ތިބެތެވެ. (53)

ރަސޫލުބޭކަލުންނަށް ތަބަޢަވީ މީހުން ޖަމާޢަތްތަކަށާއި، ބައިބަޔަށް ބެހި އެބައިމީހުން ތަފާތު ޙިޒްބުތަކަށާއި، ތަޅައިފޮޅާ ޖަމާޢަތްތަކަށް ބައިވިއެވެ. އެއްބަޔަކު ޔަހޫދީންނަށް ވީއިރު، އަނެއް ބަޔަކު ވީ ނަޞާރާއިންނަށެވެ. އަނެއް ބަޔަކު މަޖޫސީންނަށެވެ. ކޮންމެ ބަޔަކުވެސް އެބައެއްގެ ދީނާމެދު، ގުދުކަމެއް އޭގައި ވިޔަސް، އުފާކޮށް ފަޚުރުވެރިވެއެވެ. މިތަނުގައި ޖައްސަވާފައި ވަނީ ވަރަށް ފުރިހަމަ މިސާލެކެވެ. ދީނަށް މިސާލު ޖައްސަވާފައި ވަނީ ރިވެތި ބޮޑު ފޭރާމަކުންނެވެ. އެކި ޖަމާޢަތްތައް އެފޭރާމާހެދި އަރައިރުންވެ ދަމައި ކޮންމެ ބަޔަކަށް އެތިކޮޅެއް ކަނޑައިގަތެވެ. އެންމެ ފަހުން، ފޭރާން ކުދިކުދިވެ އޭގެ ރީތިކަން ގެއްލުނީއެވެ. މާތް ﷲގެ ވަޙީބަސްފުޅު زُبُر ގެ މާނައަކީ އެތިއެތިކޮޅެވެ. އެއީ زَبور ގެ ޖަމްޢެވެ. زَبور އަކީ ރަނުގެ ނުވަތަ ރިހީގެ އެތިކޮޅެވެ.

ފަހެ، އެއުރެންގެ މަގުފުރެދުމުގެތެރޭގައި، ހިނދުކޮޅަކަށް ދާނދެން ކަލޭގެފާނު އެއުރެން ދޫކޮށްލައްވާށެވެ! (54)

ދީނުގެ މައްސަލައިގައި އަރައިރުންވާ، މަގުފުރެދިފައިވާ އެބައިމީހުން، އެބައިމީހުންގެ ޣާފިލުކަމާއި، ޖާހިލުކަމާއި، މަގުފުރެދުމުގައި އެބައިމީހުންގެ އަޖަލު ޖެހެންދެން ދޫކޮށްފައި ބައިތިއްބާށެވެ.

މުދަލާއި، ދަރިންގެ ތެރެއިން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެންނަށް ދެއްވާ ދެއްވުން އެއީ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެންނަށް ހެޔޮކަންތައް ދެއްވުމުގައި އަވަސްވެވޮޑިގަންނަވަނީކަމަށް އެއުރެން ހީކުރަނީ ހެއްޔެވެ؟ އަދި ކިއެއްތަ! އެއުރެންނަށް (އެކަމުގެ ޙަޤީޤަތް) ނޭނގެނީއެވެ. (55،56)

އެބައިމީހުންނަށް ލިބފައިވާ ރިޒުޤުގެ ތަނަވަސްކަމާއި، މުދަލާއި ދަރިންގެ ގިނަކަމުގެ މައްޗަށް ބޮޑާވެ އުފާކުރާ އެ ޖާހިލު މޮޔައިން ހީކުރަނީ އެއީ އެބައިމީހުންނަށް ހެޔޮކަމެއް ނުވަތަ މާތްކަމެއްގެ ގޮތުގައި ދެއްވާފައިވާ ތަކެތި ކަމުގައި ހެއްޔެވެ؟ އަދި ކިއެއްތަ އެއީ އެބައިމީހުންނަށް ދޫދެއްވުމަށްފަހު ނޭނގޭގޮތަށް ގެންދެވުމަށް ދެއްވާފައިވާ ތަކެއްޗެވެ. އެބައިމީހުން ފާފައާއި، މަގުފުރެދުމުގެ ތެރެއަށް އިތުރަށް ގެނބުމަށެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، އެބައިމީހުންނަށް އެކަން ނޭނގެއެވެ. އެބައިމީހުންނީ ވިސްނުމެއް އަދި ޝުޢޫރެއް ނެތް ޖަނަވާރުތަކެއް ފަދަ ބަޔަކަށް ވާތީއެވެ.

މުދަލާއި، ދަރިންގެ ތެރެއިން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެންނަށް ދެއްވާ ދެއްވުން އެއީ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެންނަށް ހެޔޮކަންތައް ދެއްވުމުގައި އަވަސްވެވޮޑިގަންނަވަނީކަމަށް އެއުރެން ހީކުރަނީ ހެއްޔެވެ؟ އަދި ކިއެއްތަ! އެއުރެންނަށް (އެކަމުގެ ޙަޤީޤަތް) ނޭނގެނީއެވެ. (55،56)

އެބައިމީހުންނަށް ލިބފައިވާ ރިޒުޤުގެ ތަނަވަސްކަމާއި، މުދަލާއި ދަރިންގެ ގިނަކަމުގެ މައްޗަށް ބޮޑާވެ އުފާކުރާ އެ ޖާހިލު މޮޔައިން ހީކުރަނީ އެއީ އެބައިމީހުންނަށް ހެޔޮކަމެއް ނުވަތަ މާތްކަމެއްގެ ގޮތުގައި ދެއްވާފައިވާ ތަކެތި ކަމުގައި ހެއްޔެވެ؟ އަދި ކިއެއްތަ އެއީ އެބައިމީހުންނަށް ދޫދެއްވުމަށްފަހު ނޭނގޭގޮތަށް ގެންދެވުމަށް ދެއްވާފައިވާ ތަކެއްޗެވެ. އެބައިމީހުން ފާފައާއި، މަގުފުރެދުމުގެ ތެރެއަށް އިތުރަށް ގެނބުމަށެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، އެބައިމީހުންނަށް އެކަން ނޭނގެއެވެ. އެބައިމީހުންނީ ވިސްނުމެއް އަދި ޝުޢޫރެއް ނެތް ޖަނަވާރުތަކެއް ފަދަ ބަޔަކަށް ވާތީއެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެންނީ، އެއުރެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ބިރުވެތިވުމުން އެކަލާނގެ ޢަޛާބަށް ބިރުވެތިވާ މީހުންނެވެ. (57)

މިއީ މާތް ﷲގެ ކީރިތިވަންތަކަމާއި، މަތިވެރިކަމަށް ބިރުވެތިވެ، އަދި އެކަލާނގެ ޢަޛާބާއި، ޢުޤޫބާތަށް ބިރުވެތިވާ ތަޤްވާވެރިންގެ ސިފަތަކެވެ. އެބައިމީހުންނީ ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތައް ތެދުކުރާ މީހުންނެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ޢަމަލާއި، ޢަޅުކަން މާތް ﷲގެ ވަޖުހުފުޅަށް ޚާލިޞްކުރާ، އެކަލާނގެ ރުއްސެވުމަށް އެދޭ، އެބައިމީހުންގެ ޢަމަލުގައި ދެއްކުންތެރިކަމެއް ނުވާ މީހުންނެވެ. މިތާނގައި ޝަރީކު ނުކުރުމުގެ މާނައަކީ މާތް ﷲއަށް ޝަރީކަކު ވާކަން ނަފީކުރުމެއް ނޫނެވެ. އެއީ، އެކަން އީމާންކަމުގެ ތެރެއަށް ވަންނަ ކަމަކަށް ވާތީއެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިތަނުގައި ޝިރުކުގެ މާނައަކީ މުނާފިޤުކަމާއި ކަންދެއްކުމެވެ.

އަދި އެއުރެންނީ، އެއުރެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތަކަށް އީމާންވާ މީހުންނެވެ. (58)

މިއީ މާތް ﷲގެ ކީރިތިވަންތަކަމާއި، މަތިވެރިކަމަށް ބިރުވެތިވެ، އަދި އެކަލާނގެ ޢަޛާބާއި، ޢުޤޫބާތަށް ބިރުވެތިވާ ތަޤްވާވެރިންގެ ސިފަތަކެވެ. އެބައިމީހުންނީ ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތައް ތެދުކުރާ މީހުންނެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ޢަމަލާއި، ޢަޅުކަން މާތް ﷲގެ ވަޖުހުފުޅަށް ޚާލިޞްކުރާ، އެކަލާނގެ ރުއްސެވުމަށް އެދޭ، އެބައިމީހުންގެ ޢަމަލުގައި ދެއްކުންތެރިކަމެއް ނުވާ މީހުންނެވެ. މިތާނގައި ޝަރީކު ނުކުރުމުގެ މާނައަކީ މާތް ﷲއަށް ޝަރީކަކު ވާކަން ނަފީކުރުމެއް ނޫނެވެ. އެއީ، އެކަން އީމާންކަމުގެ ތެރެއަށް ވަންނަ ކަމަކަށް ވާތީއެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިތަނުގައި ޝިރުކުގެ މާނައަކީ މުނާފިޤުކަމާއި ކަންދެއްކުމެވެ.

އަދި އެއުރެންނީ، އެއުރެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ޝަރީކުނުކުރާ މީހުންނެވެ. (59)

މިއީ މާތް ﷲގެ ކީރިތިވަންތަކަމާއި، މަތިވެރިކަމަށް ބިރުވެތިވެ، އަދި އެކަލާނގެ ޢަޛާބާއި، ޢުޤޫބާތަށް ބިރުވެތިވާ ތަޤްވާވެރިންގެ ސިފަތަކެވެ. އެބައިމީހުންނީ ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތައް ތެދުކުރާ މީހުންނެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ޢަމަލާއި، ޢަޅުކަން މާތް ﷲގެ ވަޖުހުފުޅަށް ޚާލިޞްކުރާ، އެކަލާނގެ ރުއްސެވުމަށް އެދޭ، އެބައިމީހުންގެ ޢަމަލުގައި ދެއްކުންތެރިކަމެއް ނުވާ މީހުންނެވެ. މިތާނގައި ޝަރީކު ނުކުރުމުގެ މާނައަކީ މާތް ﷲއަށް ޝަރީކަކު ވާކަން ނަފީކުރުމެއް ނޫނެވެ. އެއީ، އެކަން އީމާންކަމުގެ ތެރެއަށް ވަންނަ ކަމަކަށް ވާތީއެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިތަނުގައި ޝިރުކުގެ މާނައަކީ މުނާފިޤުކަމާއި ކަންދެއްކުމެވެ.

އަދި އެއުރެންނީ އެއުރެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް، ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެން އެނބުރިދާނޭކަމާމެދު އެއުރެންގެ ހިތްތައް ބިރުވެތިވެގެންވާ ޙާލު (ޞަދަޤާތުގެ ގޮތުން) އެއުރެން ދޭއެއްޗެއް ދޭމީހުންނެވެ. (60)

އަދި އެބައިމީހުންނީ ޞަދަޤާތްދީ އިޙްސާންތެރިވާއިރު، އަދި ތަފާތު ހެޔޮކަންތަކުން އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ކުއްތަންވާއިރު، އެބައިމީހުންގެ ޢަމަލު ޤަބޫލުނުކުރައްވައިފާނެތީ ބިރުވެތިވާ މީހުންނެވެ. އެއީ، ޢަމަލުތަކުގެ ހިސާބުބައްލަވާ، ޖަޒާދެއްވާ ޢިއްޒަތްތެރިކަމާއި، ކީރިތިވަންތަކަމުގެ ވެރި މާތް ﷲއާ ބައްދަލުވާނެކަމަށް އީމާންވާތީއެވެ. ސުވަރުގެތަކާއި، ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ރުހިވޮޑިގަތުން ލިބޭނޭ ބަޔަކީ އެބައިމީހުންނެވެ. އަދި މާތްކަމާއި، ބާއްޖަވެރިކަން ލިބޭނޭ ބަޔަކީ އެބައިމީހުންނެވެ. އަލްޙަސަނު އަލްބަޞްރީ ވިދާޅުވިއެވެ. "މުއުމިންމީހާ ވަނީ ހެޔޮލަފާކަމާއި، މާތް ﷲއަށް ބިރުވެތިވުން އެއްކޮށްފައެވެ." (ތަފްސީރުއްޠަބަރީ، ސޫރަތުލް މުއުމިނޫން، އާޔަތް: 60) ކާފަރުމީހާ ވަނީ ނުބައިކަމާއި، މާތް ﷲގެ ޢަޛާބުން އަމާންކަންލިބިގަތުން އެއްކޮށްފައެވެ. عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ﴿وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا ءَاتَوا۟ وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ﴾ أَهُوَ الرَّجُلُ الَّذِي يَزْنِي وَيَسْرِقُ وَيَشْرَبُ الْخَمْرَ قَالَ: ‏"‏لاَ يَا بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ - أَوْ يَا بِنْتَ الصِّدِّيقِ - وَلَكِنَّهُ الرَّجُلُ يَصُومُ وَيَتَصَدَّقُ وَيُصَلِّي وَهُوَ يَخَافُ أَنْ لاَ يُتَقَبَّلَ مِنْهُ"‏‏. (سنن ابن ماجه، كتاب الزهد)‏ (ޢާއިޝާ رضي الله عنها ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަމަނާ ވިދާޅުވިއެވެ. އަހުރެން ދެންނެވީމެވެ. ﷲގެ ރަސޫލާ ﷺ އެވެ. ﴿وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا ءَاتَوا۟ وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ﴾ މި އާޔަތުގައި އެ ވާ މީހަކީ ޒިނޭކުރާ، އަދި ވައްކަންކުރާ، އަދި ރާބޯ މީހާ ހެއްޔެވެ؟ އިތުރު އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "ނޫނެކެވެ. އަބޫބަކްރުގެ ދަރިކަނބަލުންނޭވެ! (ނުވަތަ އައްޞިއްދީޤުގެ ދަރިކަނބަލުންނޭވެ!) އެހެނެއްކަމަކު އެއީ އޭނާގެ ހެޔޮ ޢަމަލު ޤަބޫލުފުޅު ނުކުރައްވައިފާނެތީ މާތް ﷲއަށް ބިރުވެތިވާ ޙާލު ނަމާދުކޮށް، ރޯދަހިފައި، ޞަދަޤާތްކުރާ މީހާއެވެ.) (ސުނަނު އިބްނުމާޖާ، ޙަދީޘު: 4338/37)

އެއުރެން އެންމެންނީ، ހެޔޮކަންތަކުގައި އަވަސްވެގަންނަ މީހުންނެވެ. އަދި އެއުރެންނީ އެކަންތަކުގައި ކުރިއަރައިދާ މީހުންނެވެ. (61)

އަދި އެބައިމީހުންނީ ޞަދަޤާތްދީ އިޙްސާންތެރިވާއިރު، އަދި ތަފާތު ހެޔޮކަންތަކުން އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ކުއްތަންވާއިރު، އެބައިމީހުންގެ ޢަމަލު ޤަބޫލުނުކުރައްވައިފާނެތީ ބިރުވެތިވާ މީހުންނެވެ. އެއީ، ޢަމަލުތަކުގެ ހިސާބުބައްލަވާ، ޖަޒާދެއްވާ ޢިއްޒަތްތެރިކަމާއި، ކީރިތިވަންތަކަމުގެ ވެރި މާތް ﷲއާ ބައްދަލުވާނެކަމަށް އީމާންވާތީއެވެ. ސުވަރުގެތަކާއި، ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ރުހިވޮޑިގަތުން ލިބޭނޭ ބަޔަކީ އެބައިމީހުންނެވެ. އަދި މާތްކަމާއި، ބާއްޖަވެރިކަން ލިބޭނޭ ބަޔަކީ އެބައިމީހުންނެވެ. އަލްޙަސަނު އަލްބަޞްރީ ވިދާޅުވިއެވެ. "މުއުމިންމީހާ ވަނީ ހެޔޮލަފާކަމާއި، މާތް ﷲއަށް ބިރުވެތިވުން އެއްކޮށްފައެވެ." (ތަފްސީރުއްޠަބަރީ، ސޫރަތުލް މުއުމިނޫން، އާޔަތް: 60) ކާފަރުމީހާ ވަނީ ނުބައިކަމާއި، މާތް ﷲގެ ޢަޛާބުން އަމާންކަންލިބިގަތުން އެއްކޮށްފައެވެ. عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ﴿وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا ءَاتَوا۟ وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ﴾ أَهُوَ الرَّجُلُ الَّذِي يَزْنِي وَيَسْرِقُ وَيَشْرَبُ الْخَمْرَ قَالَ: ‏"‏لاَ يَا بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ - أَوْ يَا بِنْتَ الصِّدِّيقِ - وَلَكِنَّهُ الرَّجُلُ يَصُومُ وَيَتَصَدَّقُ وَيُصَلِّي وَهُوَ يَخَافُ أَنْ لاَ يُتَقَبَّلَ مِنْهُ"‏‏. (سنن ابن ماجه، كتاب الزهد)‏ (ޢާއިޝާ رضي الله عنها ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަމަނާ ވިދާޅުވިއެވެ. އަހުރެން ދެންނެވީމެވެ. ﷲގެ ރަސޫލާ ﷺ އެވެ. ﴿وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا ءَاتَوا۟ وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ﴾ މި އާޔަތުގައި އެ ވާ މީހަކީ ޒިނޭކުރާ، އަދި ވައްކަންކުރާ، އަދި ރާބޯ މީހާ ހެއްޔެވެ؟ އިތުރު އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "ނޫނެކެވެ. އަބޫބަކްރުގެ ދަރިކަނބަލުންނޭވެ! (ނުވަތަ އައްޞިއްދީޤުގެ ދަރިކަނބަލުންނޭވެ!) އެހެނެއްކަމަކު އެއީ އޭނާގެ ހެޔޮ ޢަމަލު ޤަބޫލުފުޅު ނުކުރައްވައިފާނެތީ މާތް ﷲއަށް ބިރުވެތިވާ ޙާލު ނަމާދުކޮށް، ރޯދަހިފައި، ޞަދަޤާތްކުރާ މީހާއެވެ.) (ސުނަނު އިބްނުމާޖާ، ޙަދީޘު: 4338/37)

އަދި އެއްވެސް ނަފްސަކަށް، އެ ނަފްސަކަށް ކުޅަދާނަވެގެންވާ މިންވަރަށް މެނުވީ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތަކުލީފެއް ނުޖައްސަވަމެވެ. އަދި ޙައްޤުގޮތުގައި ބަސްބުނާ ފޮތެއް، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުގައިވެއެވެ. އަދި އެއުރެންނަކަށް ބޭއިންސާފެއް ނުކުރައްވާހުށްޓެވެ. (62)

އަޅުތަކުންގެ ތެރެއިން އެއްވެސް މީހަކަށް އޭނާއަށް ކުޅަދާނަވެގެންނުވާ ކަމެއް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ނުޖައްސަވަމެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފަޟްލުވަންތަވެވޮޑިގެން، އިޙްސާންވަންތަވެވޮޑިގަތުމުގެ ގޮތުންނެވެ. ފަހެ، ހުރިހާ ޝަރުޢީ ތަކުލީފުތަކަކީ އިންސާނާއަށް ކުޅަދާނަވެގެންވާ އޭނާއަށް ކުރެވޭ ވަރުގެ ކަންކަމެވެ. އަޅުތަކުންގެ ޢަމަލުގެ ފަތް ވަނީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުގައެވެ. އެބައިމީހުން ކުޅަ ކަންތަކުގެ މައްޗަށް، އެއްވެސް އުނި އިތުރެއް ނެތި، އެފަތް ހެކިވާނެއެވެ. އަދި އެއްވެސް މީހަކަށް އޭނާގެ ޢަމަލުތަކާމެދު އަނިޔާވެރި ނުވެވޭހުށްޓެވެ.

އަދި ކިއެއްތަ! އެއުރެންގެ ހިތްތައްވަނީ، މި (ޤުރްއާން) އާމެދު ނޭނގުމެއްގެ ތެރޭގައެވެ. އަދި އެއުރެން ކުރަމުންދާ ޢަމަލުތަކުގެ އިތުރަށް، އެއުރެންނަށް އެހެން (ނުބައި) ޢަމަލުތަކެއްވެއެވެ. (63)

الغَمْرَة އަކީ ޣާފިލުކަމާއި، ޖާހިލުކަމެވެ. މާނައީ: އަދި ކިއެއްތަ، އެކާފަރުންގެ ހިތްތައް ވަނީ ޣާފިލުކަމާއި، ޖާހިލުކަމުގެ ތެރޭގައެވެ. އެބައިމީހުންނަށް މާތް ﷲގެ ކަލާމްފުޅު ނުވިސްނޭނޭހެން ޣާފިލުކަމުގެ ފަރުދާއެއްގައެވެ. އެބައިމީހުންނަށް ޤުރްއާނުގެ އާޔަތްތައް ނުވިސްނެއެވެ. އަދި އެފޮތުގައިވާ ނަސޭހަތްތަކާމެދު އެބައިމީހުން ފިކުރުނުކުރެއެވެ. ކާފިރުކަމާއި، ޝިރުކުކުރުމުގެ އިތުރަށް އެބައިމީހުންނަށް ގިނަ ނުބައި ޢަމަލުތަކެއް ވެއެވެ. އެބައިމީހުން އެޢަމަލުތަކާ ދުރުނުވެ އޭގެ މަތީގައި ދެމިތިބެއެވެ. އެއީ، މަލާމާތްކޮށް ފުރައްސާރަކުރުމާއި، ބޮޑެތި ފާފަތައް ފަދަ ކަންކަމެވެ.

އެއުރެންގެ ތެރެއިން، ތަނަވަސްކަމުގައި ހައްދުފަހަނަޅައިފައިވާ މީހުންނަށް، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޢަޛާބު ފޮނުއްވައި، އެއުރެން ގެންދަވައިފުމަށް ދާނދެނެވެ. އެހާރުން، އެއުރެން ރޮއިހޭރި، ސަލާމަތަށްއެދި ގޮވާނެތެވެ. (64)

الجُؤَار އަކީ ސަލާމަތަށް އެދި ގެރީގެ އަޑު ފަދަ ގަދަ އަޑަކުން ބާރަށް ގޮވުމެވެ. މާނައީ: އެބައިމީހުންގެ ބޮޑުންނާއި، ތަނަވަސްކަމުގައި ހައްދުފަހަނައަޅާފައިވާ މީހުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އަވަސް ޢަޛާބުން ހިއްޕަވައިފުމަށް ދާންދެނެވެ. އެހިނދު އެބައިމީހުން ގެރީގެ އަޑު ފަދަ ގަދައަޑަކުން އެހީއަށް އެދި ގޮވާނެއެވެ. އަދި ސަލާމަތަށް އެދި ރޮއިހޭރޭނެއެވެ. އެބައިމީހުން ބުނާނެއެވެ. ސަލާމަތްކޮށްދެއްވާނދޭވެ! ހުރި ނިކަމެތިކަމެއްގެ ބޮޑުކަމާއެވެ! އެބައިމީހުންގެ ކިބައިން ޢަޛާބު ދުރުކުރައްވާތޯ އެބައިމީހުން ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް އެދި ގޮވާނެއެވެ.

(އެއުރެންނަށް އަންގަވާހުށްޓެވެ.) ތިޔަބައިމީހުން މިއަދު ރޮއިހޭރި ނުގޮވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުންނަކަށް، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަކުން ނަޞްރުވެރިކަމެއް ނުލިބޭނެތެވެ. (65)

އެބައިމީހުންނަށް ބުނެވޭނެއެވެ. މިއަދު ތިޔަބައިމީހުން ސަލާމަތަށް އެދި ނުގޮވާށެވެ. ހަޅޭއްނުލަވާށެވެ. އާދޭސް ނުކުރާށެވެ. ރޮއިހޭރި، ހަޅޭއްލަވައި، ސަލާމަތަށް އެދި ގޮވުމުން މިއަދު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ކުރާނެ ފައިދާއެއް ނެތެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ލިބޭނެ އެހީތެރިކަމެއްވެސް ނެތެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ބާވައިލެއްވި އާޔަތްތައް، ތިޔަބައިމީހުންނަށް (އިއްވައި) ކިޔެވޭ ކަމުގައިވިއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން އަނެއްފަރާތަށް އެނބުރި، ފުރަގަސްދޭ ބަޔަކު ކަމުގައި ވީމުއެވެ. (66)

ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތައް ކިޔަވާ އަޑު ތިޔަބައިމީހުންނަށް އިވޭ ހިނދު، ބިރުވެރި އެއްޗެއް ފެނިގެން ފިލަން ދުވާ މީހެއް ފަދައިން ތިޔަބައިމީހުން އެއާޔަތްތަކާއި ދުރުވެ، އެއަށް ފިލައި، ފުރަގަސްދީ ދުއްވައިގަންނަ ކަމުގައި ވިއެވެ.

އެ ޤުރްއާނާމެދު ބޮޑާވެގަންނަ ޙާލުގައެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ރޭގަނޑުގެ ވަގުތުގައި (އެ ޤުރްއާނަށް) މަލާމާތްކޮށް ވާހަކަދައްކަން ތިބޭހިނދުގައެވެ. (67)

ތިޔަބައިމީހުން އީމާންކަމަށް ފުރަގަސްދީ، މާތް ﷲގެ ޙުރުމަތްރިވެގެންވާ ގެފުޅުގެ ކުރިމަތީގައި ހަޑިހުތުރު ވާހަކަ ދައްކަން ތިޔަބައިމީހުން ރޭނގަޑު ހޭލާ ތިބޭކަމުގައި ވިއެވެ. ތަފްސީރު ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވެފައި ވެއެވެ. އެބައިމީހުން ގެފުޅު ކައިރީގައި ރޭގަނޑު ހޭލާ ތިބެގެން ޤުރްއާނަށާއި، ރަސޫލުﷲ ﷺ އަށް ބަދުބަސް ބުނާކަމުގައި ވިއެވެ. އެބައިމީހުން ބުނެއެވެ. މުޙައްމަދު ﷺ އަކީ ސިހުރުވެރިއެކެވެ. ދޮގުވެރި ކާހިނެކެވެ. އެކަލޭގެފާނު މާތް ﷲއާ މެދު އިތުރުފުޅުހައްދަވަނީއެވެ. އަދި ޤުރްއާނަކީ އިސްވެދިޔަ މީހުންގެ ފުލޯކު ވާހަކަތަކެކެވެ. ގެފުޅުގެ ވަށައިގެން ބަހައްޓާފައި ހުރި ބުދުތަކުގެ ވަށައިގެން ތިބެ އެބައިމީހުން ބުނެއެވެ. އަހަރެމެންނަކީ މާތް ﷲގެ ޙަރަމްފުޅުގެ އަހުލުވެރިންނެވެ. އެކަލާނގެ ގެފުޅުގެ ޚާދިމުންނެވެ. އަހަރެމެންގެ މައްޗަށް އެއްވެސް މީހަކަށް ގަދަކަން ލިބިގެން ނުވެއެވެ. އަދި އަހަރެމެންނަށް ވުރެ މޮޅުވެ ފަޚުރުވެރިވެވޭނޭ މީހަކުވެސް ނުވެއެވެ.

ފަހެ، އެއުރެން ޤުރްއާނާމެދު ވިސްނުން ހިންގައި، ފިކުރުނުކުރަނީ ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ އެއުރެންގެ އިހުގެ ކާބަފައިންގެ ގާތަށް ނާންނަކަމެއް އެއުރެންގެ ގާތަށް އައީހެއްޔެވެ؟ (68)

އެބައިމީހުން މިޤުރްއާނުގެ އާޔަތްތަކާމެދު ވިސްނައި ފިކުރު ނުކުރަނީ ކީއްވެ ހެއްޔެވެ؟ އެއީ ޢާލަމްތަކުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ބާވައިލެއްވި ޙައްޤު ކަން އެބައިމީހުން ދެނެގަތުމަށެވެ. ނުވަތަ މުޙައްމަދު ﷺ އެބައިމީހުންގެ ގާތަށް ގެންނެވީ އިސްވެދިޔަ އެބައިމީހުންގެ ކާބަފައިންގެ ގާތަށް ނާންނަ އަލަށް އުފެއްދުނު އެއްޗެއް ހެއްޔެވެ؟ މިއީ އެބައިމީހުން ޤުރްއާނާ މެދު ފިކުރުނުކުރާތީ އެބައިމީހުންނަށް ރުހިވޮޑިނުގެން ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ބަސްފުޅެކެވެ.

ނުވަތަ އެއުރެން އެކަލޭގެފާނަށް އިންކާރުކޮށް، ދެކޮޅުހަދަނީ އެއުރެންގެ ރަސޫލާ، އެއުރެންނަށް ނޭނގެނީ ހެއްޔެވެ؟ (69)

އަނެއްކާވެސް ރުހިވޮޑިނުގަތުމުގެ ބަސްފުޅެކެވެ. އެބައިމީހުންނަށް އެބައިމީހުންގެ ރަސޫލާ ނޭނގެނީހެއްޔެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންގެ ތެރޭގައި ސާޅީސް އަހަރު އުޅުއްވިއިރުވެސް އެކަލޭގެފާނުގެ ޙަޤީޤަތާއި، ތެދުވެރިކަމާއި، އަމާނާތްތެރިކަން އެބައިމީހުންނަށް ނޭނގެނީހެއްޔެވެ؟ އެބައިމީހުން އެކަލޭގެފާނަށް އިންކާރުކޮށް، ދެކޮޅުހަދައި، އެކަލޭގެފާނުގެ ނަބީކަން ދޮގުކުޅައީ އެހެންވެގެން ހެއްޔެވެ؟

ނުވަތަ އެކަލޭގެފާނުގެ ކިބައިގައި، މޮޔަކަމެއްވާކަމަށް އެއުރެން ބުނަނީ ހެއްޔެވެ؟ އަދި ކިއެއްތަ! (އެހެންނަކުންނޫނެވެ.) އެއުރެންނަށް އެކަލޭގެފާނު ޙައްޤު ގޮތް ގެނެސްދެއްވިއެވެ. އަދި އެއުރެންކުރެ ގިނަމީހުންނީ، ޙައްޤަށް ނުރުހޭބަޔެކެވެ. (70)

ނުވަތަ އެބައިމީހުން އެކަލޭގެފާނު ދޮގުކުރުމުގެ ސަބަބީ އެކަލޭގެފާނަކީ މޮޔަފުޅު ބޭކަލެއް ކަމުގައި އެބައިމީހުން ޤަބޫލުކުރުން ހެއްޔެވެ؟ މިއީ މުޅިންވެސް އަޞްލެއް ނެތް ބާޠިލު ވާހަކަތަކެކެވެ. ފަހެ، އެކަލޭގެފާނަކީ އެބައިމީހުންގެތެރެއިން އެންމެ ވިސްނުން ރަނގަޅު، އެންމެ ސިކުނޑި ތަނަވަސް، ވާހަކަފުޅު އެންމެ ތެދު ކަލޭގެފާނުކަން އެބައިމީހުންނަށް އެނގެއެވެ. ވީއިރު، މި ގޮތްދޫނުކުރުމާއި، ދެކޮޅުހެދުމުގެ ބޭނުމަކީ ކޮބައި ހެއްޔެވެ؟ ދެން އެކަމުގެ ޙަޤީޤީ ސަބަބު ބަޔާންކުރައްވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿بَلْ جَآءَهُم بِٱلْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَـٰرِهُونَ﴾ މުޙައްމަދު ﷺ އެބައިމީހުންގެ ގާތަށް ވަޑައިގަތީ އަލިގަދަ، ފާޅުކަންބޮޑު ޙައްޤު ގޮތާއިގެންނެވެ. އަދި ޙައްޤުގެ އަލި ފާޅުވެ، އޭގެ ވިދުވަރު ގަދަކަމާއެކުވެސް މުޝްރިކުންގެތެރެއިން ގިނަ ބަޔަކު، އެބައިމީހުންގެ ހިތްތައް މަގުފުރެދި ސީދާ މަގުން އެއްކިބާވެފައި ވުމުގެ ސަބަބުން، ޙައްޤު ޤަބޫލުނުކުރެއެވެ. އަދި އެގޮތް ބޭނުމެއްވެސް ނުވެއެވެ. އެބައިމީހުންގެ ވެރިކަމާއި، މަތީ މަޤާމުތައް ގެއްލިދާނެތީއެވެ.

ޙައްޤު (އެބަހީ: ޤުރްއާން) އެއުރެންގެ އެދުންތަކަށް ތަބަޢަވީނަމަ، އުޑުތަކާއި، ބިމާއި، އެތާނގައިވާހާ ބަޔަކު ފާސިދުވެ، ނުބައިވެގެން ހިނގައްޖައީހެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެންނަށް ހަނދާންކޮށްދެނިވި ޤުރްއާން ގެނެސްދެއްވީމެވެ. ފަހެ، އެއުރެންނީ އެ ޤުރްއާނަށް ފުރަގަސްދީ އެނބުރިގަންނަ ބަޔެކެވެ. (71)

އެބައިމީހުންގެ ނަފުސުތައް އެދޭގޮތަށް މާތް ﷲ ތަބަޢަވެވޮޑިގެންފިނަމަ، ވިސްނުންތަކާއި، އެދޭގޮތްތައް ތަފާތުވެ، މުޅި ކައުނުގެ ނިޒާމު ފާސިދުވެއްޖައީހެވެ. މީސްތަކުން އެދޭހާ ގޮތަކަށް އުޅެން އެބައިމީހުން ދޫކޮށްލައްވައިފިނަމަ، ހަމަނުޖެހުމާއި، ފަސާދަ އުފެދިއްޖައީހެވެ. އަދި ގަދަފަދަ އެތި ނިކަމެތި އެތި ކައިލާ ވަލުޖަނަވާރުތަކެއް ފަދައިން އިންސާނުން ވެއްޖައީހެވެ. އަދި ޖަންގަލީގެ ޤާނޫނު ޢާއްމުވެއްޖައީހެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންނަށް ދެއްވާފައި ވަނީ އެބައިމީހުންގެ ޝަރަފާއި ފަޚުރު ކަމުގައިވާ ކީރިތި ޤުރްއާނެވެ. އެހެނަސް އެބައިމީހުން އެފޮތާ ދުރަށް އެނބުރި އެއަށް ކުރަނީ ފުރައްސާރައެވެ.

ނުވަތަ ކަލޭގެފާނު، އެއުރެންގެ ކިބައިން އުޖޫރައަކަށް އެދިވަޑައިގަންނަވަނީތޯއެވެ؟ ފަހެ، ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ދެއްވާ ޘަވާބު މާހެޔޮކަން ބޮޑެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ، ރިޒުޤުދެއްވާ އެންމެހެޔޮ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (72)

ނުވަތަ ކަލޭގެފާނުގެ ރިސާލަތު އެބައިމީހުންނަށް ގެނެސްދެއްވުމަށް އެބައިމީހުންގެ ކިބައިން އުޖޫރައެއް ހޯއްދެވުމަށް ކަލޭގެފާނު އެދިވަޑައިގަންނަވަނީތޯއެވެ؟ އެހެންވެ، އެބައިމީހުން ކަލޭގެފާނާ ދުރަށްގޮސް ކަލޭގެފާނަށް ފިލަނީތޯއެވެ؟ ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންގެ ކިބައިން އުޖޫރައަކަށް އެދިވަޑައިނުގަންނަވަމުއެވެ. ފަހެ، ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ދެއްވާ ދެއްވުމާއި، ދަރުމަ މުޅި ދުނިޔޭގައިވާހާ ދަރުމައަށް ވުރެ ހެޔޮކަން ބޮޑުވެގެން ވެއެވެ. ފަހެ، އެކަލާނގެއީ ރިޒުޤުދެއްވާ އެންމެ ހެޔޮ ރަސްކަލާނގެއެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނު ސީދާވެގެންވާ ތެދުމަގަށް އެއުރެންނަށް ގޮވައިލައްވާކަން ކަށަވަރެވެ. (73)

ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ގޮވައިލައްވާކަން ކަށަވަރީ ސީދާވެގެންވާ މާތް ދީނަށެވެ. އެއީ އެދީނުގެ ސީދާކަމަށް ހަމަބުއްދި ހެކިވާ އިސްލާމްދީނެވެ.

އަދި ހަމަކަށަވަރުން، އާޚިރަތަށް އީމާންނުވާމީހުން، ތެދުމަގުން އެއްކިބާވެގެންވާކަން ކަށަވަރެވެ. (74)

އެހެނެއްކަމަކު، އެބައިމީހުންގެ އަބާއްޖަވެރިކަމާއި، ބަދުނަސީބުވެރިކަމުގެ ސަބަބަން އެބައިމީހުން އިސްލާމްދީން ދޫކޮށްލީއެވެ. އަދި ކާބަފައިން އެގޮތެއްގެ މަތީގައި ތިބި ޚުރާފާތާއި، ވަހުމާއި، ބުދަށް އަޅުކަންކުރުމުގައި ހިފެހެއްޓީއެވެ.

އެއުރެންނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަޙްމަތް ލައްވައި، އެއުރެންގެ ކިބައިގައިވާ ދަތިކަން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފިއްލެވިނަމަވެސް، އެއުރެންގެ މަގުފުރެދުމުގައި ދެވޭނުދެވޭތަނެއް ނޭނގޭގޮތުގައި، އެއުރެން ދެމިތިބީހެވެ. (75)

ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެ މުޝްރިކުންގެ މައްޗަށް އޯގާތެރިވެވޮޑިގެން، އެބައިމީހުންނަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ހަނަފަސްކަމާއި، ތަދުމަޑުކަން ދުރުކުރައްވައި، އެބައިމީހުންނަށް ޖެހިފައިވާ މުޞީބާތް ދުރުކޮށްދެއްވި ނަމަވެސް، އެބައިމީހުންގެ ނުކިޔަމަންތެރިކަމުގައި ހައްދުފަހަނައަޅައިދިއުމާއި، ގޮތްދޫނުކުރުމުގައި އެބައިމީހުން ދެމިތިބީހެވެ. އެބައިމީހުންގެ ހިތްތައް ކަނުވެފައި ވާތީ ކަނު ބައެއް ފަދައިން ދެވޭ ނުދެވޭ ތަނެއް ނޭނގޭ ޙާލުގައެވެ. މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވުނު ސަބަބާ ބެހޭ ގޮތުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : لَمَّا أَتَى ثُمَامَةُ بْنُ أُثَالٍ الْحَنَفِيُّ إِلَى رَسُولِ اللهِ - صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ - فَأَسْلَمَ وَهُوَ أَسِيرٌ فَخَلَّى سَبِيْلَهُ ، فَلَحِقَ بِالْيَمَامَةِ فَحَالَ بَيْنَ أَهْلِ مَكَّةَ وَبَيْنَ الْمِيْرَةِ مِنَ الْيَمَامَةِ ، وَأَخَذَ اللهُ تَعَالَى قُرَيْشًا بِسِنِي الْجَدْبِ حَتَّى أَكَلُوْا الْعِلْهِزَ ، فَجَاءَ أَبُو سُفْيَان إِلَى النَّبِيِّ - صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ - فَقَالَ: أُنْشِدُكَ اللهَ وَالرَّحِمَ ، أَلَيْسَ تَزْعُمُ أَنَّكَ بُعِثْتَ رَحْمَةً لِلْعَالَمِيْنَ ؟ قَالَ: " بَلَى " ، فَقَالَ: قَدْ قَتَلْتَ الْآبَاءَ بِالسَّيفِ وَالْأَبْنَاءَ بِالْجُوعِ ، فَأَنْزَلَ اللهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ . (أسباب النزول لأبي الحسن على بن أحمد الواحدي، ص: 163) (ޢަބްދުﷲ ބްނު رضي الله عنهما ޢައްބާސް ވިދާޅުވިއެވެ. ޘުމާމާ ބިން އުޘާލް އަލްޙަނަފީ (ބަނޫޙަނީފާއަށް ނިސްބަތްވާ) ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ އަރިހަށް ވަޑައިގެން ހަނގުރާމައިގެ އަސީރެއްގެ ގޮތުގައި ހުންނަވައި އިސްލާމްވެވަޑައިގަތުމުން އިތުރު އެކަލޭގެފާނު އޭނާ ދޫކޮށްލެއްވިއެވެ. އެއަށްފަހު އޭނާ އަލްޔަމާމާ (ނަޖުދު ކަރަ) އަށް ވަޑައިގެން މައްކާގެ އަހުލުވެރިންނަށް ޔަމާމާއިން ފޮނުވާ ކާބޯތަކެތި ބަންދު ކުރެއްވިއެވެ. އަދި މާތް ﷲ ޤުރައިޝު ވަންހައިގެ މީހުންނަށް ހަނަފަސްކަމާއި، ތަދުމަޑުކަން އަހަރުތަކަކަށް ޖެއްސެވިއެވެ. އެބައިމީހުން ޢިލްހިޒް ކާހިސާބަށް ދާންދެނެވެ. (ޢިލްހިޒަކީ ހަނަފަސްކަން ކުރިމަތިވެ ކާބޯތަކެތި ލިބުން ދަތިވުމުން ޖަމަލުފަދަ ތަކެތީގެ ކެހެރިއާ ލެޔާ އެއްކޮށްގެން ކާން ބޭނުންކުރާ އެއްޗެއް) ދެން އަބޫސުފްޔާން ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ އަރިހަށް އައެވެ. (އޭރު އޭނާއަކީ މުޝްރިކެކެވެ.) އަދި އެކަލޭގެފާނަށް ދެންނެވިއެވެ. ރަޙިމުގެ ގުޅުން މެދުވެރިކޮށް، މާތް ﷲއަށް ޓަކައި ކަލޭގެފާނަށް އާދޭސް ދަންނަވަމެވެ. މާތް ﷲ ކަލޭގެފާނު ފޮނުއްވީ ޢާލަމްތަކަށް ރަޙްމަތެއްކަމުގައި ކަމަށް ކަލޭގެފާނު ދަޢުވާ ނުކުރައްވަމުތޯއެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ކަންހުރީ އެހެންނެވެ. އެހިނދު އޭނާ ދެންނެވިއެވެ. ކަލޭގެފާނު ކަނޑިން ކާބަފައިން ޤަތުލުކުރައްވައިފީމުއެވެ. މިހާރު ބަނޑުހައިހޫނުކަމުން ދަރިން ޤަތުލުކުރައްވަނީއެވެ. ދެން މާތް ﷲ މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވިއެވެ.) (އަސްބާބުއްނުޒޫލް، އަލްވާޙިދީ، ޙަދީޘު: 629)

ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޢަޛާބުދެއްވައި އެއުރެން ހިއްޕެވީމެވެ. ދެންވެސް އެއުރެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް، އެއުރެން މަޑުމައިތިރިވެ، އަޅުކަންކޮށް ދުޢާކޮށެއް ނަހަދަތެވެ. (76)

ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ މުޞީބާތާއި، ދަތިކަމާއި، ތަދުމަޑުކަމާއި، ބަނޑުހައިހޫނުކަމުން އެބައިމީހުން އިމްތިޙާނުކުރެއްވީމެވެ. ދެންވެސް، އެބައިމީހުންގެ ޖައްބާރުކަމާއި، ނުކިޔަމަންތެރިކަމުގެ ސަބަބުން، މުޞީބާތް ދުރުކޮށްދެއްވުން އެދި އެބައިމީހުން މާތް ﷲއަށް ނުދަންނަވައެވެ.

ގަދަފަދަވެގެންވާ ޢަޛާބެއްގެ ދޮރު، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެންގެ މައްޗަށް ހުޅުއްވައިފުމަށް ދާނދެނެވެ. އެހާރުން އެ ޢަޛާބުގެތެރޭގައި އުންމީދުކެނޑިގެންވާ ބަޔަކު ކަމުގައި އެއުރެންވާނެތެވެ. (77)

ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކި ގޮތްގޮތަށް އެބައިމީހުން އިމްތިޙާނުކުރެއްވީމެވެ. އެހެނަސް، އެބައިމީހުންގެ ފަރާތުން ދޫދިނުމެއް، އަދި އިސްލާމްދީނާ ދިމާއަށް އެނބުރުމެއް ފެނިގެން ނުދެއެވެ. އާޚިރަތުގެ ގަދަފަދަ ޢަޛާބު އެބައިމީހުންނަށް ފެންނަންދެނެވެ. އެހިނދު، އެބައިމީހުން ބޯލަނބައި ކިޔަމަންވާނެއެވެ. އަދި ހުރިހާ ހެވަކުން އުއްމީދު ކަނޑައިލާނެއެވެ. الإِبْلَاس އަކީ ހެޔޮކަމެއް ލިބޭނެކަމުގެ އުއްމީދު ކަނޑައިލުމެވެ. ދެން، މާތް ﷲ މިވަނީ އެބައިމީހުންނަށް އެކަލާނގެ މަތިވެރި ނިޢުމަތްތައް ހަނދާންކޮށްދެއްވައި، އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާއި، އެއްކައުވަންތަކަމުގެ ހެކިތައް އެބައިމީހުންނަށް ދައްކަވާފައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

އެކަލާނގެއީ، ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި، އިވުމާއި، ފެނުމާއި، ހިތްތައް އުފެއްދެވި ރަސްކަލާނގެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ޝުކުރުކުރަނީ، ވަރަށްވެސް މަދުންނެވެ. (78)

އެކަލާނގެއީ ތިޔަބައިމީހުން އަޑުއެހުމަށާއި، ބެލުމަށާއި، ވިސްނުމަށް ޙިއްސުތައް ހެއްދެވި ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ފަޟްލުވަންތަކަމާއި، ނިޢުމަތަށްޓަކައި ތިޔަބައިމީހުން އެކަލާނގެއަށް ޝުކުރުނުކުރެއެވެ. ما އައިސްފައިވަނީ މަދުކަން އިތުރަށް ގަދަކުރުމަށެވެ. މާނައީ ތިޔަބައިމީހުން ﷲ އަށް ޝުކުރުކުރަނީ ހާދަހާ މަދުންނެވެ. އަރަބިން ބުނެ އުޅެއެވެ. "مَا أَقَلَّ شُكْرَ فُلَانٍ لِنِعْمِتِي" (އެވެނި މީހަކު އަހަރެންގެ ދީލަތިކަމަށް ޝުކުރުކުރަނީ ހާދަހާ މަދުންނެވެ.) އެބަހީ އޭނާ ޝުކުރުނުކުރެއެވެ.

އަދި އެކަލާނގެއީ، ބިމުގައި ތިޔަބައިމީހުން އުފެއްދެވި ރަސްކަލާނގެއެވެ. އަދި (ޤިޔާމަތް ދުވަހުން) ތިޔަބައިމީހުން އެއްކުރައްވާހުށީ، އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. (79)

އެކަލާނގެއީ ތިޔަބައިމީހުން ހައްދަވައި، ކައިވެނީގެ ޒަރީއާއިންނާއި، ދަރިން ގިނަވާނެ ގޮތް ހައްދަވައި ތިޔަބައިމީހުން ބިންމަތީގައި ފެތުރުއްވި ރަސްކަލާނގެއެވެ. އަދި ޙިސާބުބައްލަވައި ޖަޒާދެއްވުމަށް ތިޔަބައިމީހުން އެނބުރި ދިއުން ވަނީ އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ.

އަދި ދިރުއްވަނީވެސް، އަދި މަރުގަންނަވަނީވެސް، ހަމައެކަލާނގެއެވެ. އަދި ރެޔާއިދުވާލުގެ ތަފާތު ކުރެއްވުން މިލްކުވެގެންވަނީވެސް، އެކަލާނގެއަށެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ނުވިސްނަނީ ހެއްޔެވެ؟ (80)

އަދި ޚަލްޤުތަކުން ދިރުއްވައި، އެބައިމީހުން މަރުގަންނަވައި، ދެވަނަ ފަހަރަށް އެބައިމީހުންނަށް ދިރުންދެއްވަނީވެސް އެކަލާނގެއެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން ކުރުވެ ދިގުވުމުގައި ރެއާއި ދުވާލު ތަފާތުވުމަކީވެސް އެކަލާނގެ ކުރައްވާ ކަމެކެވެ. މާތް ﷲގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމާއި، އެއްކައުވަންތަކަމުގެ ހެކިތައް ދެނެގަންނާނެ ބުއްދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނުވޭ ހެއްޔެވެ؟ އަދި ޚަލްޤުކުރައްވާ، ރިޒުޤުދެއްވާ، ދިރުއްވާ އަދި މަރުގަންނަވާ ފަރާތެއް އެކަލާނގެ މެނުވީ ނުވެއެވެ.

އަދި ކިއެއްތަ! އިހުގެ މީހުން ބުނިފަދައިން، އެއުރެން ބުނޫއެވެ. (81)

بَلْ ބޭނުންކުރެވެނީ ކުރިން ބުނެވުނު އެއްޗަކާ އިދިކޮޅު ވާހަކައެއް ފަހުން ގެނައުމަށެވެ. މާނައީ: އެބައިމީހުން މި ހެކިތަކާ މެދު ވިސްނައި، ހޯދައި ނުބަލައެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، އެ މޮޔައިން ބުނީ އެބައިމީހުންގެ ކާބަފައިން ބުނި ފަދައިންނެވެ.

އެއުރެން ބުނޫއެވެ. ތިމަންމެން މަރުވެ، އަދި ވެއްޔާއި، ކަށްޓަށްވެއްޖެހިނދު، ހަމަކަށަވަރުން، އަލުން ދިރުމަކަށް ފޮނުއްވާނޭ ބަޔަކު ކަމުގައި ތިމަންމެން ވާނޭހެއްޔެވެ؟ (82)

އެބައިމީހުން ބުންޏެވެ. އަހަރެމެންގެ ކަށިތައް ފީވެ، ހިމުން ކުނޑިއަށްވުމަށްފަހު، އަހަރެމެން ދެވަނަ ޙަޔާތަކަށް އެނބުރި އަންނާނެ ހެއްޔެވެ؟ އެއީ މުސްތަޙީލު ކަމެކެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، މީގެކުރިންވެސް ތިމަންމެންނަށާއި، ތިމަންމެންގެ ކާބަފައިންނަށް، މިކަންތައް ވަޢުދުކުރެއްވިއެވެ. އެވޭލާމީހުން ދައްކައި އުޅުނު ފުލޯކުވާހަކަތަކެއް ކަމުގައި، މެނުވީ މިކަންތައް ނުވެއެވެ. (83)

އަހަރެމެންނަށާއި، އަހަރެމެންގެ ކުރިން އިސްވެދިޔަ މީހުންނަށްވެސް އެ ވަޢުދު ވެވުނެވެ. އެކަމަކު ދެވަނަ ދިރުމެއް ނާދެއެވެ. އަދި އެއީ ޙަޤީޤަތެއްވާ ކަމެއް ކަމުގައި އަހަރެމެން ނުދެކެމެވެ. ދެން މަލާމާތާއި، ފުރައްސާރަ އިތުރުކުރަމުން އެބައިމީހުން ބުންޏެވެ. މުޙައްމަދު ﷺ އަހަރެމެންނަށް ވަޢުދުވެވަޑައިގަންނަވާ ކަންކަމަކީ އިސްވެދިޔަ މީހުންގެ ޚުރާފާތާއި، ފުލޯކުވާހަކަ ފިޔަވައި އެހެން އެއްޗެއް ނޫނެވެ. الأَسَاطِير އަކީ أُسْطُورَة ގެ ޖަމްޢެވެ. އެއީ ދޮގެވެ. އަލުން ދިރުއްވައި މަޙްޝަރުކުރައްވާނެކަން ޤަބޫލުކުރުމަށް އެބައިމީހުން ދެކޮޅުހެދުމުން، ބާޠިލު މުޅިން ބަލިކޮށްލާނޭ، ރައްދުނުދެވޭނޭ ޙުއްޖަތް އެބައިމީހުންނަށް ގެނެސްދެއްވުމަށް މާތް ﷲ އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ އަށް އެންގެވިއެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ބިމާއި، އެތާނގައިވާހާ ބަޔަކާއި، ތަކެއްޗެއް މިލްކުވެގެންވަނީ، ކާކަށްހެއްޔެވެ؟ ތިޔަބައިމީހުން އެކަން ދަންނަކަމުގައި ވާނަމައެވެ. (84)

މުޙައްމަދު ﷺ އެވެ! ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވާށެވެ. ބިމާއި، އެތަނުގައި ވާހާ އިންސާނުންނާއި، ޖިންނީންނާއި، ދޫނިތަކާއި، ވަލުޖަނަވާރާއި، ގަސްގަހާގެހި ފަދަ މަޚްލޫގުން މިލްކުވެގެންވަނީ ކޮން ފަރާތަކަށް ހެއްޔެވެ؟ އެތަކެތި އުފައްދަވައި، އޭގެ ހުރިހާކަމެއް ރާއްވަވައި ހިންގަވައި، ފަނާކުރައްވާ ޙަޤީޤީ މިލްކުވެރިއަކީ ކޮން ފަރާތެއް ހެއްޔެވެ؟ ޖަވާބު އެނގެއެވެ. ބުދުތައް އެތަކެތި ނަހަދާ ކަމާއި، އެއީ އެތަކެއްޗަށް ކުޅަދާނަވެގެންވާ ކަމެއް ނޫންކަމަށް އެބައިމީހުން އެއްބަސްވާނެއެވެ.

އެއުރެން ދަންނަވާނެތެވެ. (މިލްކުވެރިކަންވަނީ) اللَّه އަށެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ހަނދުމަ ނުކުރަނީ ހެއްޔެވެ؟ (85)

އެބައިމީހުން ދަންނަވާނެއެވެ. އެތަކެތި ޚަލްޤުކުރައްވައި މިލްކުކުރައްވާ ފަރާތަކީ މާތް ﷲ އެވެ. ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ތިޔަ ތިބި ތާކުންތާކު ނުޖެހޭ ގޮތަކީ ބާޠިލު ގޮތެއްކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން ވިސްނައި ފިކުރު ނުކުރަނީ ހެއްޔެވެ؟

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ހަތް އުޑުގެ ވެރިޔަކީ، އަދި މާތްވެގެންވާ ޢަރްޝުގެ ވެރިޔަކީ ކާކުހެއްޔެވެ؟ (86)

އެބައިމީހުންނާ އެހެން ސުވާލެއް ކުރައްވާށެވެ. އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވާށެވެ. ހަތް އުޑާއި އެތަނުގައިވާ، ގުރަހަތަކާއި، ތަރިތަކާއި، އިރާއި، ހަނދާއި، މަލާއިކަތުން ހެއްދެވީ ކޮންފަރާތެއް ހެއްޔެވެ؟ މަތިވެރި ޢަރުޝީގެ ޚާލިޤަކީ ކާކު ހެއްޔެވެ؟ އެތަކެތި އުފެއްދީ ތިޔަބައިމީހުން އިލާހުންކަމަށް ދަޢުވާކުރާ ބުދުތައް ހެއްޔެވެ؟ އެހެންނޫނިއްޔާ ދެން ކާކުހެއްޔެވެ؟

އެއުރެން ދަންނަވާނެތެވެ. (ވެރިކަންވަނީ) اللَّه އަށެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން (އެކަލާނގެޔަށް) ތަޤްވާވެރި ނުވަނީ ހެއްޔެވެ؟ (87)

މި ސުވާލުގެ ޖަވާބުވެސް ވަރަށް ސާފުކޮށް އެނގެއެވެ. އެބައިމީހުން ދަންނަވާނެއެވެ. އެތަކެތީގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއީ، ޚާލިޤުވަންތަ ކަލާނގެއީ އަދި މިލްކުވެރި ފަރާތަކީ މާތް ﷲއެވެ. ފަހެ، ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުން މާތް ﷲގެ ވޭންދެނިވި ޢަޛާބަށް ބިރުވެތިވެ، ބުދުތަކަށް އަޅުކަންކުރުން ދޫކޮށްލައި، ކައުނުގެ ޚާލިޤުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއަށް އަޅުކަންނުކުރަނީ ހެއްޔެވެ؟

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އެފަރާތެއްގެ ޔަދުޤުދުރަތްފުޅުގައި އެންމެހާ ތަކެތީގެ މިލްކުވެރިކަންވާ ފަރާތަކީ، ކޮބައިހެއްޔެވެ؟ އެންމެހާ ތަކެތި ރައްކާތެރިކުރައްވަނީ، އެކަލާނގެއެވެ. އެކަލާނގެއާ ދެކޮޅަށް (އެއްވެސް މީހަކަށް) ރައްކާތެރިކަމެއް ނުދެވޭނެތެވެ. ތިޔަބައިމީހުން (އެކަން) ދަންނަކަމުގައި ވާނަމައެވެ. (88)

ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވާށެވެ. ތަނަވަސްވެގެންވާ ފުރިހަމަ މިލްކުވެރިކަން ވަނީ ކޮން ފަރާތަކަށް ހެއްޔެވެ؟ އަދި ހުރިހާ އެއްޗެއްގެ ޚަޒާނާތައް ވަނީ ކޮން ފަރާތަކަށް ހެއްޔެވެ؟ އަދި އެހީއަށް އެދި ޙިމާޔަތް ހޯދާ ފަރާތަށް ޙިމާޔަތްދެނީ ކާކުހެއްޔެވެ؟ މާތް ﷲއާ ދެކޮޅަށް އެއްވެސް މީހަކަށް ޙިމާޔަތް ދެވޭނީ ކާކަށް ހެއްޔެވެ؟ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެނގޭނަމަ ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ބުނެދީބަލާށެވެ.

އެއުރެން ދަންނަވާނެތެވެ. (މިލްކުވެރިކަންވަނީ) اللَّه އަށެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް (އެކަންކަން) އޮޅެނީ ކޮންފަދައަކުން ހެއްޔެވެ؟ (89)

ފަހެ، އެކަންކަމަށް މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެއްވެސް ފަރާތެއް ކުޅަދާނަވެގެންނުވާކަން ޤަބޫލުކޮށް، އެބައިމީހުން އެކަމަށް އެއްބަސްވާނެއެވެ. ދެން، އެބައިމީހުންނާމެދު ރުހިވަޑައިނުގަންނަވާކަން އެންގެވުމަށް އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވާށެވެ. އެހެންވިއްޔާ، ތިޔަބައިމީހުން އޮޅި، ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރުމާ ދުރަށް ތިޔަބައިމީހުން ދަނީ ކީއްވެހެއްޔެވެ؟ އެބައިމީހުން މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތްތަކަށް އަޅުކަންކުރުން ބާޠިލުކުރައްވައި، އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޙުއްޖަތް ޤާއިމުކުރެއްވުމަށް ކީރިތި ޤުރްއާނުގައި ތަރުތީބުން ތިން ސުވާލެއް ކުރައްވާފައި ވެއެވެ. މިގޮތުން ފުރަތަމަ ފެށްޓެވީ އެބައިމީހުން ދިރިއުޅޭ ބިމުންނެވެ. ދެން ގެންނެވީ އެބައިމީހުންނަށް ފެންނަ އުޑުގެ ވާހަކައެވެ. އެންމެފަހުން ގެންނެވީ އެކަލާނގެ ހުރިހާ ޚަލްޤުތަކުންނާއި، ކާއިނާތު ޚަލްޤުކުރެއްވުމުގެ ފުރިހަމަކަމާ ބެހޭ ސުވާލެވެ. ކައުނުގައިވާ ހުރިހާ ތަކެއްޗެއްގެ ޚާލިޤަކީ މާތް ﷲ ކަމުގައި އެއްބަސްވުމަށް އެބައިމީހުންނަށް ބާރު އެޅުއްވުމަށެވެ. ދެން، މިވާހަކަ ނިންމަވާލައްވާފައި ވަނީ މިބަސްފުޅުންނެވެ.

އަދި ކިއެއްތަ! އެއުރެންގެ ގާތަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙައްޤު ގޮތް ގެނެސްދެއްވީމެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެންނީ ދޮގުހަދާ ބަޔެއްކަން ކަށަވަރެވެ. (90)

ހަމަކަށަވަރުން އަޅުކަންކުރުން ޙައްޤު ކަލާނގެއާއި، އަލުން ދިރުއްވައި މަޙްޝަރުކުރެއްވުމުގެ މައްސަލައިގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންނަށް ސާފު، އަލިގަދަ ޙައްޤު ގޮތް ގެނެސްދެއްވީމެވެ. ހަމަކަށަވަރުން މާތް ﷲއަށް ދަރިންނާއި ޝަރީކުން ނިސްބަތްކުރުމުގައި އެބައިމީހުން ވަނީ ދޮގުހަދާ ބަޔަކު ކަމުގައެވެ.

اللَّه، އެއްވެސް ދަރިކަލަކު ނުހިއްޕަވައެވެ. އަދި އެކަލާނގެއާއެކު، އެހެންއެއްވެސް އިލާހަކު ނުވެއެވެ. އެހެންވީނަމަ، ކޮންމެ އިލާހަކުމެ، އެ އިލާހަކު ހެދިތަކެއްޗާއިގެން ހިނގައްޖައީހެވެ. އަދި އޭގެ އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށްވުރެ މަތިވެރިވެގެން ހިނގައްޖައީސްކަން ކަށަވަރެވެ. އެއުރެން އެ ސިފަކުރާ ގޮތްތަކުން اللَّه ހުސްޠާހިރުވެވޮޑިގެންވެއެވެ. (91)

މާތް ﷲ އަށް އެއްވެސް ދަރިކަލަކު ނުވެއެވެ. މަލާއިކަތުންނީ މާތް ﷲގެ ދަރިކަލުންތަކެއް ކަމުގައި ބުނެ މުޝްރިކުން ދަޢުވާ ކުރި ފަދައިންނެވެ. އެކަލާނގެއީ އެއްވައްތަރު، އަދި އެއްފަދަ އެއްވެސް އެއްޗެއްވުމުން ހުސްޠާހިރުވެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއަށްވާއިރު، އެކަލާނގެއަށް ދަރިކަލަކު ވާނީ ކިހިނަކުން ހެއްޔެވެ؟ އަދި އިލާހުވަންތަކަމުގައިވެސް އެކަލާނގެއަށް އެއްވެސް ބައިވެރިއަކު ނުވެއެވެ. އެކަލާނގެއީ އެއްކައުވަންތަ، އެއްވެސް އެއްޗަކަށް ބޭނުންވެވޮޑިގެންނުވާ ހުރިހާ ތަކެއްޗެއް އެކަލާނގެއަށް ބޭނުންވެގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ގިނަ އިލާހުންތަކެއް ވެދާނެކަމަށް އަހަރެމެން ބެލި ނަމަވެސް، ކޮންމެ އިލާހެއް އެއިލާހަކު ހެދި ތަކެއްޗާއެކު އެހެން އިލާހުންނާއި ވަކިވާނެއެވެ. އަދި އެހެން އިލާހުން ހެދި ތަކެއްޗާއި ދެކޮޅުވާނެއެވެ. އަދި ކައުނުގެ ނިޒާމެއް ނުއޮންނާނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އަހަރެމެންނަށް މިފެންނަނީ ކައުނު ނުހަނު ފުރިހަމަ ނިޒާމެއްގެ މަތިން ހިނގާތަނެވެ. އަދި ގިނަ އިލާހުން ތިބެއްޖެނަމަ، ދެކޮޅުވެރިކަން އުފެދި އެއް އިލާހަށް ވުރެ އަނެއް އިލާހު މަތިވެރިވާން މަސައްކަތްކުރީހެވެ. ދުނިޔޭގެ ރަސްކަލުންގެ މެދުގައި ކަން ހިނގާ ފަދައިންނެވެ. އަދި އޭގެތެރެއިން އެއް އިލާހަށް ބާރު ލިބެންދެން އެ އަރައިރުން ކުރިއަށް ދިޔައީހެވެ. މިއާއެކު ދަރިކަލަކު ވުމާ ބައިވެރިއަކު ވުމާ ދެކަންވެސް ބާޠިލުވީއެވެ. ﴿سُبْحَـٰنَ ٱللَّـهِ عَمَّا يَصِفُونَ﴾ އަނިޔާވެރިން އެކަލާނގެއަށް ނިސްބަތްކުރާ ދަރިންނާއި ބައިވެރިން ފިޔަވައި މާތް ﷲ ހުސްޠާހިރުވަންތަވެވޮޑިގެންވެއެވެ.

(އެކަލާނގެއީ) ނުފެންނަ ކަންތަކާއި، ފެންނަ ކަންތައް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ފަހެ، އެއުރެން ޝަރީކުކުރާ ތަކެއްޗަށްވުރެން އެކަލާނގެ މަތިވެރިވެވޮޑިގެންވެއެވެ. (92)

އެކަލާނގެއީ ލޯމަތިން ޣާއިބުވެފައިވާ ހުރިހާ ކަމެއް ދެނެވޮޑިގަންނަވާ، ކައުނުގައި ހިނގާ ހުރިހާ ކަމެއް ބައްލަވައިވޮޑިގެންވާ، އެކަލާނގެއަށް އެއްވެސްކަމެއް ވަންހަނާވެގެންނުވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެކަލާނގެއަށް ބައިވެރިއަކު ވުމާއި، އެއްވައްތަރު އަދި އެއްފަދަ ފަރާތެއް ވުމަށްވުރެ އެކަލާނގެ މަތިވެރިވެ، ހުސް ޠާހިރުވަންތަވެވޮޑިގެންވެއެވެ.

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އެއުރެންނަށް ވަޢުދުކުރައްވާ ކަންތައް، ހަމަކަށަވަރުން، އިބަރަސްކަލާނގެ ތިމަންއަޅާޔަށް ދެއްކެވިޔަސް، އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! ފަހެ، އަނިޔާވެރިވީ މީހުންގެ ތެރޭގައި ތިމަންއަޅާ ނުލައްވާނދޭވެ! (93،94)

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އެ އަނިޔާވެރި ކާފަރުންނަށް ދެއްވާނެކަމަށް އިބަރަސްކަލާނގެ ވަޢުދުވެވޮޑިގަތް ޢަޛާބު މިއަޅާއަށް ދެއްކެވިޔަސް، އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އެބައިމީހުންގެ ތެރޭގައި ހިމަނުއްވައި، އެބައިމީހުން ނެތިގެންދާ ހިނދު ނެތިގެންދާ މީހަކު ކަމުގައި މިއަޅާ ނުލައްވާނދޭވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ ޢަޛާބުން މަޢުޞޫމުކުރައްވާފައިވާ ބޭކަލެކެވެ. މިއީ، އެކަލޭގެފާނުގެ ތަވާޟުޢުވެރިކަމާއި، ފުރިހަމަ އަޅުވެތިކަން ހާމަކުރެއްވުމަށް ކުރެއްވި ދުޢާއެކެވެ.

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އެއުރެންނަށް ވަޢުދުކުރައްވާ ކަންތައް، ހަމަކަށަވަރުން، އިބަރަސްކަލާނގެ ތިމަންއަޅާޔަށް ދެއްކެވިޔަސް، އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! ފަހެ، އަނިޔާވެރިވީ މީހުންގެ ތެރޭގައި ތިމަންއަޅާ ނުލައްވާނދޭވެ! (93،94)

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އެ އަނިޔާވެރި ކާފަރުންނަށް ދެއްވާނެކަމަށް އިބަރަސްކަލާނގެ ވަޢުދުވެވޮޑިގަތް ޢަޛާބު މިއަޅާއަށް ދެއްކެވިޔަސް، އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އެބައިމީހުންގެ ތެރޭގައި ހިމަނުއްވައި، އެބައިމީހުން ނެތިގެންދާ ހިނދު ނެތިގެންދާ މީހަކު ކަމުގައި މިއަޅާ ނުލައްވާނދޭވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ ޢަޛާބުން މަޢުޞޫމުކުރައްވާފައިވާ ބޭކަލެކެވެ. މިއީ، އެކަލޭގެފާނުގެ ތަވާޟުޢުވެރިކަމާއި، ފުރިހަމަ އަޅުވެތިކަން ހާމަކުރެއްވުމަށް ކުރެއްވި ދުޢާއެކެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެންނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ވަޢުދުކުރައްވާ ކަންތައް ކަލޭގެފާނަށް ދެއްކެވުމަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަން ކަށަވަރެވެ. (95)

ތިމަންރަސްކަލާނގެ އިރާދަކުރެއްވިނަމަ، އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފޮނުއްވާނޭ މުޞީބާތާއި، ޢަޛާބު ކަލޭގެފާނަށް ދެއްކެވީމުހެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެ ޢަޛާބު ލަސްކުރައްވަނީ ޙިކްމަތަކަށްޓަކައެވެ. ފަހެ، ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންގެ ނުބައިކަމާ އަޅާނުލައްވައި ދޫކުރައްވައިގެން އެބައިމީހުންގެ ފުރައްސާރަ ދުރުކުރައްވާށެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންގެ ޙާލާއި، ކަލޭގެފާނަކީ ސިހުރުވެރިއެއް، ޅެންވެރިއެއް އަދި މޮޔައެއްގެ ގޮތުގައި އެބައިމީހުން ސިފަކުރާ ކުރުން މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވަމެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ބުހުތާން ދޮގަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންނަށް ޖަޒާ ދެއްވާހުށީމެވެ.

އެންމެހެޔޮ ރިވެތިގޮތުން ކަލޭގެފާނު ނުބައިކަންތައް ދުރުކުރައްވާށެވެ! އެއުރެންބުނެ ސިފަކުރާ ގޮތްތައް، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގަތުން ބޮޑެވެ. (96)

ތިމަންރަސްކަލާނގެ އިރާދަކުރެއްވިނަމަ، އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފޮނުއްވާނޭ މުޞީބާތާއި، ޢަޛާބު ކަލޭގެފާނަށް ދެއްކެވީމުހެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެ ޢަޛާބު ލަސްކުރައްވަނީ ޙިކްމަތަކަށްޓަކައެވެ. ފަހެ، ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންގެ ނުބައިކަމާ އަޅާނުލައްވައި ދޫކުރައްވައިގެން އެބައިމީހުންގެ ފުރައްސާރަ ދުރުކުރައްވާށެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންގެ ޙާލާއި، ކަލޭގެފާނަކީ ސިހުރުވެރިއެއް، ޅެންވެރިއެއް އަދި މޮޔައެއްގެ ގޮތުގައި އެބައިމީހުން ސިފަކުރާ ކުރުން މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވަމެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ބުހުތާން ދޮގަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންނަށް ޖަޒާ ދެއްވާހުށީމެވެ.

އަދި ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! ޝައިޠާނުންގެ ވަސްވާސްތަކުން ދުރުކުރެއްވުންއެދި، އިބަރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން، ތިމަންއަޅާ ރައްކާތެރިކަން ލިބިގަންނަމެވެ. (97)

އަދި ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. ޝައިޠާނުންގެ ވަސްވާސްތަކުން ދުރުކުރެއްވުން އެދި އިބަރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ޙިމާޔަތާއި، ރައްކާތެރިކަން ލިބިގަންނަމެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެ ރައްކާތެރިކަމަށް އެދި ދަންނަވަނީ އެ ޝައިޠާނުން މިއަޅާއަށް ދީފާނެ ގެއްލުމަކުންނެވެ. އަދި މިއަޅާ ކުރާ ކޮންމެ ކަމެއްގައި މިއަޅާއާއެކީ އެޝައިޠާނު ވެދާނެތީއެވެ. ފަހެ، މިއަޅާގެ ރައްކާތެރިކަމަކީ އަދި ޙިމާޔަތަކީވެސް އިބަރަސްކަލާނގެއެވެ. އިންސީންނާއި، ޖިންނީންގެ ޝައިޠާނުންގެ ނުބައިކަމުން ދުރުކުރެއްވުން އެދި ރަޙްމާންވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ޙިމާޔަތަށް އެދިވަޑަގަންނަވާނެ ގޮތް މާތް ﷲ މިވަނީ އެކަލޭގެފާނަށް ދަސްކޮށްދެއްވާފައެވެ. ފަހެ، އެކަލާނގެއީ ރައްކާތެރިކަން ދެއްވައި، ނަޞްރުދެއްވާ އެންމެ ހެޔޮ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ރަސޫލު ﷲ ﷺ އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުބޭކަލުންނަށް ނިދާއިރު ކިޔާނޭ ދުޢާއެއް ދަސްކޮށްދެއްވާފައި ވެއެވެ. عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ: ‏ "‏إِذَا فَزِعَ أَحَدُكُمْ فِي النَّوْمِ فَلْيَقُلْ أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ مِنْ غَضَبِهِ وَعِقَابِهِ وَشَرِّ عِبَادِهِ وَمِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ وَأَنْ يَحْضُرُونِ.‏ فَإِنَّهَا لَنْ تَضُرَّهُ"‏‏.‏ (جامع الترمذي، كتاب الدعوات عن رسول الله صلى الله عليه وسلم، باب 94) (ޢަމްރު ބިން ޝުޢައިބު އޭނާގެ ބައްޕާފުޅުގެ އަރިހުން، އޭނާގެ ކާފާފުޅުގެ އަރިހުން ރިވާކުރައްވާފައި ވެއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން މީހަކު ނިދަން އޮއްވައި ބިރުގެންފިނަމަ ”أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ مِنْ غَضَبِهِ وَعِقَابِهِ وَشَرِّ عِبَادِهِ وَمِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ وَأَنْ يَحْضُرُونِ“ (މާތް ﷲގެ އިސްމުފުޅުން ފަށަމެވެ. ﷲގެ ކޯފާއާއި، ޢުޤޫބާތާއި، އެކަލާނގެ އަޅުންގެ ނުބައިކަމުންނާއި، ޝައިޠާނުންގެ ވަސްވާހާއި، އެޝައިޠާނުން މިއަޅާއާއެކު ވުމުން މާތް ﷲގެ ފުރިހަމަ ކަލިމަތަކުގެ ރައްކާތެރިކަން އެދެމެވެ.) މިފަދައިން ކިޔާށެވެ. އެއިން އެއްވެސް ފަރާތެއްގެ އުނދަގުލެއް އޭނާއަށް ނުފޯރާނެއެވެ.") (ޖާމިޢުއް ތިރްމިޛީ، ޙަދީޘު: 5328)

އަދި އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އެ ޝައިޠާނުން ތިމަންއަޅާގެ ގާތަށް ޙާޟިރުވެދާނެކަމަށްޓަކައި އިބަރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ރައްކާތެރިކަން ލިބިގަންނަމެވެ. (98)

އަދި ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. ޝައިޠާނުންގެ ވަސްވާސްތަކުން ދުރުކުރެއްވުން އެދި އިބަރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ޙިމާޔަތާއި، ރައްކާތެރިކަން ލިބިގަންނަމެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެ ރައްކާތެރިކަމަށް އެދި ދަންނަވަނީ އެ ޝައިޠާނުން މިއަޅާއަށް ދީފާނެ ގެއްލުމަކުންނެވެ. އަދި މިއަޅާ ކުރާ ކޮންމެ ކަމެއްގައި މިއަޅާއާއެކީ އެޝައިޠާނު ވެދާނެތީއެވެ. ފަހެ، މިއަޅާގެ ރައްކާތެރިކަމަކީ އަދި ޙިމާޔަތަކީވެސް އިބަރަސްކަލާނގެއެވެ. އިންސީންނާއި، ޖިންނީންގެ ޝައިޠާނުންގެ ނުބައިކަމުން ދުރުކުރެއްވުން އެދި ރަޙްމާންވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ޙިމާޔަތަށް އެދިވަޑަގަންނަވާނެ ގޮތް މާތް ﷲ މިވަނީ އެކަލޭގެފާނަށް ދަސްކޮށްދެއްވާފައެވެ. ފަހެ، އެކަލާނގެއީ ރައްކާތެރިކަން ދެއްވައި، ނަޞްރުދެއްވާ އެންމެ ހެޔޮ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ރަސޫލު ﷲ ﷺ އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުބޭކަލުންނަށް ނިދާއިރު ކިޔާނޭ ދުޢާއެއް ދަސްކޮށްދެއްވާފައި ވެއެވެ. عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ: ‏ "‏إِذَا فَزِعَ أَحَدُكُمْ فِي النَّوْمِ فَلْيَقُلْ أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ مِنْ غَضَبِهِ وَعِقَابِهِ وَشَرِّ عِبَادِهِ وَمِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ وَأَنْ يَحْضُرُونِ.‏ فَإِنَّهَا لَنْ تَضُرَّهُ"‏‏.‏ (جامع الترمذي، كتاب الدعوات عن رسول الله صلى الله عليه وسلم، باب 94) (ޢަމްރު ބިން ޝުޢައިބު އޭނާގެ ބައްޕާފުޅުގެ އަރިހުން، އޭނާގެ ކާފާފުޅުގެ އަރިހުން ރިވާކުރައްވާފައި ވެއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން މީހަކު ނިދަން އޮއްވައި ބިރުގެންފިނަމަ ”أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ مِنْ غَضَبِهِ وَعِقَابِهِ وَشَرِّ عِبَادِهِ وَمِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ وَأَنْ يَحْضُرُونِ“ (މާތް ﷲގެ އިސްމުފުޅުން ފަށަމެވެ. ﷲގެ ކޯފާއާއި، ޢުޤޫބާތާއި، އެކަލާނގެ އަޅުންގެ ނުބައިކަމުންނާއި، ޝައިޠާނުންގެ ވަސްވާހާއި، އެޝައިޠާނުން މިއަޅާއާއެކު ވުމުން މާތް ﷲގެ ފުރިހަމަ ކަލިމަތަކުގެ ރައްކާތެރިކަން އެދެމެވެ.) މިފަދައިން ކިޔާށެވެ. އެއިން އެއްވެސް ފަރާތެއްގެ އުނދަގުލެއް އޭނާއަށް ނުފޯރާނެއެވެ.") (ޖާމިޢުއް ތިރްމިޛީ، ޙަދީޘު: 5328)

އެއުރެންކުރެ މީހެއްގެ ގާތަށް މަރު އަތުވެއްޖައުމަން ދާނދެނެވެ. އެހިނދު އޭނާ ބުނެތެވެ. އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! ތިމަންއަޅާ (ދުނިޔޭގެ ޙަޔާތަށް) އަލުން އަނބުރައި ފޮނުއްވާނދޭވެ! (99)

އެ ކާފިރުން އެބައިމީހުންގެ ނުކިޔަމަންތެރިކަމާއި، ފާޅުގައި ފާފަތަކަށް އަރައިގަތުމުގައި ދެމިތިބެއެވެ. އެބައިމީހުންގެ ގާތަށް މަރު އަންނަންދެންނެވެ. އެއިން މީހެއްގެ ގާތަށް މަރުއައިސް، އާޚިރަތުގެ ބިރުވެރިކަން އޭނާއަށް ފާޅުވެ، ޢަޛާބުގެ މަލާއިކަތުން ފެނުމުން، އޭނާގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން އޭނާ ދުނިޔެއަށް އަލުން ފޮނުއްވައިދެއްވުމަށް އެދެއެވެ. އޭނާ މާތް ﷲގެ ގޮތް މަތީގައި ދެމިހުރެ، ހެޔޮ ޢަމަލު ކުރުމަށެވެ. އޭނާއަށް ލިބެނީ ބަދަލުވުމެއް ނެތް ފަހުބަސް އެކުލެވޭ ޖަވާބެކެވެ. ދުނިޔެއަށް އެނބުރި ދިއުމެއް ނުވެއެވެ. އޭނާ އެ ދައްކާ ވާހަކައަކީ ވަޔަށް ބުރައިގެން ގޮސްފައިވާ އެއްވެސް ފައިދާއެއް ނެތް ވާހަކައެކެވެ. އޭނާ އެފަދަކަމަކަށް އެދުމުން އެއްކިބާވެގަންނަހުށިކަމެވެ. އަދި ޤިޔާމަތާ ޖެހެންދެން އޭނާއާ ދުނިޔެއަށް އެނބުރިދިއުމާ ދެމެދު ހުރަހެއް ލެވިފައި ވެއެވެ. އެ ހުރަހަކީ މަޙްޝަރުކުރެއްވޭ ދުވަހާއި ހަމައަށް އޭނާ އޮންނާނެ ތަން ކަމުގައިވާ ޤަބުރެވެ. މުޖާހިދު ވިދާޅުވިއެވެ. البَرْزَخ އަކީ އަލުން ދިރުއްވާނޭ ދުވަހާ ހަމައަށް ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތާ ދެމެދު ލައްވާފައިވާ ހުރަހެވެ. (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ސޫރަތުލް މުއުމިނޫން، އާޔަތް: 100) އެއީ ޤަބުރެވެ.

(އެއީ) ތިމަންފަހަތަށް ދޫކުޅަ ކަންތަކުގައި ޞާލިޙު ޢަމަލުކުރުމުގެ އެދުމުގައެވެ. ހަމަހިލާ އެހެންނަކުން ނުވާނެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެއީ އޭނާ ބުނެލާ ބަހެކެވެ. އަދި އެއުރެންގެ ފަހަތުގައިވަނީ ފަރުދާއެކެވެ. އެއުރެން އަލުން ދިރުމަކަށް ފޮނުއްވާ ދުވަހަށްދާނދެނެވެ. (100)

އެ ކާފިރުން އެބައިމީހުންގެ ނުކިޔަމަންތެރިކަމާއި، ފާޅުގައި ފާފަތަކަށް އަރައިގަތުމުގައި ދެމިތިބެއެވެ. އެބައިމީހުންގެ ގާތަށް މަރު އަންނަންދެންނެވެ. އެއިން މީހެއްގެ ގާތަށް މަރުއައިސް، އާޚިރަތުގެ ބިރުވެރިކަން އޭނާއަށް ފާޅުވެ، ޢަޛާބުގެ މަލާއިކަތުން ފެނުމުން، އޭނާގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން އޭނާ ދުނިޔެއަށް އަލުން ފޮނުއްވައިދެއްވުމަށް އެދެއެވެ. އޭނާ މާތް ﷲގެ ގޮތް މަތީގައި ދެމިހުރެ، ހެޔޮ ޢަމަލު ކުރުމަށެވެ. އޭނާއަށް ލިބެނީ ބަދަލުވުމެއް ނެތް ފަހުބަސް އެކުލެވޭ ޖަވާބެކެވެ. ދުނިޔެއަށް އެނބުރި ދިއުމެއް ނުވެއެވެ. އޭނާ އެ ދައްކާ ވާހަކައަކީ ވަޔަށް ބުރައިގެން ގޮސްފައިވާ އެއްވެސް ފައިދާއެއް ނެތް ވާހަކައެކެވެ. އޭނާ އެފަދަކަމަކަށް އެދުމުން އެއްކިބާވެގަންނަހުށިކަމެވެ. އަދި ޤިޔާމަތާ ޖެހެންދެން އޭނާއާ ދުނިޔެއަށް އެނބުރިދިއުމާ ދެމެދު ހުރަހެއް ލެވިފައި ވެއެވެ. އެ ހުރަހަކީ މަޙްޝަރުކުރެއްވޭ ދުވަހާއި ހަމައަށް އޭނާ އޮންނާނެ ތަން ކަމުގައިވާ ޤަބުރެވެ. މުޖާހިދު ވިދާޅުވިއެވެ. البَرْزَخ އަކީ އަލުން ދިރުއްވާނޭ ދުވަހާ ހަމައަށް ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތާ ދެމެދު ލައްވާފައިވާ ހުރަހެވެ. (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ސޫރަތުލް މުއުމިނޫން، އާޔަތް: 100) އެއީ ޤަބުރެވެ.

ފަހެ، ތާޅަފިލި ފުމެލައްވައިފިހިނދު، ފަހެ، އެއުރެންގެ މެދުގައި އެދުވަހަކުން ނަސަބުތަކެއް (އެބަހީ: ނަސަބުގެ ތިމާގެކަމުގެ ގުޅުންތަކެއް) ނޯންނާނެތެވެ. އަދި އެކަކު އަނެކެއްގެ ކިބައިން ކަންތަކަށްއެދި ސުވާލެއްވެސް ނުކުރާނޭމެއެވެ. (101)

ޤަބުރުތަކުން ނުކުމެ މަޙްޝަރު ބިމަށް އެއްކުރުމުގެ ފުމުން ތާޅަފިލިން ފުމެލެއްވޭ ހިނދު (ދެވަނަ ފުމުން)، އެ ބިރުވެރި އުނދަގޫ ދުވަހު ޙަސަބަކުން ނަސަބަކުން ކުރާނެ ފައިދާއެއް ނެތެވެ. އަދި އެކަކުވެސް އަނެކާގެ ކަންތަކާ، ޙާލާ ބެހޭގޮތުން ސުވާލު ނުކުރާނެއެވެ. ކޮންމެ މީހަކުވެސް އަމިއްލަ ނަފްސާއިގެން މަޝަޣޫލުވެގެން ވާތީއެވެ. ﴿لِكُلِّ ٱمْرِئٍ مِّنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ﴾ (އެއުރެންކުރެ ކޮންމެ މީހަކަށް، އެމީހަކު އަވަދިނެތި ކުރާނެކަމެއް އެދުވަހުން ވެއެވެ.) އަދި އެދުވަހު އިންސާނާއަށް އޭނާގެ ޢަމަލުން ނޫނީ އެއްވެސް ފައިދާއެއް ނުކުރާނެއެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ފަހެ، އެމީހެއްގެ (ހެޔޮ ޢަމަލުތަކުގެ) ތިލަފަތްތައް ބަރުވެއްޖެމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، ދިންނަވާނޭ މީހުންނަކީ ހަމައެއުރެންނެވެ. (102)

ފަހެ އެމީހެއްގެ ހެޔޮ ޢަމަލު ނުބައި ޢަމަލަށްވުރެ އިތުރުވެއްޖެ މީހާއީ ރުހިވޮޑިގަތުމުގެ ސުވަރުގެ ލިބިއްޖެ ބާއްޖަވެރިޔާއެވެ.

އަދި އެމީހެއްގެ (ހެޔޮ ޢަމަލުތަކުގެ) ތިލަފަތްތައް ލުއިވެއްޖެމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެއުރެންނީ އެއުރެންގެ ނަފްސުތައް، ނަގައިލި މީހުންނެވެ. ނަރަކައިގައި އެއުރެން އަބަދަށް ދެމިތިބޭނެތެވެ. (103)

އަދި އެމީހެއްގެ ނުބައި އަމަލުތައް ހެޔޮ ޢަމަލުތަކަށްވުރެ އިތުރުވެއްޖެ މީހާއީ ގެއްލެނިވެފައިވާ އަބާއްޖަވެރިޔާއެވެ. އޭނާ ނަރަކައިގެ އަލިފާނުގައި އަނދައިގެން ދާނެއެވެ. އަދި އޭނާއީ ކާފަރަކުނަމަ، ނަރަކައިގެ އަލިފާނުގައި އަބަދަށް ދެމިއޮންނާނެއެވެ.

ނަރަކައިގެ އަލިފާން އެއުރެންގެ މޫނުތައް އަންދާނެތެވެ. އަދި އެއުރެން އެތާނގައި ރުޅިމޫނު ހަދައިގެން ތިބޭނެތެވެ. (104)

ނަރަކައިގެ އަލިފާނުގެ ހޫނު ގަދަކަމުން އެހޫނުން އެބައިމީހުންގެ މޫނު އަނދައިގެން ދާނެއެވެ. އަދި އެބައިމީހުން އެތާނގައި ތިބޭނީ މޫނު ހުތުރުވެގެންވާ ބައެއްގެ ގޮތުގައެވެ. الكُلُوح އަކީ މޫނުގެ ސިފަ ހުތުރު ސިފައަކަށް ބަދަލުވުމެވެ. މޫނުގެ ވާހަކަ ވަކިން ޚާއްޞަކޮށް ގެންނަވާފައިވަނީ މޫނަކީ އެންމެ ޝަރަފުވެރި ގުނަވަން ކަމުގައި ވާތީއެވެ. عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ:‏ ﴿‏وَهُمْ فِيهَا كَـٰلِحُونَ﴾ قَالَ ‏"‏تَشْوِيهِ النَّارُ فَتَقَلَّصُ شَفَتُهُ الْعُلْيَا حَتَّى تَبْلُغَ وَسَطَ رَأْسِهِ وَتَسْتَرْخِي شَفَتُهُ السُّفْلَى حَتَّى تَضْرِبَ سُرَّتَهُ"‏‏.‏ (جامع الترمذي، كتاب تفسير القرآن عن رسول الله صلى الله عليه وسلم) (އަބޫސަޢީދު އަލްޚުދްރީ رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ނަބިއްޔާ ﷺ ﴿‏وَهُمْ فِيهَا كَـٰلِحُونَ﴾ މިއާޔަތާ ބެހޭގޮތުން ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "އޭނާ ނަރަކައިގެ އަލިފާނުން ފިހިގެން ދާނެއެވެ. ދެން އޭނާގެ މަތީ ތުންފަތް ކުރުވެގެން ގޮސް ބޮލުގެ މެދާ ހަމައަށް އަރާނެއެވެ. އަދި ތިރީ ތުންފަން ދެމިގެން ގޮސް ފޫޅާ ހަމައަށް އެލިފައި އޮންނާނެއެވެ.") (ޖާމިޢުއް ތިރްމިޛީ، ޙަދީޘު: 3476)

(އެއުރެންނަށް އަންގަވާނެތެވެ.) ތިމަންރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތައް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ކިޔަވައިދެވޭ ކަމުގައި ނުވޭހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން އެ އާޔަތްތައް ދޮގުކުރާކަމުގައި ވީމުއެވެ. (105)

އެބައިމީހުންނަށް ނުރުހުމުގެ ބަސް ރައްދުކޮށް ނިކަމެތިކުރުމުގެ ގޮތުން ބުނެވޭނެއެވެ. ދުނިޔޭގައި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޤުރްއާނުގެ އާޔަތްތައް ކިޔަވައި ނުދެވޭ ހެއްޔެވެ؟ ދެން، އޭގެ ސާފުކަމާއެކުވެސް ތިޔަބައިމީހުން އެއަށް ފުރައްސާރަކޮށް ދޮގުނުކުރަމު ހެއްޔެވެ؟

އެއުރެން ދަންނަވާނެތެވެ. އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! ތިމަންމެންގެ އަބާއްޖަވެރިކަން ތިމަންމެންގެ މައްޗަށް ގަދަވެގަތީއެވެ. އަދި މަގުފުރެދިގެންވާ ބަޔަކު ކަމުގައި ތިމަންމެން ވީމުއެވެ. (106)

އެބައިމީހުން ބުނާނެއެވެ. އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އަޅަމެންގެ އަބާއްޖަވެރިކަން އަޅަމެންގެ މައްޗަށް ގަދަވެގަތީއެވެ. އަދި އަޅަމެން ދުނިޔޭގެ އެދުންތަކަށް ތަބަޢަވުމުގެ ސަބަބުން އަޅަމެންނަށް ހިދާޔަތުގެ މަގު ގެއްލި އަޅަމެން މަގުފުރެދުނީއެވެ.

އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! ތިމަންމެން އެ ނަރަކައިން ނެރުއްވައިފާނދޭވެ! ފަހެ، ތިމަންމެން (ކާފިރުކަމުގެ ތެރެޔަށް) އެނބުރި ހިނގައްޖެނަމަ، ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންމެންވާހުށީ އަނިޔާވެރިން ކަމުގައެވެ. (107)

އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އަޅަމެން އެނަރަކައިން ނެރުއްވާނދޭވެ. ދެން އެއަށްފަހު ކާފިރުކަމާއި، އުރެދުމަށް އަޅަމެން އެނބުރި ގޮސްފިނަމަ އަޅަމެންވާނީ ޢުޤޫބާތް ޙައްޤުވެގެންވާ، އަމިއްލަ ނަފްސަށް އަނިޔާވެރިވާ ބަޔަކު ކަމުގައެވެ. އެބައިމީހުންނަށް އައީ އެބައިމީހުންގެ ވާހަކަ ހުއްޓުވާ ފަދަ ޖަވާބެކެވެ.

އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާނެތެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ނިކަމެތިކަމާއެކު ހިމޭންވެ އެތާތިބޭށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ބަސް ނުދަންނަވާށެވެ! (108)

މާނައީ ތިޔަބައިމީހުން ނިކަމެތިކަމާއެކު ހިމޭންވެ ތިބޭށެވެ. އަދި ޢަޛާބު ގެންދަވާތޯ ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް ނުދަންނަވާށެވެ. ފަހެ، ދުނިޔެއަށް އެނބުރި ދިއުމެއް ނުވެއެވެ. އަދި ނަރަކައިން ނުކުމެވޭނޭ ކަމަށް އުއްމީދުނުކުރާށެވެ. އެހެނީ، ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރާ އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަޙްމަތާއި ފާފަފުއްސެވުމަށް އެދޭ ނިކަމެތި މުއުމިނުންގެ ތެރެއިން ބައެއްގެ ވާހަކަ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އިވުމުން، ތިޔަބައިމީހުން އެބައިމީހުންނަށް ފުރައްސާރަކޮށް ހީނ ހެދީމުއެވެ. އެއީ، އެ މަލާމާތްކުރުމާއި، ފުރައްސާރަކުރުމުގައި މަޝްޣޫލުވުމުގެ ސަބަބުން ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް ޒިކުރުކުރުމާއި، އަޅުކަންކުރުން ހަނދާން ނެތިއްޖައުމަށް ދާންދެނެވެ. ބަހުގެ ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވެއެވެ. اخْسَئُوا އަކީ ކުއްތާ މައިތިރިކުރުމަށް ބޭނުންކުރެވޭ ބަހެކެވެ. އެބަސް ބޭނުންކުރެއްވުމުގައި އެވަނީ އެބައިމީހުން ނިކަމެތިކޮށްލެއްވުމާއި، ދެރަކޮށްލެއްވުމެވެ. އަދި ނިކަމެތި ކުއްތާތައް ފަދަ ބައެއްގެ ގޮތުގައި އެބައިމީހުން ސިފަކުރެއްވުމެވެ. އެބައިމީހުން މުއުމިނުންނަށް ކުރި ފުރައްސާރައާއި އެއްވަރު ބަދަލެއްގެ ގޮތުގައެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އަޅުންގެތެރެއިން ބަޔަކުވިއެވެ. އެއުރެން ބުނެތެވެ. އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އަޅަމެން އީމާންވެއްޖައީމުއެވެ. ފަހެ، އަޅަމެންނަށް ފާފަފުއްސަވައި، އަޅަމެންނަށް ރަޙްމަތް ލައްވާނދޭވެ! އިބަރަސްކަލާނގެއީ، ރަޙްމަތް ލައްވާ އެންމެހެޔޮ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (109)

މާނައީ ތިޔަބައިމީހުން ނިކަމެތިކަމާއެކު ހިމޭންވެ ތިބޭށެވެ. އަދި ޢަޛާބު ގެންދަވާތޯ ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް ނުދަންނަވާށެވެ. ފަހެ، ދުނިޔެއަށް އެނބުރި ދިއުމެއް ނުވެއެވެ. އަދި ނަރަކައިން ނުކުމެވޭނޭ ކަމަށް އުއްމީދުނުކުރާށެވެ. އެހެނީ، ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރާ އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަޙްމަތާއި ފާފަފުއްސެވުމަށް އެދޭ ނިކަމެތި މުއުމިނުންގެ ތެރެއިން ބައެއްގެ ވާހަކަ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އިވުމުން، ތިޔަބައިމީހުން އެބައިމީހުންނަށް ފުރައްސާރަކޮށް ހީނ ހެދީމުއެވެ. އެއީ، އެ މަލާމާތްކުރުމާއި، ފުރައްސާރަކުރުމުގައި މަޝްޣޫލުވުމުގެ ސަބަބުން ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް ޒިކުރުކުރުމާއި، އަޅުކަންކުރުން ހަނދާން ނެތިއްޖައުމަށް ދާންދެނެވެ. ބަހުގެ ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވެއެވެ. اخْسَئُوا އަކީ ކުއްތާ މައިތިރިކުރުމަށް ބޭނުންކުރެވޭ ބަހެކެވެ. އެބަސް ބޭނުންކުރެއްވުމުގައި އެވަނީ އެބައިމީހުން ނިކަމެތިކޮށްލެއްވުމާއި، ދެރަކޮށްލެއްވުމެވެ. އަދި ނިކަމެތި ކުއްތާތައް ފަދަ ބައެއްގެ ގޮތުގައި އެބައިމީހުން ސިފަކުރެއްވުމެވެ. އެބައިމީހުން މުއުމިނުންނަށް ކުރި ފުރައްސާރައާއި އެއްވަރު ބަދަލެއްގެ ގޮތުގައެވެ.

ފަހެ، އެއުރެންނީ، ފުރައްސާރަކުރެވޭ ބަޔެއްކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން ހަދައިފީމުއެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ ހަނދުމަކުޅައުންމަތިން އެއުރެން ތިޔަބައިމީހުން ހަނދުމަނެތިކޮށްފުމަށް ދާނދެނެވެ. އަދި އެއުރެންނާމެދު މަލާމާތްކޮށް، ހޭނ ބަޔަކު ކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން ވީމުއެވެ. (110)

މާނައީ ތިޔަބައިމީހުން ނިކަމެތިކަމާއެކު ހިމޭންވެ ތިބޭށެވެ. އަދި ޢަޛާބު ގެންދަވާތޯ ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް ނުދަންނަވާށެވެ. ފަހެ، ދުނިޔެއަށް އެނބުރި ދިއުމެއް ނުވެއެވެ. އަދި ނަރަކައިން ނުކުމެވޭނޭ ކަމަށް އުއްމީދުނުކުރާށެވެ. އެހެނީ، ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރާ އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަޙްމަތާއި ފާފަފުއްސެވުމަށް އެދޭ ނިކަމެތި މުއުމިނުންގެ ތެރެއިން ބައެއްގެ ވާހަކަ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އިވުމުން، ތިޔަބައިމީހުން އެބައިމީހުންނަށް ފުރައްސާރަކޮށް ހީނ ހެދީމުއެވެ. އެއީ، އެ މަލާމާތްކުރުމާއި، ފުރައްސާރަކުރުމުގައި މަޝްޣޫލުވުމުގެ ސަބަބުން ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް ޒިކުރުކުރުމާއި، އަޅުކަންކުރުން ހަނދާން ނެތިއްޖައުމަށް ދާންދެނެވެ. ބަހުގެ ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވެއެވެ. اخْسَئُوا އަކީ ކުއްތާ މައިތިރިކުރުމަށް ބޭނުންކުރެވޭ ބަހެކެވެ. އެބަސް ބޭނުންކުރެއްވުމުގައި އެވަނީ އެބައިމީހުން ނިކަމެތިކޮށްލެއްވުމާއި، ދެރަކޮށްލެއްވުމެވެ. އަދި ނިކަމެތި ކުއްތާތައް ފަދަ ބައެއްގެ ގޮތުގައި އެބައިމީހުން ސިފަކުރެއްވުމެވެ. އެބައިމީހުން މުއުމިނުންނަށް ކުރި ފުރައްސާރައާއި އެއްވަރު ބަދަލެއްގެ ގޮތުގައެވެ.

އެއުރެން ކެތްތެރިވިކަމަށްޓަކައި، މިއަދު ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެންނަށް (ހެޔޮ) ޖަޒާދެއްވީމެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެންނީ، ހަމަ ނަޞީބުވެރިންނެވެ. (111)

ފުރައްސާރައަށް އެބައިމީހުން ކެތްކުރީތީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންނަށް އެންމެ ހެޔޮވެގެންވާ ޖަޒާ ދެއްވީމެވެ. އެއީ ނިޢުމަތުގެ ގޮވަތީގައި އަބަދަށް ދެމިތިބުމެވެ. ދެން މި ދެރަކޮށްލާ، އިތުރުވާހަކަ ހުއްޓުވާ ރައްދަށްފަހު އެބައިމީހުންނާމެދު ރުހިވޮޑިނުގެން ދެރަކުރެއްވުމުގެ ގޮތުން އެހެން ސުވާލެއް ކުރައްވަމުން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާނެތެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ކިތައް އަހަރު ބިމުގައި ތިބީމުހެއްޔެވެ؟ (112)

ތިޔަބައިމީހުން ދުނިޔޭގައި ތިބީ އަދި ތިޔަބައިމީހުން ޢުމުރުން އެތަނުގައި ހޭދަކުރީ ކިތައްއަހަރު ހެއްޔެވެ؟

އެއުރެން ދަންނަވާނެތެވެ. ތިމަންމެން ތިބީ، އެންމެ ދުވަހަކުއެވެ. ނުވަތަ ދުވަހެއްގެ ބައެއްގައެވެ. ފަހެ، ހިސާބުކޮށް އަދަދުކުރާ މީހުންނާ ސުވާލުކުރައްވާށެވެ! (113)

އެބައިމީހުން ދަންނަވާނެއެވެ. އަޅަމެން ތިބީ އެންމެ ދުވަހެއްގައެވެ. ނުވަތަ ދުވަހަކަށް ވުރެ ކުރު މުއްދަތެއްގައެވެ. ފަހެ، ހިސާބުކޮށް ޢަދަދުކުރާ މީހުންނާ ސުވާލުކުރައްވާށެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ވިދާޅުވިއެވެ. ދުނިޔޭގައި ތިބި މުއްދަތު އެބައިމީހުން ހަނދާންނެތުނީ އެބައިމީހުންނަށް ލިބެމުން ދިޔަ ޢަޛާބުގެ ސަބަބުންނެވެ. (ތަފްސީރުލް ޤުރްޠުބީ، ސޫރަތުލް މުއުމިނޫން، އާޔަތް: 113)

އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާނެތެވެ. ދާދި ކުޑަ ދުވަސްކޮޅަކު މެނުވީ، ތިޔަބައިމީހުން ލަސްވެ ނުތިބެމުއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެކަން އެނގޭކަމުގައި ވީނަމައެވެ. (114)

މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާނެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ދެއްކީ ތެދު ވާހަކައެވެ. ދުނިޔޭގައި ކުޑަ ވަގުތުކޮޅަކަށް މެނުވީ ތިޔަބައިމީހުން ތިބި ކަމުގައި ނުވެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނަށް ބުއްދިއާއި، ވިސްނުންތެރިކަން ލިބިގެންވީނަމަ، ދުނިޔެއާއި އެތަނުގައި ހުރި ފަނާވެދަނިވި އުފާތަކުގެ އަގެއް ނެތްކަން ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެނގުނީހެވެ. އެބައިމީހުންގެ ހިތްތަކަށް މޮޅިވެރިކަން ވެއްދެވުމާއި، އެބައިމީހުން ދުނިޔޭގައި ތިބި މުއްދަތުގެ އަގެއް ނެތްކަން އެންގެވުން މެނުވީ މި ސުވާލުގެ މަޤްޞަދު ކަމުގައި ނުވެއެވެ. عَنْ صَفْوَانَ، عَنْ أَيْفَعَ بْنِ عَبْدٍ الْكُلَاعِي، أَنَّهُ سَمِعَهُ يَخْطُبُ النَّاسَ فَقَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: إنّ اللهَ لَمَّا أَدْخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ، وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ وَقَالَ: يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ، كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ؟ قَالُوا : لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ ، قَالَ : نِعْمَ مَا اتَّجَرْتُمْ فِي يَوْمٍ أَوْ بَعْضِ يَوْمٍ ، رَحْمَتِي وَرِضْوَانِي وَجَنَّتِي ، امْكُثُوا فِيهَا خَالِدِينَ مُخَلَّدِينَ ، ثُمَّ يَقُولُ يا أَهْلِ النَّارِ : كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ ، قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ ، فَيَقُولُ : بِئْسَ مَا اتَّجَرْتُمْ فِي يَوْمٍ أَوْ بَعْضِ يَوْمٍ ،نَارِي وَ سُخْطِي ، امْكُثُوا فِيهَا خَالِدِينَ مُخَلَّدِينَ" (تفسير القرآن العظيم مسنداً عن رسول الله صلى الله عليه وسلم والصحابة والتابعين لابن أبي حاتم، ص: 2511) (އައިފަޢު ބްނު ޢަބްދު އަލްކުލާޢީގެ އަރިހުން ޞަފްވާނު ރިވާކުރައްވާފައި ވެއެވެ. އޭނާ (އައިފަޢު) މީސްތަކުންނަށް ޚުޠުބާ ދެއްވަމުން ވިދާޅުވަނިކޮށް އޭނާ އަޑުއެއްސެވިއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "މާތް ﷲ ސުވަރުގޭގެ އަހުލުވެރިން ސުވަރުގެއަށް ވައްދަވައި، އަދި ނަރަކައިގެ އަހުލުވެރިން ނަރަކައަށް ވައްދަވައި ނިންމެވުމަށް ފަހު ދެން އެބައިމީހުންނަށް މިފަދައިން ވަޙީކުރައްވާނެއެވެ. "ސުވަރުގޭގެ އަހުލުވެރިންނޭވެ. ތިޔަބައިމީހުން ދުނިޔޭގައި ތިބީ ކިހާ ދުވަހަކު ހެއްޔެވެ؟ އެބައިމީހުން ދަންނަވާނެއެވެ. އެންމެ ދުވަހަކު ނުވަތަ ދުވަހަކުން ބައެއްގައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާނެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެންމެ ދުވަހަކު ނުވަތަ ދުވަހެއްގެ ބައެއްގައި ކުރި ވިޔަފާރީގެ މޮޅުކަމާއެވެ. އެއީ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަޙްމަތާއި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރުއްސެވުމާއި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ސުވަރުގެއެވެ. އެތަނުގައި އަބަދުގެ އަބަދަށް ތިޔަބައިމީހުން ތިބޭށެވެ." ދެން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާނެއެވެ. "ނަރަކައިގެ އަހުލުވެރިންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން ދުނިޔޭގައި ތިބީ ކިހާ ދުވަހަކު ހެއްޔެވެ؟" އެބައިމީހުން ދަންނަވާނެއެވެ. އެންމެ ދުވަހަކު ނުވަތަ ދުވަހެއްގެ ބައެއްގައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާނެއެވެ. "އެންމެ ދުވަހަކު ނުވަތަ ދުވަހެއްގެ ބައެއްގައި ތިޔަބައިމީހުން ކުރި ވިޔަފާރީގެ ނުބައިކަމާއެވެ. އެއީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ނަރަކައާއި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކޯފާއެވެ. އެތަނުގައި އަބަދުގެ އަބަދަށް ދެމިތިބޭށެވެ.") (ތަފްސީރުލް ޤުރްއާނިލް ޢަޡީމް، އިބްނު އަބީ ޙާތިމް، ޙަދީޘު: 14061) ޙަޤީޤަތުގައިވެސް އެބައިމީހުން ވަނީ ބޮޑު ގެއްލެނިވުމަކުން ގެއްލެނިވެފައެވެ. އެބައިމީހުން މި އަގެއްނެތް ކުރު ޙަޔާތުގެ ބަދަލުގައި ދާއިމީ ޙަޔާތް ވިއްކައިލީތީއެވެ. އެދުވަހު އެބައިމީހުންނަށް ދުނިޔޭގެ ޙަޔާތުގެ ކުރުކަމާއި، އަގެއްނެތްކަން އިޙްސާސްވީ ނަރަކައިން ނުކުމެވޭނެކަމާމެދު ނާއުއްމީދުވެ، ޖައްބާރުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ރަޙްމަތުން މާޔޫސްވެފައިވާ ޙާލުގައެވެ. މިސޫރަތް ނިންމަވާލައްވާފައި މިވަނީ އެއަށް ރައްދުނުދެވޭނޭ، އަދި އެހެން ހުރިހާ ޙުއްޖަތެއް ބާޠިލުކޮށްލާވަރުގެ ޙުއްޖަތާއެކު އަލުން ދިރުއްވައި މަޙްޝަރަށް ފޮނުއްވުމުގެ ޢަޤީދާ ސާބިތުކޮށްދެއްވާފައިވާ ވަރަށް ފުރިހަމަ ނިންމެވުމަކުންނެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވީ، ބޭކާރުގޮތުގައި، ކުޅިވަރަށްކަމަށާއި، ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ރުޖޫޢަނުކުރައްވާނޭކަމަށް، ތިޔަބައިމީހުން ފަހެ، ހީކުޅައީ ހެއްޔެވެ؟ (115)

މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން ހީކުރަނީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވީ އެއްވެސް ޙިކުމަތެއް ނެތި، ކުޅިވަރަށް ކަމަށް ހެއްޔެވެ؟ އަލުން ދިރުއްވުމާއި، މަޙްޝަރަށް ފޮނުއްވުން ދޮގުކުރާ ހިސާބަށްވެސް ތިޔަބައިމީހުން ދިޔައީހެއްޔެވެ؟ ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވީ ޖަނަވާރުތައް ހައްދަވާފައިވާ ފަދައިން ޙިސާބުބެއްލެވުމަށް ތިމަންރަސްލާނގެ ޙަޟްރަތަށް އެނބުރި އައުމުގެ ފިކުރެއްނެތި، ބަނޑު ފުރައި އެދުން ފުއްދުމަށްޓަކައި ދިރިއުޅުން ވޭތިކުރަން ހެއްޔެވެ؟ ނޫނެކެވެ. ކަން އޮތީ އެހެންނަކުން ނޫނެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވިކަން ކަށަވަރީ އިމްތިޙާނުކުރެއްވުމަށެވެ. ދެން ޖަޒާގެ ގޮވައްޗަށް އެނބުރި ދިއުމަށެވެ.

ފަހެ، ރަސްވަންތ، ޙައްޤުވަންތަ اللَّه، މަތިވެރިވެވޮޑިގެންފިއެވެ. އެކަލާނގެ މެނުވީ، އިލާހަކު ނެތެވެ. އެއީ މާތްވެގެންވާ ޢަރްޝުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއެވެ. (116)

މަތިވެރިވަންތަ، ބޮޑުވެގެންވާ ރަސްކަލާނގެ ކުޅިވަރާއި ބޭކާރު ކަންތަކުން ހުސްޠާހިރުވަންތަވެ ވޮޑިގެން ވެއެވެ. އެކަލާނގެއީ ޙިކްމަތްވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ކަމުގައި ވާތީއެވެ. އެހެންކަމުން، އެކަލާނގެވަނީ ތިޔަބައީމިހުން ތިޔަ ހީކުރާ ފަދަ ބާޠިލު އަދި ބޭކާރު ގޮތެއްގައި ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވުމުން ހުސްޠާހިރުވަންތަ ވެވޮޑިގެންނެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ޢަމަލުތަކުގެ ޖަޒާ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ލިބޭނޭ ދުވަހެއް ކޮންމެހެން ވެސް އޮންނަން ޖެހެއެވެ.

اللَّه އާއެކު އެހެން އިލާހަކަށް އަޅުކަންކޮށްއުޅޭ މީހަކު، އެކަމުގެ މައްޗަށް އެމީހަކަށް (ލިބޭނޭ) އެއްވެސް ދަލީލެއް ނެތެވެ. ފަހެ، އެމީހެއްގެ ހިސާބު ބެއްލެވުން ވާކަންކަށަވަރީ، އެމީހާގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުގައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ކާފިރުންނެއް ނުދިންނަވާނެތެވެ. (117)

އޭނާ އެކުރާ ބޮޑު ފާފައިގެ މައްޗަށް އެއްވެސް ހުއްޖަތެއް، ހެއްކެއް އަދި ދަލީލެއް ނެތި މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތަކަށް އަޅުކަންކުރާ މީހާ ދަންނާށެވެ. ފަހެ، އޭނާގެ ޖަޒާއާއި، ޢުޤޫބާތް ވަނީ މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތުގައެވެ. އެހެނީ، މާތް ﷲއަށް ޝިރުކުކޮށް، އެކަލާނގެ ރަސޫލުބޭކަލުން ދޮގުކުޅަ މީހަކު ނުދިންނަވާނެއެވެ. ސޫރަތް ފެށްޓެވީ މުއުމިނުން ދިންނަވާނޭ ކަން ކަނޑައަޅުއްވަމުންނެވެ. އަދި ސޫރަތް ނިންމަވާލެއްވީ ކާފަރުން ނުދިންނަވާނޭކަން ކަނޑައަޅުއްވަމުންނެވެ. ދެބައިމީހުންގެ ދެމެދުގައި ހުރި ފަރަޤު ބޮޑުކަން ހާމަކުރެއްވުމަށެވެ.

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! ފާފަފުއްސަވައި ރަޙްމަތް ލައްވާނދޭވެ! އިބަރަސްކަލާނގެއީ، ރަޙްމަތް ލައްވާ، އެންމެހެޔޮ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (118)

އަދި ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. އަޅުގެ ފާފަފުއްސަވާނދޭވެ! އަޅުގެ ބަލިކަށިކަމަށް އޯގާތެރިވެވޮޑިގަންނަވާނދޭވެ. ފަހެ، އިބަރަސްކަލާނގެއީ ރަޙްމަތްލައްވައި، ފާފަފުއްސަވާ އެންމެ ހެޔޮ ރަސްކަލާނގެއެވެ. މާތް ﷲ އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ އަށް އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ފާފަފުއްސެވުމަށް އެދި ދަންނަވާނެގޮތާއި އެކަލާނގެ ރަޙްމަތަށް އެދޭނޭ ގޮތް ދަސްކޮށްދެއްވާފައި މިވަނީ އެކަލާނގެއަށް ސަނާ ދަންނަވާނެ ގޮތާއި، އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތުގައި އާދޭހާ ނިކަމެތިކަމާއެކު ދުޢާ ދަންނަވާނޭ ގޮތް އުއްމަތަށް ދަސްކޮށްދެއްވުމަށެވެ. އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! ހުރިހާ ތަކެއްޗަކަށް ތަނަވަސްވެގެންވާ އިބަރަސްކަލާނގެ ރަޙްމަތުން އަޅަމެންނަށް ރަޙްމަތް ލައްވައިފާނދޭވެ. އިބަރަސްކަލާނގެއީ ރަޙްމަތްލައްވާ އެންމެ ހެޔޮ ރަސްކަލާނގެއެވެ.