chapter

021

ٱقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِى غَفْلَةٍ مُّعْرِضُونَ ﴿١﴾ ﴿ ١ ﴾

ތަރުޖަމާ

މީސްތަކުންނަށް އެއުރެންގެ (ޢަމަލުތަކުގެ) ހިސާބު ބެއްލެވުމުގެ ވަގުތު ގާތްވެއްޖެއެވެ. އެއުރެން ޣާފިލުވެ (އެކަމުން) އެއްކިބާވެގެންވާ ޙާލުގައެވެ. (1)

ތަފްސީރު

މީސްތަކުންގެ ޙިސާބުބައްލަވާ ވަގުތު ގާތްވެއްޖެއެވެ. އެބައިމީހުން އާޚިރަތާ މެދު ޣާފިލުވެ، އެދުވަހަށްޓައި ޢަމަލުނުކޮށް، އެ ބިރުވެރި ދުވަހަށް ތައްޔާރުނުވެ ތިއްބައެވެ. އާޔަތްތައް ބާވައިލައްވާއިރުވެސް އެބައިމީހުން ހިދާޔަތާއި އީމާންކަމުން އެއްކިބާވެގެންތިއްބައި، ޙިސާބުބައްލަވާ ދުވަސް ގާތްވަނީއެވެ.

ނޯޓް

قَالَ رَبِّى يَعْلَمُ ٱلْقَوْلَ فِى ٱلسَّمَآءِ وَٱلْأَرْضِ ۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْعَلِيمُ ﴿٤﴾ ﴿ ٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އުޑާއި، ބިމުގައި ދެކެވޭހާ ވާހަކަތައް ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގެންވެތެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ، މޮޅަށް އައްސަވާވޮޑިގެންވާ، މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (4)

ތަފްސީރު

ރަސޫލުﷲ ﷺ ވިދާޅުވިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް މި ޤުރްއާން ބާވައިލެއްވި ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއީ އެކަލާނގެއަށް އެއްވެސް ކަމެއް ވަންހަނާވެގެން ނުވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އަހަރެމެންގެ ތެރެއިން ތެދުވެރިންނަކީ ކޮބައިކަމާއި، ދޮގެވެރިންނަކީ ކޮބައިކަން އެކަލާނގެ މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ. އެކަލާނގެއީ ތިޔަބައިމީހުންގެ ވާހަކަތައް މޮޅަށް އައްސަވައިވޮޑިގެންވާ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ޙާލު މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. މުޝްރިކުން ވަނީ ދެކަމަކުން މުޙައްމަދު ﷺ ގެ ނަބީކަމުގެ ޞައްޙަކަމާ މެދު ޝައްކުއުފައްދާފައެވެ. ފުރަތަމަ ކަމަކީ އެކަލޭގެފާނަކީ އިންސާނަކަށް ވުމެވެ. އެބައިމީހުން ފަދަ އިންސާނަކު ރަސޫލަކަށް ވާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ ދެވަނަ ކަމަކީ އެކަލޭގެފާނު ގެންނެވި އެއްޗަކީ ސިހުރުކަމުގައި ވުމެވެ. ފަހެ، އެއީ މާތް ﷲގެ ކަލާމްފުޅެއް ނޫނެވެ. މިދެ ކަމަކީ ވެސް ހަމަބުއްދި ޤަބޫލުކުރާ އުޞޫލުތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައި ނުވާ ގޯސް ޙުއްޖަތެވެ. އެއީ، ހަމަ އޮޅުވާލުމާއި މަގުފުރެއްދުން ނޫން އެހެން ކަމެއް ނޫނެވެ.

ނޯޓް

بَلْ قَالُوٓا۟ أَضْغَـٰثُ أَحْلَـٰمٍۭ بَلِ ٱفْتَرَىٰهُ بَلْ هُوَ شَاعِرٌ فَلْيَأْتِنَا بِـَٔايَةٍ كَمَآ أُرْسِلَ ٱلْأَوَّلُونَ ﴿٥﴾ ﴿ ٥ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ކިއެއްތަ! އެއުރެން ބުނޫއެވެ. (އެއީ) ހުވަފެނުގެ ހާސަރުތަކެކެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! އެއީ އެކަލޭގެފާނު އަމިއްލަޔަށް ހެއްދެވި އެއްޗެކެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! އެކަލޭގެފާނަކީ، ޅެންވެރިޔެކެވެ. ފަހެ (މުޢުޖިޒާތްތަކާއިގެން) ކުރީގެ ރަސޫލުން ފޮނުއްވެވިފަދައިން، އެކަލޭގެފާނުވެސް، ތިމަންމެންނަށް މުޢުޖިޒާތެއް ގެނެސްދެއްވަ ބައްލަވާށެވެ! (5)

ތަފްސީރު

އަދި ކިއެއްތަ، ނުކިޔަމަންތެރިކަމުގައި ޙައްދުފަހަނައަޅައިގޮސްފައިވާ އެބައިމީހުން ވަނީ މާ ނުބައިކަން ބޮޑުވެގެންވާ ވާހަކަ އެ ޤުރްއާނާމެދު ދައްކާފައެވެ. އެބައިމީހުން ބުންޏެވެ. އެއީ ހުވަފެންތަކުގެ ހާސަރެކެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، އެއީ މުޙައްމަދު ﷺ އަމިއްލަފުޅަށް ހެއްދެވި އެއްޗެކެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، މުޙައްމަދު ﷺ އަކީ ޅެންވެރިއެކެވެ. އެކަލޭގެފާނު ގެންނެވި އެއްޗަކީ ޅެމެވެ. މޫސާ عليه السلام ގެންނެވި އަސާއާއި، ޞާލިޙު عليه السلام ގެންނެވި ޖަމަލު ފަދަ އާދަފޫވައްޓައިލަނިވި މުޢުޖިޒާތެއް މުޙައްމަދު ﷺ ވެސް ނިކަން ގެނެސްދެއްވަބައްލަވާށެވެ. އެބައިމީހުން ޤުރްއާނާއި، ރަސޫލާ ﷺ އާމެދު ދައްކާ ވާހަކަތައް ވަނީ މިފަދައިން ދެކޮޅު ނުޖެހިއެވެ. އެހެނީ، އެބައިމީހުން ވަކިގޮތެއް ކަނޑައަޅައި، އެއްގޮތެއްގެ މަތީގައި ސާބިތުނުވެއެވެ. ދެން، އެބައިމީހުން މިއެދެނީ ޤުރްއާން ނޫން އެހެން މުޢުޖިޒާތެއް ގެނައުމަށެވެ.

ނޯޓް

أَمِ ٱتَّخَذُوا۟ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةً ۖ قُلْ هَاتُوا۟ بُرْهَـٰنَكُمْ ۖ هَـٰذَا ذِكْرُ مَن مَّعِىَ وَذِكْرُ مَن قَبْلِى ۗ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ٱلْحَقَّ ۖ فَهُم مُّعْرِضُونَ ﴿٢٤﴾ ﴿ ٢٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

ނުވަތަ އެކަލާނގެ ފިޔަވައި، އެއުރެން އިލާހުންތަކެއް ހިފީހެއްޔެވެ؟ ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ދަލީލު ތިޔަބައިމީހުން ގެންނާށެވެ! މިއޮތީ، ތިމަންކަލޭގެފާނާ އެކުގައިވާ މީހުންގެ ފޮތާއި، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ކުރީގެ މީހުންގެ ފޮތެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! އެއުރެންކުރެ ގިނަމީހުން ޙައްޤެއް ނުދަނެތެވެ. ފަހެ، އެއުރެންނީ (އެއަށް) ފުރަގަސްދޭ ބަޔެކެވެ. (24)

ތަފްސީރު

ޝިރުކުގެ ނުބައިކަން ހާމަކުރެއްވުމާއި، އެބައިމީހުންގެ ޢަމަލުތަކާމެދު ރުހިވޮޑިނުގަތުން ހާމަކުރެއްވުމަށް އަނެއްކާވެސް، އެކަމާ ދެކޮޅުހެއްދެވުން ތަކުރާރުކުރެއްވީއެވެ. މާނައީ: ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ފިޔަވައި އަޅުކަންކޮށް، މާތްކޮށްހިތުން އެކަށީގެންވާ އިލާހުންތަކެއް ހިފީހެއްޔެވެ؟ ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވާށެވެ. ބުދުތަކަށް އަޅުކަންކުރުން ރަނގަޅުކަމުގެ ޙުއްޖަތާއި، ހެކި ތިޔަބައިމީހުން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ދައްކާށެވެ. މިއޮތީ ކީރިތި ޤުރްއާނެވެ. އަދި އެހެރީ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ކުރިން ބާވައިލެއްވި ފޮތްތަކެވެ. އެހުރިހާ ފޮތްތައްވެސް ޝިރުކުގެ ދަޢުވާ ބާޠިލުކުރެއެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ގިނަ މީހުންނަކީ ޙައްޤާއި، ބާޠިލު ވަކި ނުކުރެވޭ މީހުންނެވެ. އެބައިމީހުންނީ ހިތް ކަނު މީހުންނަށް ވާތީއެވެ. ފަހެ، އެބައިމީހުންނީ އެއްކައުވަންތަކަމުގެ ދަލީލުތަކާއި، ޤުރްއާނުގެ ޙުއްޖަތްތަކާ ދުރަށް އެނބުރޭ މީހުންނެވެ.

ނޯޓް

أَوَلَمْ يَرَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓا۟ أَنَّ ٱلسَّمَـٰوَ‌ٰتِ وَٱلْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَـٰهُمَا ۖ وَجَعَلْنَا مِنَ ٱلْمَآءِ كُلَّ شَىْءٍ حَىٍّ ۖ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ ﴿٣٠﴾ ﴿ ٣٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

ހަމަކަށަވަރުން، އުޑުތަކާއި، ބިން، އެކަތިގަނޑަކަށްވެފައިވަނިކޮށް، ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެދޭތި ވަކިކޮށްލެއްވިކަން، ކާފިރުވި މީހުން ނުދަންނަނީ ހެއްޔެވެ؟ އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދިރޭ ކޮންމެ އެއްޗެއް ފެނުން ހެއްދެވީމެވެ. ފަހެ، އެއުރެން އީމާންނުވަނީ ހެއްޔެވެ؟ (30)

ތަފްސީރު

މާތް ﷲގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ މަތިވެރިކަމަށް ކުރައްވާފައިވާ އިޝާރާތެކެވެ. މާނައީ މަތިވެރިވަންތަ، ކީރިތިވަންތަ ރަސްކަލާނގެއީ އިސްވެދިޔަ މިސާލެއް ނެތި އުޑުތަކާއި ބިން ހެއްދެވި ރަސްކަލާނގެކަން، އެކަލާނގެ އެއްކައުވަންތަކަން ޤަބޫލުކުރުމަށް ދެކޮޅުހަދާ މީހުންނަށް ނޭނގެނީ ހެއްޔެވެ؟ އެ ދެތަން އޮތީ އެކަތިގަނޑެއްގެ ގޮތުގައި ގުޅިފައެވެ. ދެތަން ވަކިކުރައްވައި ދުރުކުރެއްވީ އެކަލާނގެއެވެ. އުޑަކީ މަލާއިކަތުން ތިއްބަވާ ތަން ކަމުގައްޔާއި، ބިމަކީ އިންސާނުން ދިރިއުޅޭ ތަނެއްގެ ގޮތުގައި ހެއްދެވުމަށެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ބިމުން ގަސް ފަޅުއްވައި، އުޑުން ވާރޭ ވެއްސެވިއެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ވިދާޅުވިއެވެ. އުޑު ބިމާއި ގުޅިފައި ވިޔަސް އުޑުން ގަސް ނުފަޅައެވެ. އަދި ބިން އުޑާއި ގުޅިފައި ވިޔަސް ބިމުން ވާރޭ ނުވެހެއެވެ. ދެން، މާތް ﷲ ދެތަން ވަކިކުރައްވައި ބިމުން ގަސް ފަޅުއްވައި އުޑުން ވާރޭ ވެއްސެވިއެވެ. (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ސޫރަތުލް އަންބިޔާއި، އާޔަތް: 30) އަދި ދިރޭ ހުރިހާ ތަކެއްޗެއްގެ އަޞްލު ކަމުގައްޔާއި އިންސާނުންނާއި ޖަނަވާރުންނާއި ގަސްގަހާގެހީގެ ދިރުމުގެ ސަބަބު ކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފެން ލެއްވީމެވެ. ކައުނުގެ ހުރިހާ ކަމެއް ރާއްވަވައި ހިންގަވާ، މަތިވެރިވަންތަ ޚާލިޤުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ވޮޑިގެންވާ ކަމަށް އެބައިމީހުން އީމާންނުވަނީ ހެއްޔެވެ؟

ނޯޓް

وَجَعَلْنَا ٱلسَّمَآءَ سَقْفًا مَّحْفُوظًا ۖ وَهُمْ عَنْ ءَايَـٰتِهَا مُعْرِضُونَ ﴿٣٢﴾ ﴿ ٣٢ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ރައްކާތެރިކުރައްވާފައިވާ ފުރާޅެއްކަމުގައި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އުޑު ލެއްވީމެވެ. އަދި އެއުރެންނަކީ އެތާނގެ (އިރުހަނދާއި، ތަރިތައްފަދަ) ހެކިތަކަށް ފުރަގަސްދޭ ބަޔެކެވެ. (32)

ތަފްސީރު

ޚަލްޤުކުރެއްވުމާއި، ޚާލިޤުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ މަތިވެރިކަމުގެ ތިންވަނަ ދަލީލެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ބޯމަތީގައި އެވާ އުޑަކީ ބިމަށްވާ ފުރާޅެއް ކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލެއްވީމެވެ. އެ އުޑު ވަނީ ތަނބުތަކެއް ނެތި، އެއްކައުވަންތަ ﷲގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުން، ބިންމައްޗަށް ވެއްޓުމުން ރައްކާތެރިކުރެވިފައެވެ. މާތް ﷲގެ އެއްކައުވަންތަކަމާއި، އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ މަތިވެރިކަމަށް ދަލީލުކުރާ، ޙައިރާންކުރަނިވި އެ ހެކިތަކާމެދު ވިސްނުމަށް މުޝްރިކުން ވަނީ ފުރަގަސްދީފައެވެ. އިސްވެދިޔަ މިސާލެއް ނެތި މިކައުނު ހައްދަވައި، އޭގެ ފަލަކުތަކުގައި ތަރިތައް ދައުރުކުރާހެން ހައްދަވައި، ރެއާއި ދުވާލު ލައްވައި، އިރާއި ހަނދު ހިނގާގޮތް ހެއްދެވީ ކޮން ފަރާތެއް ހެއްޔެވެ؟ އެއީ ނެތުމުގެ ތެރޭން ކާއިނާތުގެ ނިޒާމު އުފެއްދެވި ޚާލިޤުކަމުގައިވާ، ޢާލަމްތަކުގެ ވެރި ރަސްކަލާނގެ ކަމުގައި ނުވަނީ ހެއްޔެވެ؟

ނޯޓް

وَهُوَ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلَّيْلَ وَٱلنَّهَارَ وَٱلشَّمْسَ وَٱلْقَمَرَ ۖ كُلٌّ فِى فَلَكٍ يَسْبَحُونَ ﴿٣٣﴾ ﴿ ٣٣ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެކަލާނގެއީ، ރޭގަނޑާއި ދުވާލު، އަދި އިރާއި ހަނދު ހެއްދެވި ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެއިން ކޮންމެ އެއްޗެއްމެ، ފަލަކެއްގައި ހިނގަހިނގާ ހުރެތެވެ. (33)

ތަފްސީރު

މާތް ﷲއީ އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުން ހަމަހިމޭންވުމަށްޓަކައި ރޭގަނޑު އަނދިރިކުރައްވައި، ދިރިއުޅުމަށް މަސައްކަތް ކުރުމަށްޓަކައި ދުވާލު އަލިކުރެއްވި ރަސްކަލާނގެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އިރާއި، ހަނދު ހެއްދެވިއެވެ. ކޮންމެ އެއްޗެއް މިތަނަވަސް ކައުނުގައި ހިނގަމުން ދަނީ ވަރުގަދަ އަދި ފުރިހަމަ ނިޒާމެއްގެ ދަށުންނެވެ. މިއާޔަތުގައި ދުނިޔެ ހަރަކާތްކުރާ ކަމުގެ ދަލީލު ވެއެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲ ބިމަށް އިޝާރާތް ކުރައްވައި ގެންނަވާފައި ވަނީ ރެއާއި ދުވާލުގެ ވާހަކައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާ ފަދައެވެ. ބިމާއި، އިރާއި، ހަނދު ހެއްދެވީ އެކަލާނގެއެވެ. ދެން އެއަށްފަހު ބޭނުންކުރައްވާފައި ވަނީ ގިނަ ތަކެއްޗަށް ބޭނުންކުރެވޭ ފިޢުލު (ކަން) ﴿يَسْبَحُونَ﴾ (ހިނގަމުން ދަނީ) އެވެ. މާނައީ ދުނިޔެއާއި، އިރާއި، ހަނދާއި، މިހުރިހާ ތަކެތި ހިނގަމުން ދަނީ ތަނަވަސް ފަޒާއެއްގެ ތެރޭގައެވެ. ތަނަކަށް އިޝާރާތްކޮށް ޒަމާން ބޭނުންކުރުމަކީ ބަހުގައި ޢާއްމުކޮށް ބޭނުންކުރެވޭ ގޮތެކެވެ. ފަހެ، ރެއާއި ދުވާލަކީ ޒަމާނެވެ. ޒަމާނަށް ތަނެއް ވުން ލާޒިމެވެ. އަދި ބިން ނެތްނަމަ ރެއާއި ދުވާލު ފާޅުނުވީހެވެ. އަދި އިރު އެރުމާއި، އިރު އޮއްސުމެއް ވެސް ނުވީހެވެ. މިއީ މާތް ﷲގެ ވަޙީބަސްފުޅު ﴿وَأَمَّا ٱلَّذِينَ ٱبْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِى رَحْمَةِ ٱللَّـهِ﴾ (އަދި، އެއުރެންގެ މޫނުތައް އަލިވެގެންދިޔަ މީހުން ދަންނާށެވެ! ފަހެ، އެއުރެންވަނީ اللَّه ގެ ރަޙްމަތުގައެވެ.) ގައި ސިފަކުރެވޭ ތަނުގެ ބަދަލުގައި ސިފަ ބޭނުންކުރައްވާފައިވުން ފަދަ ޢިބާރާތެކެވެ. މާނައީ އެބައިމީހުން ވަނީ އެތަނަކަށް މާތް ﷲގެ ރަޙްމަތް ފައިބާ ސުވަރުގޭގައެވެ. މި ދަލީލުގެ ތަފްޞީލު އަހުރެންގެ ފޮތް حركة الأرض حقيقة علمية أثبتها القرآن (ބިން ޙަރަކާތް ކުރުމީ ޤުރްއާނުން ސާބިތުކޮށްދީފައިވާ ޢިލްމީ ޙަޤީޤަތެއް) އިން ބައްލަވާށެވެ.

ނޯޓް

وَإِذَا رَءَاكَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓا۟ إِن يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَـٰذَا ٱلَّذِى يَذْكُرُ ءَالِهَتَكُمْ وَهُم بِذِكْرِ ٱلرَّحْمَـٰنِ هُمْ كَـٰفِرُونَ ﴿٣٦﴾ ﴿ ٣٦ ﴾

ތަރުޖަމާ

ކާފިރުވި މީހުން ކަލޭގެފާނު ދެކޭހިނދު، އެއުރެން ކަލޭގެފާނަށް ފުރައްސާރަނޫނީ ނުކުރެތެވެ. (އަދި ބުނެތެވެ.) ތިޔަބައިމީހުންގެ އިލާހުންތަކަށް ކުޑައިމީސްބަސް ބުނާ މީހަކީ މިއީ ހެއްޔެވެ؟ އަދި އެއުރެންވަނީ ހަމަ، ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ފޮތަށް ކާފިރުވެގެންނެވެ. (36)

ތަފްސީރު

ނުކިޔަމަންތެރި ކަމުގައި ޙައްދު ފަހަނައަޅައި ގޮސްފައިވާ ކާފަރުން ކަލޭގެފާނު ދެކޭ ހިނދު ފުރައްސާރައާއި، މަލާމާތާ އެކުގައި މެނުވީ އެބައިމީހުން ކަލޭގެފާނާ ކުރިމަތިނުލައެވެ. ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންގެ ކަލާނގެތަކަށް ބަދުބަސް ވިދާޅުވާތީ އެކަމާ ޙައިރާންވެ، ދެކޮޅުހަދާ ޙާލު އެބައިމީހުން ބުނެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ކަލާނގެތަކަށް އެއްޗެތި ކިޔައި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ބުއްދި ގޯސްކަމުގައި ބުނާ މީހަކީ މިއީ ހެއްޔެވެ؟ މިވާހަކަ ދައްކާއިރު އެބައިމީހުންނީ ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއަށް ކާފިރުވެފައިވާ ބައެކެވެ. ފަހެ، އެ ބުދުތަކުގެ ޤަދަރު (އެބައިމީހުންގެ ނަޒަރުގައި) ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއަށްވުރެ މަތިވެރިވެގެން ވަނީހެއްޔެވެ؟ އެތަކެއްޗަކީ ބީރު، މަންމަން، އެއްވެސް ފައިދާއެއް އަދި ގެއްލުމެއްވެސް ނުދެވޭ ތަކެއްޗެވެ. އެބައިމީހުން ރަސޫލާ ﷺ އަށް ފުރައްސާރަކޮށް، މަލާމާތް ކޮށް، އެކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންގެ ކަލާނގެތަކަށް ބަދުބަސް ވިދާޅުވުން ބޮޑު ކަމަކަށް ހަދާއިރު، އެބައިމީހުން މާތް ﷲ އަށް ކާފިރުވެ، އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ އަށް ފުރައްސާރަކުރުމަށް އެބައިމީހުން އަމިއްލައަށް ދެކޮޅު ނުހެދީ ކީއްވެ ހެއްޔެވެ؟ އެބައިމީހުންގެ ކަންތަކާ މެދު ޢަޖާއިބުވެ ދެކޮޅުހެދުން މާ ޙައްޤުކަން ބޮޑުވެގެންވާއިރުއެވެ.

ނޯޓް

بَلْ تَأْتِيهِم بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا وَلَا هُمْ يُنظَرُونَ ﴿٤٠﴾ ﴿ ٤٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ކިއެއްތަ! އެއުރެންނަށް އެކަންތައް އަންނަހުށީ ކުއްލިއަކަށެވެ. އަދި އެކަންތައް އެއުރެން ޙައިރާންކޮށްލާނެތެވެ. ފަހެ، އެއުރެންނަށް އެކަންތައް ދުރުކުރުމަކަށް ކުޅަދާނަވެގެންނެއް ނުވެތެވެ. އަދި އެއުރެންނަކަށް މުހުލަތެއް ނުމެދެއްވާނެމެއެވެ. (40)

ތަފްސީރު

އަދި ކިއެއްތަ، އެދުވަހުގެ އުނދަގޫތަކާއި، ބިރުވެރިކަމާއެކު ޤިޔާމަތް ދުވަސް އެބައިމީހުންނަށް އަންނާނީ ކުއްލިއަކަށެވެ. އަދި އެ ދުވަސް އެބައިމީހުން ސިއްސުވާލައި، ޙައިރާންކޮށްލާނެއެވެ. އަދި އެކަމުގެ ސަބަބުން އެބައިމީހުން ތިބޭނީ ހަދާނެ ނުހަދާނެ ގޮތް ނޭނގި ހަމަނުޖެހުމުގެ ތެރޭގައިވާ ޙާލަތެއްގައެވެ. އެދުވަހުގެ ކަންތައް ދުރުކުރުމުގެ ކުޅަދާނަކަމެއް އެބައިމީހުންނަށް ނުވެއެވެ. އަދި ތައުބާވެ، އުޒުރު ދެއްކުމަށް އެބައިމީހުންނަށް މުހުލަތު ނުދެވޭނެއެވެ. އެއީ ވަގުތު ފާއިތުވެފައި ވާތީއެވެ. ދެން މާތް ﷲ މިވަނީ މުޝްރިކުންގެ ފުރައްސާރައިގެ ސަބަބުން ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ ހިތްޕުޅު ތަޙައްމަލުކުރަމުންދާ ވޭނާއި، ހިތާމަތައް ލުއިކޮށްދެއްވުމަށް، އެކަލޭގެފާނުގެ ހިތްޕުޅު ހަމަޖައްސަވައިދެއްވާފައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

أَمْ لَهُمْ ءَالِهَةٌ تَمْنَعُهُم مِّن دُونِنَا ۚ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنفُسِهِمْ وَلَا هُم مِّنَّا يُصْحَبُونَ ﴿٤٣﴾ ﴿ ٤٣ ﴾

ތަރުޖަމާ

ނުވަތަ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޢަޛާބު އެއުރެންގެ ކިބައިން ދުރުކޮށްދޭނެ އިލާހުންތަކެއް، އެއުރެންނަށް ވޭހެއްޔެވެ؟ އެ ތަކެއްޗަށް އޭގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށް ނަޞްރު ދިނުމަކަށް ކުޅަދާނަވެގެނެއްނުވެތެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޢަޛާބުން މިންޖުކޮށްދޭނޭ ބަޔަކުވެސް އެ ތަކެއްޗާއެކުގައި ނުމެވާހުށިމެއެވެ. (43)

ތަފްސީރު

ދެކޮޅުހެދުމާ ނުރުހުން ފާޅުކުރެއްވުން އެކުލެވޭ އިތުރު ވަޙީބަސްފުޅެކެވެ. މާނައީ: މާތް ﷲ ފިޔަވައި، އެބައިމީހުންނަށް ޢަޛާބު ލިބުން ހުއްޓުވުމަށް، އެބައިމީހުންނަށް އެތަކެތީގެ ރައްކާތެރިކަމުގެ މައްޗަށް އިތުބާރުކުރެވޭ އިލާހުންތަކެއް ވަނީ ހެއްޔެވެ؟ އެ ކަލާނގެތަކަށް އަމިއްލަ ނަފްސަށް ނަޞްރު ހޯދުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ލިބިގެން ނުވާއިރު، އެތަކެއްޗަށް އަޅުކަންކުރާ މީހުންނަށް ނަޞްރުދޭނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ އަދި މާތް ﷲގެ ޢަޛާބުން އަމިއްލައަށް ސަލާމަތްވުމަށް އެތަކެތި ވަނީ ނުކުޅެދިފައެވެ. އެއީ ނުހަނު ނުކުޅެދުންތެރި، ބަލިކަށި ތަކެއްޗަށް ވާތީއެވެ. ދެން އެތަކެއްޗަށް އެހެން ބަޔަކު ސަލާމަތްކޮށްދެވޭނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ވިދާޅުވިއެވެ. ﴿يُصْحَبُونَ﴾ ގެ މާނައަކީ ހުއްޓުވުމެވެ. (ތަފްސީރުލް ޤުރްޠުބީ، ސޫރަތުލް އަންބިޔާއި، އާޔަތް: 43) އެތަކެތި އަމިއްލައަށް ޢަޛާބުން ސަލާމަތްވުމުގެ ބާރު ލިބިފައި ނުވާއިރު، އެހެން ފަރާތަކުން ޢަޛާބު ހުއްޓުވޭނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ އަމިއްލަ ނަފުސު ހިމާޔަތް ކުރުން އެހެން މީހެއްގެ ހިމާޔަތަށް ވުރެ އައުލާކަން ބޮޑުވެގެން ވެއެވެ.

ނޯޓް

بَلْ مَتَّعْنَا هَـٰٓؤُلَآءِ وَءَابَآءَهُمْ حَتَّىٰ طَالَ عَلَيْهِمُ ٱلْعُمُرُ ۗ أَفَلَا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِى ٱلْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَآ ۚ أَفَهُمُ ٱلْغَـٰلِبُونَ ﴿٤٤﴾ ﴿ ٤٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ކިއެއްތަ! މިބައިމީހުންނާއި، އެއުރެންގެ މައިންބަފައިން ދިގު عمر އަކަށް ދާނދެން ދުނިޔޭގެ ނިޢުމަތުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލެހެއްޓެވީމެވެ. ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ބިމުގެ ހުރިހާ ފަރާތަކުން އުނިކުރައްވަމުން ގެންދަވާކަން، އެއުރެންނަށް ނޭނގެނީ ހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، ގަދަވާނެ ބަޔަކީ އެއުރެން ހެއްޔެވެ؟ (44)

ތަފްސީރު

އެބައިމީހުން މާތް ﷲއަށް ފުރަގަސްދިނުމުގެ ސަބަބަކީ މާތް ﷲ އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އޯގާތެރިވެވޮޑިގަތުމުން އެކަން އެބައިމީހުންނަށް އޮޅި، އުފާވެރި ތަނަވަސް ދިރިއުޅުމުގެ އުފާލިބިގަތުމެވެ. އެބައިމީހުން އެ ތަނަވަސްކަމާއި، ފާގަތިކަމުގައި ދިގު ޢުމުރަކަށް ދާންދެން މާތް ﷲ އެބައިމީހުންނަށް މުހުލަތު ދެއްވިއެވެ. އެހެންވެ، އެބައިމީހުން ހީކުރީ އެއުފާވެރިކަމުގައި އެބައިމީހުން ދެމިތިބޭނެ ކަމުގައެވެ. ދެން، އެބައިމީހުން އުފަލާއި މަޖަލުގައި ޙައްދު ފަހަނައަޅައިގޮސް، މާތް ﷲގެ ނިޢުމަތަށް ކުފުރުވިއެވެ. އެބައިމީހުންނަށް ކުރިމަތިވާ ކަންކަމާމެދު އެބައިމީހުން ވިސްނައި، ފިކުރު ނުކުރަނީ ހެއްޔެވެ؟ ތިމަންރަސްކަލާނގެ މުއުމިނުންނަށް ފަތަޙަދެއްވައި، އެބައިމީހުންގެ ރަށްތައް އިތުރުކުރައްވައި، މުއުމިނުން މުޝްރިކުންގެ މައްޗަށް ގަދަކުރައްވައި، އެ މުޝްރިކުންގެ ބިން އުނިކުރައްވަމުން ގޮސް، އެންމެ ފަހުން މުއުމިނުން އެބައިމީހުން ބަލިކޮށް، ފަހަތަށް ޖައްސައި، އެބައިމީހުންގެ ބިންތަކަށް ވެރިވާތަން އެބައިމީހުންނަށް ނުފެންނަނީ ހެއްޔެވެ؟ ވީއިރު، އެބައިމީހުންނީ ނަޞްރު ލިބިގެންވާ މިހުން ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ ނިކަމެތިކުރެވިގެންވާ މީހުން ހެއްޔެވެ؟ މިކަމުން އެބައިމީހުން ޢިބްރަތް ލިބިނުގަންނަނީ ހެއްޔެވެ؟ މިއާޔަތުގެ ޚުލާޞާއަކީ މާތް ﷲ އެކަލާނގެ ވަލިއްޔުންނަށް ނަޞްރުދެއްވައި، ޢަދުއްވުން ނިކަމެތިކުރައްވާކަން ބަޔާންކުރެއްވުމެވެ. ފަހެ، މުސްލިމުންގެ ރަށްތައް ދަނީ އިތުރުވަމުންނެވެ. ކާފަރުންގެ ރަށްތައް މަދުވެ ކުޑަވަމުންނެވެ.

ނޯޓް

قُلْ إِنَّمَآ أُنذِرُكُم بِٱلْوَحْىِ ۚ وَلَا يَسْمَعُ ٱلصُّمُّ ٱلدُّعَآءَ إِذَا مَا يُنذَرُونَ﴿٤٥﴾ ﴿ ٤٥ ﴾

ތަރުޖަމާ

ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ތިމަންކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް އިންޒާރުކުރައްވާކަން ކަށަވަރީ، ވަޙީއިންނެވެ. އަދި ބީރުމީހުން، އެއުރެންނަށް އިންޒާރުކުރައްވާ ހިނދު، ގޮވައިލާއަޑެއް ނާހާނެތެވެ. (45)

ތަފްސީރު

މުޙައްމަދު ﷺ އެވެ. ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވާށެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް އިންޒާރުކުރައްވައި، ބިރުވެރިކަމުގެ ޚަބަރުދެއްވާކަން ކަށަވަރީ މާތް ﷲ ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ވަޙީގެ ގޮތުގައި ބާވައިލެއްވި ޤުރްއާނުންނެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް އިންޒާރުކުރައްވަނީ މާތް ﷲގެ ޢަޛާބާއި، އެކަލާނގެ ޢުޤޫބާތާ މެދުއެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު ވަނީ މާތް ﷲ ވަޙީގެ ގޮތުގައި ބާވައިލެއްވި އެއްޗެއް ތިޔަބައިމީހުންނާ ހަމައަށް ގެނެސްދެއްވާފައެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު އެކަމަކަށް ގޮވައިލެއްވި ކަންތައް ތިޔަބައިމީހުން ޤަބޫލުނުކޮށްފިނަމަ، އެކަމުގެ މުޞީބާތާ ހަލާކު ހުރީ ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ޖާހިލުކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުންނަކީ އަޑުނީވޭ ބީރު ބައެއް ފަދައެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ނަސޭހަތް ލިބިގަނެ، ނުބައިކަންތަކުން ފަހަތަށް ނުޖެހެނީ އެހެންވެގެންނެވެ. މާތް ﷲ އެބައިމީހުން ސިފަކުރައްވާފައި ވަނީ ބީރު މީހުންގެ ގޮތުގައެވެ. އެއީ ގޮވުމުން އަޑު ނީވޭ މީހުންނެވެ. އެފަދަ ބަޔަކާއެކު މީހަކު ކުރާނީ ކޮންކަމެއް ހެއްޔެވެ؟ ﴿أَفَأَنتَ تُسْمِعُ ٱلصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا۟ لَا يَعْقِلُونَ﴾ (ފަހެ، ބީރުބަޔަކަށް، އެއުރެންނަށް ނުވިސްނޭކަމުގައިވިޔަސް، ކަލޭގެފާނު އިއްވަވަނީތޯއެވެ؟)

ނޯޓް

۞ وَلَقَدْ ءَاتَيْنَآ إِبْرَٰهِيمَ رُشْدَهُۥ مِن قَبْلُ وَكُنَّا بِهِۦ عَـٰلِمِينَ ﴿٥١﴾ ﴿ ٥١ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ހަމަކަށަވަރުން، މީގެކުރިން އިބްރާހީމްގެފާނަށް، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ހެޔޮ ވިސްނުމާއި، ބުއްދިވެރިކަން ދެއްވީމެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނާމެދު ތިމަންރަސްކަލާނގެ މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވަމެވެ. (51)

ތަފްސީރު

އިބްރާހީމް عليه السلام އަކީ ޢަރަބީންގެ އެންމެ މުސްކުޅި ކާފައެވެ. އަދި އެއްކައުވަންތަކުރުމުގެ ޤިބްލަ ކަމުގައިވާ މާތްވެގެންވާ ގެފުޅު ބިނާކުރެއްވި ކަލޭގެފާނެވެ. އަދި ބުދުތައް ފުނޑުފުނޑުކުރައްވައި، އެއްކައުވަންތަކުރުމާއި އީމާންކަމުގެ ތަނބުތައް ވަރުގަދަ ކުރެއްވީ އެކަލޭގެފާނު ކަމުގައި ވާއިރު، އެބައިމީހުން ދަޢުވާކުރަނީ ތިމަންމެން މިތިބީ އިބްރާހީމު عليه السلام ގެމިއްލަތުގައި ކަމުގައެވެ. އެބައިމީހުން އެކަލޭގެފާނުގެ ދަޢުވަތާއި، ރިސާލަތާ ޚިލާފުވާއިރު، އެބައިމީހުން ތިބީ އެކަލޭގެފާނުގެ ޝަރީޢަތުގެ މަތީގައި ކަމަށް ވާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ މާނައީ: ތިމަންރަސްކަލާނގެ އިބްރާހީމް عليه السلام އަށް ފުރިހަމަ ބުއްދިއާއި، ހަމަ ވިސްނުން ދެއްވީމެވެ. އަދި ތުއްޕުޅު އިރުއްސުރެ ޙުއްޖަތާއި، އެއްކައުވަންތަކުރުމުގެ މަގަށް އެކަލޭގެފާނަށް މަގުދެއްކެވީމެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ޙާލުކޮޅާއި، އަދި ރަސޫލުބޭކަލުން އުފުއްލެވި ތައުޙީދުގެ ރިސާލަތުގައި ހިއްޕެވުމަށް އެކަލޭގެފާނު ތައްޔާރުވެވަޑައިގެން ހުންނެވި މިންވަރު ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގެން ވަމެވެ.

ނޯޓް

إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِۦ مَا هَـٰذِهِ ٱلتَّمَاثِيلُ ٱلَّتِىٓ أَنتُمْ لَهَا عَـٰكِفُونَ ﴿٥٢﴾ ﴿ ٥٢ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެކަލޭގެފާނުގެ ބައްޕާއަށާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެމީހުންނަށް އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިހިނދު، ހަނދުމަކުރާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރަން ތިޔަތިބީ، ކޮން ބުދުތަކަކަށް ހެއްޔެވެ؟ (52)

ތަފްސީރު

އިބްރާހީމް عليه السلام އާއި އެކަލޭގެފާނުގެ ބައްޕާ އަދި ޤައުމުގެ ވާހަކަ ކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުންނަށް ކިޔައިދެއްވާށެވެ. އެކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވި ހިނދެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެތަކެއްޗަށް އަޅުކަންކޮށް މަތިވެރިކުރަން މިތިބަ ބުދުތަކަކީ ކޮން އެއްޗެއް ހެއްޔެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު އެ ހިލަތަކާއި ލަކުޑިތަކަށް ކިއުއްވީ އޭގެ ނަމެވެ. ﴿مَا هَـٰذِهِ ٱلتَّمَاثِيلُ﴾ (މި ބުދުތަކަކީ ކޮން އެއްޗެއް ހެއްޔެވެ؟) އެކަލޭގެފާނު مَا هَذِهِ الْآلِهَةُ؟ (މިކަލާނގެތަކަކީ ކޮން އެއްޗެއް ހެއްޔެވެ؟) އޭ ވިދާޅުނުވެއެވެ. އެބައިމީހުން އެތަކެތީގެ ކަލާނގެވަންތަކަން ޤަބޫލުކޮށް، އެތަކެއްޗަށް އަޅުކަންކުރާކަން އެކަލޭގެފާނަށް ރަނގަޅަށް އެނގިވަޑައިގެން ހުންނަވައި، އެފަދައިން ވިދާޅުވީ، އެތަކެތި ނިކަމެތި ކުރައްވައި ޤަދަރު ކުޑަކުރެއްވުމަށެވެ. މިއީ އެކަލޭގެފާނުގެ ބުއްދިވެރިކަމާއި، ބޭނުންފުޅުވާ އެއްޗެއް ހާމަކުރެއްވުން ފުރިހަމަކަމާއި، ވިސްނުންތެރިކަމުގެ ދަލީލެކެވެ. އެތަކެއްޗަކީ ފުރާނައެއް ނެތް ސޫރަތަކެކެވެ. އަދި އެނގުމެއް، ދިރުމެއް ނުވާ ތަކެއްޗަށް ވާއިރު އެބައިމީހުން އެތަކެއްޗަށް އަޅުކަންކުރަން ތިބުމާ ދެކޮޅުހެއްދެވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ބަސްފުޅު ﴿عَـٰكِفُونَ﴾ އިން ދަލީލުކޮށްދެނީ އަބަދު އެތަކެތީގެ ކައިރީގައި ތިބުމެވެ. އެބައިމީހުން އެތަކެއްޗާ ދުރަށް ނުދާ ކަހަލައެވެ. މިހެންވިދާޅުވެ، އެކަލޭގެފާނު ވަނީ އެބައިމީހުން ސިކުނޑި އުނިކަމަށް އިޝާރާތްކުރައްވައި މަލާމާތްކުރައްވާފައެވެ.

ނޯޓް

قَالَ بَل رَّبُّكُمْ رَبُّ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ٱلَّذِى فَطَرَهُنَّ وَأَنَا۠ عَلَىٰ ذَٰلِكُم مِّنَ ٱلشَّـٰهِدِينَ ﴿٥٦﴾ ﴿ ٥٦ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއީ، އުޑުތަކާއި، ބިމުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއެވެ. އެކަލާނގެއީ، އިސްވެދިޔަ މިސާލަކާނުލައި، އެ ތަކެތި ހެއްދެވި ރަސްކަލާނގެއެވެ. އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނު ވަނީ، އެކަމުގެ މައްޗަށް ހެކިވާމީހުންގެ ތެރެއިންނެވެ. (56)

ތަފްސީރު

ތިޔަބައިމީހުން އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަން ކުރަން ޖެހޭ، އަޅުކަންކުރުން ޙައްޤުވެގެންވާ ކަލާނގެއަކީ، އިސްވެދިޔަ މިސާލެއް ނެތި، ނެތުމުގެ ތެރޭން އުޑުތަކާއި ބިން ހެއްދެވި ރަސްކަލާނގެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ލަކުޑިންނާއި، ހިލައިން ހަދައި ކަލާނގެތައް ކަމުގައި ދަޢުވާކުރާ ބުދުތަކެއް ނޫނެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު އެކަލާނގެ އެއްކައުވަންތަކަމަށް ހެކިވެވަޑައިގަންނަވަމެވެ. އަދި ރައްދުނުކުރެވޭނޭ ދަލީލުތަކާއި، އަލިގަދަ ޙުއްޖަތްތަކާއެކު އެކަލާނގެ ވޮޑިގެންވާކަމަށް އީމާންވެވަޑައިގަންނަވަމެވެ. އެކަލާނގެ މެނުވީ ޚަލްޤުތަކުންގެ ވެރި ކަލާނގެއެއް ނުވެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ފިޔަވައި ޙައްޤުގޮތުގައި އަޅުކަންވެވޭ އިލާހަކު ނުވެއެވެ. ދެން ބުދުތައް މުގުރުއްވާނެ ކަމުގެއިންޒާރު ދެއްވަމުން އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ.

ނޯޓް

ثُمَّ نُكِسُوا۟ عَلَىٰ رُءُوسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَـٰٓؤُلَآءِ يَنطِقُونَ ﴿٦٥﴾ ﴿ ٦٥ ﴾

ތަރުޖަމާ

ދެން އެއުރެންނަށް އިސްދަށަށް ޖެހެވުނެވެ. (އަދި ބުނޫއެވެ.) ހަމަކަށަވަރުން، މި ތަކެތި ވާހަކަ ނުދައްކާކަން ކަލޭގެފާނަށް އެނގިވަޑައިގެންފައިވާނެތެވެ. (65)

ތަފްސީރު

އަނެއްކާވެސް އެބައިމީހުން މަގުފުރެދުމާއި، ވަހުމްތަކުގެ އަލިފާނުގެ ތެރެއަށް އެކޮޅުކޮޅުން ވެއްޓުނެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ވިސްނުން އެކޮޅުކޮޅުން ޖެހުނެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ބުންޏެވެ. އިބްރާހީމް عليه السلام އެވެ. މި ބުދުތައް ވާހަކަނުދައްކާކަމާއި، އެއަށް އަޑުނީވޭކަމާއި، ނުވިސްނޭކަން ކަލޭގެފާނަށް އެނގިވަޑައިގެންފައި ވާނެއެވެ. ވީއިރު، އެތަކެއްޗާ ސުވާލުކުރަން ކަލޭގެފާނު އަހަރެމެންނަށް އަންގަވަނީ ކިހިނަކުންތޯއެވެ؟ މިތާނގައި ޤުރްއާނުގެ ސިފަކުރުން ނުހަނު ރީތިވެފައި ފުރިހަމައެވެ. އެބައިމީހުން ސިފަކުރައްވާފައި ވަނީ އެކޮޅުކޮޅުން ޖެހިފައިވާ އިންސާނެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެފަދަ މީހެއްގެ ބުއްދިއާއި ވިސްނުން ރަނގަޅުވާނީ ކިހނެއް ހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، އޭނާ ވަނީ ހުންނަންވީ ގޮތް ނޫން އެހެން ގޮތަކަށް ބަދަލުވެ، ހަމަ ބުއްދި ގެއްލިފައެވެ. ވިސްނުމެއް، އަދި ފިކުރުކުރުމެއް ނެތި އެބައިމީހުންވަނީ އެބައިމީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފުސުތަކުގެ މައްޗަށް ޙުއްޖަތް ޤާއިމުކޮށްފައެވެ. އެބައިމީހުން އަމިއްލަ ދުލުން ބުނުމަށް ވެރެ ވަރުގަދަ ޙުއްޖަތެއް އިބްރާހީމް عليه السلام އަށް ލިބޭނޭ ހެއްޔެވެ؟ ﴿لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَـٰٓؤُلَآءِ يَنطِقُون﴾ މިހާހިސާބުން އިބްރާހީމް عليه السلام އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް މަޅި ބާރުކުރައްވައި، އެބައިމީހުން ކުރާ ކަންތަކާ ދެކޮޅަށް ވާހަކަދައްކަވައެވެ.

ނޯޓް

قَالُوا۟ حَرِّقُوهُ وَٱنصُرُوٓا۟ ءَالِهَتَكُمْ إِن كُنتُمْ فَـٰعِلِينَ ﴿٦٨﴾ ﴿ ٦٨ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެއުރެން ބުނޫއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ކަމެއްކުރަނީ ކަމުގައިވާނަމަ، އެކަލޭގެފާނު އަންދައިލާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ އިލާހުންތަކަށް ނަޞްރުދޭށެވެ! (68)

ތަފްސީރު

އެބައިމީހުން ބުންޏެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނީ ޙަޤީޤަތުގައި ވެސް ތިޔަބައިމީހުންގެ ކަލާނގެތަކަށް ނަޞްރުދޭ، އެތަކެތީގެ ހައިބަތާއި، ކަރާމާތް ރައްކާތެރިކުރުމަށް އެދޭ، އަދި އެތަކެތި ދިފާޢުކުރަން އެދޭ ބަޔަކު ކަމުގައި ވަނީނަމަ، ކަލާނގެތަކަށް ނަޞްރުދިނުމުގެ ގޮތުންނާއި، އެތަކެތި މުގުރައިލުމުގެ ބަދަލުހިފުމުގެ ގޮތުން އިބްރާހީމް عليه السلام އަލިފާނުން އަންދާލާށެވެ. އިބްނުކަޘީރް ވިދާޅުވިއެވެ. (މިއީ އައްސުއްދީގެ އަރިހުން އިބްނުކަޘީރް ރިވާކުރައްވާފައިވާ ބަސްފުޅެކެވެ. =މުތަރްޖިމު=) އެބައިމީހުން ގިނަ އަދަދަކަށް ދަރު އެއްކުރިއެވެ. ބަލިޙާލުގައި އިން އަންހެނާވެސް އޭނާ ގަދަވި އިރަކުން އިބްރާހީމް عليه السلام އަންދާލަން ދަރުއުފުއްލުމަށް ނަދުރުބުނާ ހިސާބަށް އެބައިމީހުން އެކަމުގައި ދިޔައެވެ. (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ސޫރަތުލް އަންބިޔާއި، އާޔަތް: 68) ދެން، އަލިފާން ގަދައަށް އަނދައި މައްޗަށް ބޮޑު ހުޅުގަނޑެއް އަރަންދެން އެބައިމީހުން އަލިފާން އެންދިއެވެ. ދެން، މަންޖަނީޤަކުން އިބްރާހީމް عليه السلام އަލިފާންގަނޑުގެ ތެރެއަށް އެއްލިއެވެ. އެބައިމީހުން އިބްރާހީމް عليه السلام އަލިފާންގަނޑުގެ ތެރެއަށް އެއްލުމުން އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވީ މިފަދައިންނެވެ. حَسْبِيَ اللهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (މާތް ﷲ މިއަޅާއަށް ފުދެއެވެ. އަދި ވަކީލުކުރާ ފަރާތެއްގެ ގޮތުން އެކަލާނގެ ރަނގަޅުކަމާއެވެ.) އޭރު އެކަލޭގެފާނުގެ ޢުމުރުފުޅުން ސޯޅަ އަހަރެވެ. އެކަލޭގެފާނު އެއްލައިލެވުމުން ވާރެޔާ ޙަވާލުވެ ހުންނަވާ މަލާއިކަތާ ދެންނެވިއެވެ. ތިމަންއަޅާއަށް ވާރޭ ވެއްސަން އަމުރުކުރައްވާނީ ކޮން އިރަކުތޯއެވެ؟ ތިމަންއަޅާ ބޯ ވާރޭ ވެއްސުމަށެވެ. ފަހެ، އެމަލާއިކަތާއަށްވުރެ މާތް ﷲގެ ނިންމެވުން މާ އަވަހެވެ.

ނޯޓް

وَأَرَادُوا۟ بِهِۦ كَيْدًا فَجَعَلْنَـٰهُمُ ٱلْأَخْسَرِينَ ﴿٧٠﴾ ﴿ ٧٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެއުރެން އެކަލޭގެފާނު ހަލާކުކޮށްލުމަށް މަކަރުވެރި ރޭވުމެއް ރޭވޫއެވެ. ފަހެ، އެންމެ ބޮޑަށް ގެއްލެނިވެގެންވާ ބަޔަކުކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެން ލެއްވީމެވެ. (70)

ތަފްސީރު

އެބައިމީހުންގެ ވަރުގަދަ ރޭވުމަކުން އެބައިމީހުން އުޅުނީ އެކަލޭގެފާނު ނައްތައިލާށެވެ. ދެން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބައިމީހުންގެ ނުބައިކަމުން އެކަލޭގެފާނު ސަލާމަތްކުރައްވައި، އެބައިމީހުންގެ މަކަރު އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ރައްދުކުރެއްވީމެވެ. އަދި އިބްރާހީމު عليه السلام އަށް ގެއްލުން ދޭން އެމީހުން ފެންބޮވައިގެން ތިބި ތިބުން ނިމުމަކަށް ނައިސް، ގެއްލެނިވެ، ބަލިކުރެވިފައިވާ ބަޔަކު ކަމުގައި އެބައިމީހުން ލެއްވީމެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ވިދާޅު ވިއެވެ. "މާތް ﷲ ﴿وَسَلَـٰمًا﴾ އޭ ވަޙީ ނުކުރެއްވިނަމަ އިބްރާހީމް عليه السلام އަށް ގެއްލުންވާ ވަރަށް އަލިފާން ފިނިވީހެވެ. އަދި ގަދަ ފިނީގެ ސަބަބުން އިބްރާހީމް عليه السلام އަވަހާރަވީހެވެ." (ތަފްސީރުލް ޤުރްޠުބީ، ސޫރަތުލް އަންބިޔާއި، އާޔަތް: 69) އެހެންނޫންނަމަ، އަލިފާންގަނޑު ބަދަލުވީހީ ކެތްނުކުރެވޭވަރަށް ފިނިގަދަ އެއްޗަކަށެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނު އޭގެ ހޫނުން ރައްކާތެރިކުރެއްވި ފަދައިން، އޭގެ ފިނިންވެސް ރައްކާތެރިކުރެއްވީއެވެ. އަލިފާނަކީ ބުއްދިއެއް ނެތް އެއްޗަކަށް ވާއިރު، މާތް ﷲ އެއާ މުޚާޠަބުކުރެއްވީ ކީއްވެހޭ ސުވާލުކުރެވިއްޖެނަމަ ޖަވާބަކީ އެއީ ވަކިގޮތަކަށް ވުމަށް އަންގަވައި ކުރައްވާ މުޚާޠަބުކުރެއްވުމެކެވެ. އެގޮތަށް މުޚާޠަބު ކުރެވޭ ފަރާތެއްގެ ބުއްދިއެއް ހުންނަން ނުޖެހެއެވެ. މާތް ﷲގެ ވަޙީ ބަސްފުޅު ﴿يَـٰجِبَالُ أَوِّبِى مَعَهُۥ وَٱلطَّيْرَ﴾ (އޭ ފަރުބަދަތަކާއެވެ! އެކަލޭގެފާނާއެކު ތިޔަ ފަރުބަދަތައް ތަސްބީޙަކިޔާށެވެ! އަދި ދޫނިސޫފާސޫތްޕާ އެކުގައެވެ.) އަދި ﴿يَـٰٓأَرْضُ ٱبْلَعِى مَآءَكِ وَيَـٰسَمَآءُ أَقْلِعِى﴾ (އޭ ބިމާއެވެ! ތިޔަ ބިމުގެ ފެންގަނޑު ދިރުވައިލާށެވެ! އަދި އޭ އުޑާއެވެ! ވެހުން ހުއްޓައިލާށެވެ!) ގައި ވާފަދައިންނެވެ. މި މުޚާޠަބުކުރެއްވުމާއި، މިފަދަ އެހެން މުޚާޠަބުކުރެއްވުމަކީ ވަކިގޮތަކަށް ވުމަށް އަންގަވައި މުޚާޠަބުކުރެއްވުމެވެ. މިއީ ބުއްދިއާ ގުޅިފައިވާ ކަމެއް ނޫނެވެ. ބުއްދި ޝަރުޠު ކުރެވެނީ ދީނީ ތަކުލީފަކަށް އަމުރުކުރައްވާ މުޚާޠަބު ކުރެއްވުމުގައެވެ. ވީމާ، މި ދެމުޚާޠަބުކުރެއްވުމުގެ ފަރަޤު ދެނެގަތުން ހުށްޓެވެ. މާތް ﷲ ތިބާ ރައްކާތެރިކުރައްވާށިއެވެ.

ނޯޓް

وَوَهَبْنَا لَهُۥٓ إِسْحَـٰقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً ۖ وَكُلًّا جَعَلْنَا صَـٰلِحِينَ ﴿٧٢﴾ ﴿ ٧٢ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް (އެބަހީ: އިބްރާހީމްގެފާނަށް) އިސްޙާޤުގެފާނު ދެއްވީމެވެ. އަދި އިތުރަށް ޔަޢުޤޫބުގެފާނު ދެއްވީމެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެ ހުރިހާ ބޭކަލުންނަކީ، ޞާލިޙުން ކަމުގައި ލެއްވީމެވެ. (72)

ތަފްސީރު

އިބްރާހީމް عليه السلام ގެ މުސްކުޅިފުޅުކަމާ، އެކަލޭގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލުންނަކީ ދަރިމައިނުވާ ބޭކަނބަލަކަށް ވުމާއެކުވެސް އެކަލޭގެފާނަށް ދަރިކަލަކު ދެއްވުން އެދިވަޑައިގެން އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުގައި ދެންނެވިއެވެ. ދެން، މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް ސާރާގެ ކިބައިން އިސްޙާޤު عليه السلام ދެއްވިއެވެ. އަދި ﴿نَافِلَةً﴾ (ނުދަންނަވަނީސް އެކަލާނގެ ފަޟްލުވަންތަކަމުން އިތުރު ދެއްވުމެއް) ގެ ގޮތުގައި ޔަޢުޤޫބު عليه السلام ދެއްވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ކެތްތެރިކަމަށްޓަކައި ދެއްވި އިނާމެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ޔަޢުޤޫބު عليه السلام އަކީ އިސްޙާޤު عليه السلام ގެ ދަރިކަލުންނެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ ދަރިކަލުންގެ ދަރިކަލުންނެވެ. ބަނީއިސްރާއީލުގެ ނަބީބޭކަލުން ވަޑައިގެންނެވީ އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިކޮޅުންނެވެ. ދަރިއެއްގެ ދަރިއަކުވެސް ބެލެވޭނީ ދަރިއެއް ކަމުގައެވެ. މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނު އިބްރާހީމް عليه السلام އަށް ނިސްބަތްކުރައްވައި ޔަޢުޤޫބު عليه السلام ﴿نَافِلَةً﴾ އަކަށް ހެއްދެވީ އެހެންވެގެންނެވެ. އަދި އިބްރާހީމް عليه السلام އާއި، އިސްޙާޤު عليه السلام އާއި، ޔަޢުޤޫބު عليه السلام އާއި ތިން ބޭކަލުންނަކީ ވެސް ތަޤްވާއާއި، ހެޔޮލަފާކަމުގެ އަހުލުންވެރިން ކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލެއްވީމެވެ.

ނޯޓް

وَجَعَلْنَـٰهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَآ إِلَيْهِمْ فِعْلَ ٱلْخَيْرَٰتِ وَإِقَامَ ٱلصَّلَوٰةِ وَإِيتَآءَ ٱلزَّكَوٰةِ ۖ وَكَانُوا۟ لَنَا عَـٰبِدِينَ ﴿٧٣﴾ ﴿ ٧٣ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އަމުރުފުޅަށް ތެދުމަގު ދައްކަވާ އިމާމުންކަމުގައި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބޭކަލުން ލެއްވީމެވެ. އަދި ހެޔޮކަންތައް ކުރެއްވުމަށާއި، ނަމާދު ޤާއިމްކުރެއްވުމަށާއި، ޒަކާތްދެއްވުމަށް، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބޭކަލުންނަށް ވަޙީކުރެއްވީމެވެ. އަދި ހަމައެކަނި، ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރާބަޔަކު ކަމުގައި އެބޭކަލުން ވޫއެވެ. (73)

ތަފްސީރު

އަދި ދީނާއި، ދުނިޔޭގެ ކަންކަމުގައި އެބޭކަލުންނަށް އިޤްތިދާވެވޭ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެންގެވުމާއެކު މީސްތަކުންނަށް ހެޔޮ ގޮތާއި، ދިންނެވުމުގެ މަގަށް މަގުދައްކަވާ ހިދާޔަތުގެ އިމާމުން ކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބޭކަލުން ލެއްވީމެވެ. އަދި ލިބިވަޑައިގެންފައިވާ ޢިލްމާއި، ޢަމަލު އެއްކުރެއްވުމަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެބޭކަލުންނަށް އެންގެވީމެވެ. އަދި ނަމާދު ޤާއިމްކުރައްވައި، ޙައްޤުވާ ފަޤީރުންނަށް ޒަކާތް ދެއްވުމަށް އެންގެވީމެވެ. އަދި އެބޭކަލުންނަކީ ކިޔަމަންތެރިކަމާއެކު މާތް ﷲ އަށް އަޅުކަންކުރައްވާ ބޭކަލުން ކަމުގައި އެބޭކަލުން ވިއެވެ. މިއީ އިބްރާހީމް عليه السلام އާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިދަރިކަލުންގެ ޙަޔާތްޕުޅުގެ ވާހަކައެވެ.

ނޯޓް

وَلُوطًا ءَاتَيْنَـٰهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَنَجَّيْنَـٰهُ مِنَ ٱلْقَرْيَةِ ٱلَّتِى كَانَت تَّعْمَلُ ٱلْخَبَـٰٓئِثَ ۗ إِنَّهُمْ كَانُوا۟ قَوْمَ سَوْءٍ فَـٰسِقِينَ ﴿٧٤﴾ ﴿ ٧٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

ލޫޠުގެފާނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙިކްމަތްތެރިކަމާއި، ޢިލްމު ދެއްވީމެވެ. އަދި ނުބައި ފާފަތައް ކޮށްއުޅުނު ރަށުގެ (މީހުންގެ) ކިބައިން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނު ސަލާމަތްކުރެއްވީމެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެންވީ، ނުބައިކަމުގެ އަހުލުވެރި، ފާސިޤު ބަޔަކު ކަމުގައެވެ. (74)

ތަފްސީރު

މިއީ މި ސޫރަތުގައި އައިސްފައިވާ ދެވަނަ ވާހަކައެވެ. ލޫޠު عليه السلام ގެ ވާހަކައެވެ. އެވާހަކަ މިތާނގައި ގެންނަވާފައި ވަނީ ކުރު ގޮތަކަށެވެ. މަޤްޞަދަކީ އުރެދުމުގައި ހައްދުފަހަނައަޅައި ދިއުމުގެ ސަބަބުން ނެތިކޮށްލެވުނު މީހުންގެ ނިމުން ހަނދާކޮށްދިނުން ކަމުގައި ވާތީއެވެ. ލޫޠު عليه السلام އެކަލޭގެފާނުގެ ބޮޑުބޭބޭފުޅު އިބްރާހީމް عليه السلام އާއެކު ޢިރާޤުން ޝާމުކަރަޔަށާއި، ފަލަޞްތީނަށް ވަޑައިގަތެވެ. އެކަލޭގެފާނު ހުންނެވީ ސަދޫމްއޭ ކިޔާ އަވަށުގައެވެ. އެރަށުގެ މީހުންނަކީ އެންމެ ހުތުރުކަން ބޮޑު ފާފައެއް ކަމުގައިވާ ލިވާޠުގެ ނުބައި ޢަމަލު، ލަދެއް ހަޔާތެއް ނެތި، ފާޅުގައި ހިންގާ ނުބައިކަން ބޮޑު ބައެކެވެ. މާނައީ: ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލޫޠު عليه السلام އަށް ނަބީކަމާއި، ޢިލްމާއި، އަރައިރުންވާ މީހުންގެ މެދުގައި ރަނގަޅަށް ޙުކުމްކުރުމުގެ ހެޔޮ ވިސްނުން ދެއްވީމެވެ. އަދި ނުބައިކަން ބޮޑު ޢަމަލު ހިންގަމުން ދިޔަ ސަދޫމުގެ ނުބައިނުލަފާ ނުކިޔަމަންތެރިންގެ ކިބައިން އެކަލޭގެފާނު ސަލާމަތް ކުރައްވައި، އެބައިމީހުން ނެތިކުރައްވައި ސުންނާފަތިކުރެއްވީމެވެ.

ނޯޓް

فَفَهَّمْنَـٰهَا سُلَيْمَـٰنَ ۚ وَكُلًّا ءَاتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا ۚ وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُۥدَ ٱلْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَٱلطَّيْرَ ۚ وَكُنَّا فَـٰعِلِينَ ﴿٧٩﴾ ﴿ ٧٩ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ސުލައިމާނުގެފާނަށް އެ ޙުކުމް ވިސްނައިދެއްވީމެވެ. އަދި އެއިން ކޮންމެ ބޭކަލަކަށްމެ ޙިކްމަތާއި، ޢިލްމު ދެއްވީމެވެ. އަދި ދާވޫދުގެފާނާއެކުގައި، ތަސްބީޙަކިޔާ ތަކެތިކަމުގައި، ފަރުބަދަތަކާއި، ދޫނިތައްލެއްވީމެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ (އެ ހުރިހާ ކަމެއް) ކުރެއްވީމެވެ. (79)

ތަފްސީރު

ދެން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެމައްސަލަ ސުލައިމާނު عليه السلام އަށް އުނގަންނައިދެއްވީމެވެ. ދެމީހުންނަށްވެސް އޯގާތެރި ގޮތަކަށް އެކަލޭގެފާނު ޙުކުމްކުރެއްވުމަށެވެ. ދާވޫދު عليه السلام އާއި، ސުލައިމާނު عليه السلام އާއި ދެބޭކަލުންނަކީ ވެސް ޢިލްމާއި ވިސްނުންތެރިކަން މަތިވެރި ދަރަޖައަކަށް ލިބިވަޑައިގެން ތިއްބެވި ދެބޭކަލުންނެވެ. ޢަބްދުﷲ ބިން މަސްޢޫދު رضي الله عنه ގެ ކިބައިން ރިވާވެގެން މިވާހަކައިގެ ޚުލާޞާ އަކީ: ބަކަރިތައް ކެއި ދަނޑަކީ މޭބިސްކަދުރު ދަނޑެކެވެ. ދެން އެއް ރެއަކު ބަކަރިތަކެއް އެ ދަނޑަށް ވަދެ ދަނޑު ކައި ފަތެއްވެސް މޭބިސްކަދުރެއްވެސް ބާކީނުކޮށް ހުސްކޮށްލިއެވެ. ދެން އެ ދެމީހުން ދާވޫދު عليه السلام ގެ އަރިހަށް ޙުކުމަކަށް އެދިގެން ދިޔައެވެ. އެކަލޭގެފާނު ޙުކުމް ކުރެއްވީ ދަނޑުގެ ވެރިޔާ އަށް ބަކަރިތައް ދިނުމަށެވެ. ދެން އެ ދެމީހުން އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުން ނުކުމެގެން ސުލައިމާނު عليه السلام ގެ އަރިހަށް ދިޔައެވެ. އޭރު އެކަލޭގެފާނުގެ ޢުމުރުފުޅުން ދިހަ އަހަރުފުޅެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނުގެ ބައްޕާފުޅުގެ އަރިހަށް ވަޑައިގެން ދެންނެވިއެވެ. އެނޫން ޙުކުމެއް ކުރެއްވިނަމަ އޯގާވެރިކަން ބޮޑުވީހެވެ. އެއީ، ދަނޑުވެރިޔާއަށް ބަކަރިތައް ދެއްވައި، އޭގެ ކިރާއި، އެއަށް ލިބޭ ދަރިންނާއި، ކެހެރީގެ ފައިދާ އޭނާއަށް ލިބި، އެ ދަނޑު ބިން ބަކަރިތަކުގެ ވެރިޔާއަށް ދެއްވައި، އޭނާ އެބިމުގައި ގޮވާންކޮށް، ގަސްތަކަށް ފެންދީ ބަލަހައްޓައި، ކުރިން ހުރި ގޮތަށް މޭވާ އެޅުމުން އެދެމީހުން ތަކެތި ބަދަލުކޮށް، ދަނޑުވެރިޔާއަށް ދަނޑު އަނބުރާ ލިބި، ބަކަރިތަކުގެ ވެރިޔާއަށް ބަކަރިތައް ލިބޭގޮތަށެވެ. އެހިނދު ދާވޫދު عليه السلام ވިދާޅުވިއެވެ. ދަރިފުޅާއެވެ. ޙުކުމަކީ ދަރިފުޅު ކުރި ޙުކުމެވެ. އެހެންވިދާޅުވެ ސުލައިމާނު عليه السلام ގެ ޙުކުމް ތަންފީޒުކުރެއްވިއެވެ. (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ސޫރަތުލް އަންބިޔާއި، އާޔަތް: 79) އެހެންކަމުން، މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿فَفَهَّمْنَـٰهَا سُلَيْمَـٰنَ ۚ وَكُلًّا ءَاتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا﴾ އެ ދެބޭކަލުންނީވެސް މަތިވެރި ދަރަޖައަކަށް ޢިލްމު ލިބިވަޑައިގެން ތިއްބެވި ބޭކަލުންނެވެ. ސުލައިމާނު عليه السلام ގެ ޙުކުމް ބޮޑަށް ރަނގަޅުވީއެވެ. ސުލައިމާނު عليه السلام ގެ ޢަޖާއިބުކުރަނިވި ވާހަކަތަކުގެ ތެރޭގައި ނަބިއްޔާ ﷺ ގެ ކިބައިން އަލްބުޚާރީ އެކަލޭގެފާނުގެ ޞަޙީޙުގައި ރިވާކުރައްވާފައިވާ ވާހަކަ ވެއެވެ. عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏كَانَتِ امْرَأَتَانِ مَعَهُمَا ابْنَاهُمَا، جَاءَ الذِّئْبُ فَذَهَبَ بِابْنِ إِحْدَاهُمَا فَقَالَتْ لِصَاحِبَتِهَا إِنَّمَا ذَهَبَ بِابْنِكِ‏.‏ وَقَالَتِ الأُخْرَى إِنَّمَا ذَهَبَ بِابْنِكِ‏.‏ فَتَحَاكَمَتَا إِلَى دَاوُدَ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ فَقَضَى بِهِ لِلْكُبْرَى، فَخَرَجَتَا عَلَى سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ ـ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ ـ فَأَخْبَرَتَاهُ فَقَالَ ائْتُونِي بِالسِّكِّينِ أَشُقُّهُ بَيْنَهُمَا‏.‏ فَقَالَتِ الصُّغْرَى لاَ تَفْعَلْ يَرْحَمُكَ اللَّهُ‏.‏ هُوَ ابْنُهَا‏.‏ فَقَضَى بِهِ لِلصُّغْرَى"‏‏.‏ (صحيح البخاري، كتاب الفرائض، باب إِذَا ادَّعَتِ الْمَرْأَةُ ابْنًا | صحيح مسلم، كتاب الأقضية، باب بَيَانِ اخْتِلاَفِ الْمُجْتَهِدِينَ) (އަބޫހުރައިރާ رضى الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ރަސޫލުﷲ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. ދެ އަންހެނަކާއި އެދެމީހުންގެ ދެ ފިރިހެން ކުދިން ތަނެއްގައި ތިއްބާ ވަލުކުއްތާއެއް އައިސް އެ ދެމީހުންކުރެ އެކަކުގެ ދަރިފުޅު ޖަހައިގަނެގެން ދިޔައެވެ. އެތަނުން އެކަކު ބުންޏެވެ. އޭތި ދިޔައީ ތިބާގެ ދަރި ނަގައިގެންނެވެ. އަނެކަކު ބުންޏެވެ. އޭތި ގެންދިޔައީ ތިބާގެ ދަރިއެވެ. ދެން އެ ދެމީހުން ދާވޫދު عليه السلام ގެ އަރިހަށް އެކަމާމެދު ގޮތެއް ނިންމަވައިދެއްވުމަށް އެދިގެން އައުމުން އެކަލޭގެފާނު އެ ދެމީހުންކުރެ ދޮށީ މީހާގެ ކޮޅަށް ޙުކުމްކުރެއްވިއެވެ. (އެއީ އާއްމު ގޮތެއްގައި ހަނގު މީހާގެ ޢުމުރުގެ އަންހެނުން ނުވިހާނެތީއެވެ.) ދެން އެދެމީހުން ނުކުމެގެން ސުލައިމާނު عليه السلام ގެ އަރިހަށް ދިޔައެވެ. އެހިނދު އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަތްޕުޅަށް ވަޅިއެއް ގެންނާށެވެ. ތިޔަ ދެމީހުންގެ ދެމެދުގައި ހަމަހަމައަށް އެ ކުއްޖާ ދެފަޅިކުރެއްވުމަށެވެ. އެހިނދު ހަނގު މީހާ ދެންނެވިއެވެ. ތިޔަހެން ނުހައްދަވާށެވެ. މާތް ﷲ ކަލޭގެފާނަށް ރަޙްމަތްލައްވާށިއެވެ. ތިޔައީ އޭނާގެ (ދޮށީ މީހާގެ) ދަރިއެކެވެ. ދެން ސުލައިމާނު عليه السلام ހަނގު މީހާއަށް ކުއްޖާ ލިބޭގޮތަށް ޙުކުމް ކުރެއްވިއެވެ.) (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 6769 | ޞަޙީޙު މުސްލިމް، ޙަދީޘު: 1720) ސުލައިމާނު عليه السلام ގެ އެރޭއްވެވުމުން އެއީ ހަނގު މީހާގެ ކުއްޖެއްކަން ދެނެވަޑައިގަތެވެ. އެހެނީ ދޮށީ މީހާ އަނގައިން ނުބުނެ އިނީ އެވެ. އެހިނދު އެއީ އޭނާގެ ދަރިއެއް ނޫންކަން ސުލައިމާނު عليه السلام އަށް އެނގިވަޑައިގަތެވެ. ﴿وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُۥدَ ٱلْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَٱلطَّيْرَ ۚ وَكُنَّا فَـٰعِلِينَ﴾ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ވަރަށް މަތިވެރި ކަރާމާތަކުން ދާވޫދު عليه السلام ޚާއްޞަކުރެއްވީމެވެ. އެއީ ފަރުބަދަތައް އެކަލޭގެފާނާއެކު ތަސްބީޙަ ކިޔާހެން ހެއްދެވުމެވެ. އަދި ދޫނިތައް އުދުހުން ހުއްޓާލައި އެކަލޭގެފާނުގެ ތަޞްބީޙަ ކިޔުއްވުމުގައި ބައިވެރިވާހެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ހެއްދެވީމެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން އެކަލޭގެފާނަށް ދެއްވި މާތްކަމެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ދާވޫދު عليه السلام އަކީ އަޑުފުޅު ރީތި، ރީތިކޮށް ކިޔަވާވިދާޅުވާ ބޭކަލެކެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ އޯގާތެރިކަން އެކުލެވިގެންވާ މަޑުމައިތިރި އަޑުފުޅުން ކިޔަވައިވިދާޅުވުމުން އެކަލޭފާނާއެކު ފަރުބަދަތައް މާތް ﷲއަށް ޙަމްދުކޮށް ތަސްބީޙަކިޔައެވެ. އަދި ދޫނިތައްވެސް އެސޮރުމެންގެ ރީތި އަޑުން އެކަލޭގެފާނާއެކު ތަސްބީޙަކިޔަން ފަށައެވެ. މިއީ، އެކަލޭގެފާނަށް ދެއްވި ޙައިރާންކުރަނިވި މުޢުޖިޒާތެކެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿إِنَّا سَخَّرْنَا ٱلْجِبَالَ مَعَهُۥ يُسَبِّحْنَ بِٱلْعَشِىِّ وَٱلْإِشْرَاقِ * وَٱلطَّيْرَ مَحْشُورَةً ۖ كُلٌّ لَّهُۥٓ أَوَّابٌ﴾ (ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް ފަރުބަދަތައް ޚިދުމަތްތެރި ކުރެއްވީމެވެ. އެތަކެތި، އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައި ހަވީރާއި، ހެނދުނުގައި ތަސްބީޙަދަންނަވަތެވެ. * އަދި ދޫނިސޫފާސޫފި ޖަމާކުރައްވާފައިވާ ޙާލު، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް ޚިދުމަތްތެރި ކުރެއްވީމެވެ. އެހުރިހާ ތަކެތިވަނީ، އެކަލޭގެފާނަށް ތަބަޢަވެ، ކިޔަމަންވެގެންނެވެ.) ދާވޫދު عليه السلام ގެ އަޑުފުޅު ރީތިކަމުގެ މިސާލުޖެހޭ ކަމުގައި ވިއެވެ. އަބޫ މޫސާ އަލްއަޝްޢަރީ رضي الله عنه ޤުރްއާން ކިޔަވައިވިދާޅުވަން އިންނަވަނިކޮށް އަޑު އައްސަވާފައި ރަސޫލުﷲ ﷺ އެކަލޭގެފާނަށް ވިދާޅުވި ފަދައިންނެވެ. "يَا أَبَا مُوسَى لَقَدْ أُوتِيتَ مِزْمَارًا مِنْ مَزَامِيرِ آلِ دَاوُدَ"‏‏.‏ (صحيح البخاري، كتاب فضائل القرآن، باب حُسْنِ الصَّوْتِ بِالْقِرَاءَةِ لِلْقُرْآنِ | صحيح مسلم، كتاب صلاة المسافرين وقصرها، باب اسْتِحْبَابِ تَحْسِينِ الصَّوْتِ بِالْقُرْآنِ) (އޭ އަބޫ މޫސާއެވެ! ކަލޭގެފާނަށް ދެއްވާފައި ވަނީ ދާވޫދު عليه السلام ގެ ދަރިކޮޅުގެ ފުމޭ އޮނުތަކުގެ ތެރެއިން ފުމޭ އޮނެކެވެ.) (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 5048 | ޞަޙީޙު މުސްލިމް، ޙަދީޘު: 793) އަލްޙާފިޡު އިބްނުކަޘީރް ވިދާޅުވިއެވެ. ދޫނިތައް އެކަލޭގެފާނު ކިޔުއްވާ ތަސްބީޙަ ކިޔައެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު ތަކުރާރުކުރައްވާ އެއްޗެއް ތަކުރާރުކުރެއެވެ. ދޫނިތައް ޖައްވުގެ ތެރޭގައި އުދުހިފައި ދަނިކޮށް އެކަލޭގެފާނު ޒަބޫރު ކިޔަވައިވިދާޅުވާ އަޑު އިވިއްޖެނަމަ، އުދުހުން ހުއްޓާލާފައި ގަސްތަކުގެ ގޮފިތަކަށް ތިރިކުރެއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ފަހަތްޕުޅުން ތަސްބީޙަ ކިޔައެވެ. ހަމައެފަދައިން އުސް ފަރުބަދަތައްވެސް އެކަލޭގެފާނުގެ ފަހަތްޕުޅުން ތަސްބީޙަ ކިޔައެވެ. (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ސޫރަތުލް އަންބިޔާއި، އާޔަތް: 79)

ނޯޓް

وَعَلَّمْنَـٰهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَّكُمْ لِتُحْصِنَكُم مِّنۢ بَأْسِكُمْ ۖ فَهَلْ أَنتُمْ شَـٰكِرُونَ ﴿٨٠﴾ ﴿ ٨٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ހަނގުރާމައިގައި، ތިޔަބައިމީހުން ރައްކާތެރިކުރުމަށް، ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި، ދަހަނާހަދާނޭގޮތް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް އުނގަންނައިދެއްވީމެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުންނީ ޝުކުރުކުރާ ބަޔެއް ހެއްޔެވެ؟ (80)

ތަފްސީރު

ހަނގުރާމައިގެ ގެއްލުމުން ތިޔަބައިމީހުން ސަލާމަތްކޮށް، ޢަދުއްވުންގެ ނުބައިކަމުން ތިޔަބައިމީހުން ރައްކާތެރިކޮށްދޭ ދަހަނާ ހަދާނޭގޮތް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދާވޫދު عليه السلام އަށް އުނގަންނައިދެއްވީމެވެ. ފަހެ، މިމަތިވެރި ނިޢުމަތަށްޓަކައި ތިޔަބައިމީހުން މާތް ﷲއަށް ޝުކުރުކުރާހުށިކަމެވެ. އެކަތި އަނެކަތީގެ ތެރެއަށް ވަދެ މެހިފައިވާ ބޮޅުތަކެއްގެ މައްޗަށް އެކުލެވޭ ދަގަނޑު ދަހަނާ ފުރަތަމަ އީޖާދުކުރެއްވީ ދާވޫދު عليه السلام އެވެ. އޭގެ ކުރިން އެފަދަ ދަހަނާ ހެދިފައި ހުންނަނީ އެކަތިގަނޑެއްހެން އޮންނަ ދަގަނޑު ފިލައެއް ފަދަ އެއްޗަކުންނެވެ. މިގޮތަށް ހުރުމުން އެއާއެކު ޙަރަކާތްތެރި ވުމީ ނުވާނޭ ކަމެކެވެ. މިކަމުގައި މުޢުޖިޒާތަކީ އެކަލޭގެފާނަށް އުތް ފަދައިން، ނުވަތަ މޮޑެފައިވާ ފުށްގަނޑެއް ފަދައިން ދަގަނޑު މަޑުކޮށްދެއްވާފައި ވުމެވެ. އެކަލޭގެފާނަށް މަރުތޭލެއް، ނުވަތަ ދަގަނޑު ދޮންކުރުމެއް ބޭނުންފުޅު ނުވެއެވެ. މާތް ﷲގެ މިވަޙީބަސްފުޅުގައި ވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿وَأَلَنَّا لَهُ ٱلْحَدِيدَ * أَنِ ٱعْمَلْ سَـٰبِغَـٰتٍ﴾ (އަދި އެކަލޭގެފާނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދަގަނޑު، މަޑުއެއްޗަކަށް ހެއްދެވީމެވެ. * (ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް ވަޙީކުރެއްވީމެވެ.) ތިމާމެންގެ ހަށިތައް ނިވައިކޮށް ރައްކާތެރިކުރާ ދަހަނާތައް ހައްދަވާށެވެ!) އެބަހީ މުޅި ހަށިގަނޑު ފޮރުވޭވަރުގެ ފުރިހަމަ ދަހަނާތަކެކެވެ. ދެން ހަނގުރާމައިގައި ބޭނުންކުރެވޭ ދަހަނާ ހަދާނެގޮތް މީސްތަކުން ދަސްކުރިއެވެ. ދާވޫދު عليه السلام އަށް މާތް ﷲ ޚާއްޞަކުރެއްވި ޢަޖާއިބެއްފަދަ ކަންކަމުގެ ވާހަކައަށް ފަހު ދެން ގެންނަވާފައިވަނީ އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިކަލުން ސުލައިމާނު عليه السلام އަށް ޚާއްޞަކުރެއްވި ކަންކަމުގެ ވާހަކައެވެ.

ނޯޓް

وَلِسُلَيْمَـٰنَ ٱلرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِى بِأَمْرِهِۦٓ إِلَى ٱلْأَرْضِ ٱلَّتِى بَـٰرَكْنَا فِيهَا ۚ وَكُنَّا بِكُلِّ شَىْءٍ عَـٰلِمِينَ ﴿٨١﴾ ﴿ ٨١ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ، ސުލައިމާނުގެފާނަށް ވައިރޯޅި ގަދަޔަށްޖެހޭ ގޮތުގައި (އެ) ޚިދުމަތްތެރި ކުރެއްވީމެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެ ބިމުގައި، ބަރަކާތްލެއްވި ބިމަށް، އެކަލޭގެފާނުގެ އަމުރުފުޅަށް، އެ ވައިރޯޅި ހިނގައިދާގޮތުގައެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކޮންމެކަމެއް ދެނެވޮޑިގެންވަމެވެ. (81)

ތަފްސީރު

އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ވައިރޯޅި ގަދަޔަށް ޖެހޭގޮތުގައި، ސުލައިމާނު عليه السلام ގެ ޚިދުމަތުގައި ލެއްވީމެވެ. އެވައިރޯޅި އެއްތަނުން އަނެއް ތަނަށް އެކަލޭގެފާނާއިގެން ދަތުރުކުރެއެވެ. އަދި ކުޑަ ވަގުތުކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި އެކަލޭގެފާނާއިގެން ދުރު ރާސްތާ ކަޑައްތުކުރެއެވެ. އެވައިރޯޅި މި ޒަމާނުގެ މަތިންދާބޯޓެއް ފަދައެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ﴾ މާނައީ އެވައިރޯޅި އެކަލޭފާނާއިގެން ހެނދުނު އެއް މަސްދުވަހުގެ ރާސްތާ އަދި ހަވީރު އެއް މަސްދުވަހުގެ ރާސްތާ ކަޑައްތުކުރެއެވެ. الغدوّ އަކީ ހެނދުނު ދިއުމެވެ. އަދި الرّواح އަކީ ހަވީރު އެނބުރިއައުމެވެ. ވައިރޯޅި އެކަލޭގެފާނާއިގެން ޔަމަނުން، ގަހާއި، ކޯރާއި މޭވާގެ ގިނަކަމުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ބަރަކާތް ލައްވާފައިވާ ޝާމުކަރައަށް ދަތުރުކުރެއެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނުގެ ހުރިހާ ޙާލެއް ދެނެވޮޑިގެންވީމެވެ.

ނޯޓް

فَٱسْتَجَبْنَا لَهُۥ فَكَشَفْنَا مَا بِهِۦ مِن ضُرٍّ ۖ وَءَاتَيْنَـٰهُ أَهْلَهُۥ وَمِثْلَهُم مَّعَهُمْ رَحْمَةً مِّنْ عِندِنَا وَذِكْرَىٰ لِلْعَـٰبِدِينَ ﴿٨٤﴾ ﴿ ٨٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް އިޖާބަދެއްވައި، އެކަލޭގެފާނަށް ޖެހިފައިވާ ދަތި ޙާލު ފިއްލަވައި، އަދި އެކަލޭގެފާނަށް އެކަލޭގެފާނުގެ އަހުލުންނާއި، އެ އަހުލުންނާއެކު ހަމަ އެފަދަ އަހުލުން ދެއްވީމެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ލެއްވި ރަޙްމަތެއް ކަމުގައެވެ. އަދި އަޅުކަންކުރާ މީހުންނަށް، ހަނދާންކޮށްދިނުމެއް ކަމުގައެވެ. (84)

ތަފްސީރު

ދެން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނު މަޑުމޮޅިކަމާއެކު ދެންނެވި ދުޢާ އިޖާބަކުރައްވައި، އެކަލޭގެފާނަށް ޖެހިފައިވާ މުޞީބާތާއި ވޭން ދުރުކުރެއްވީމެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިން ތިއްބެވި ޢަދަދަށް އެކަލޭގެފާނަށް ދަރިން ދެއްވީމެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ޙަޟްރަތުން ރަޙްމަތެއްގެ ގޮތުގައްޔާއި އަޅުތަކުންނަށް ހަނދާންކުރުމެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ޝުކުރުވެރިވާ އަޅާއާއި، ކެތްތެރިވާ އަޅާގެ ފުރިހަމަ މިސާލެއް ކަމުގައި މާތް ﷲގެ ނަބިއްޔާ އައްޔޫބު عليه السلام ވިއެވެ. މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް ދުނިޔޭގެ ތަނަވަސްކަން ދެއްވައި، ރިޒުޤު ތަނަވަސްކޮށްދެއްވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިންނާއި، މުދާ ގިނަވިއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނަކީ މިސްކީނުންނަށް އޯގާތެރި، ޔަތީމުންނާއި، ހުވަފަތް އަނބިންގެ ޚަރަދު ބަލަހައްޓަވާ ބޭކަލަކު ކަމުގައި ވިއެވެ. ދެން ދަތިކަމާއި، ހިތާމައާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިން މަރުވެދިއުމާއި، މުދާ ނެތިދިއުމާއި، ހަށިކޮޅަށް ޖެހުނު ގަދަފަދަ ބަލިން އެކަލޭގެފާނު އިމްތިޙާނުކުރެއްވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ އިމްތިޙާނު އަށާރަ މަސްދުވަހަށް ދެމިގެން ދިޔައެވެ. އެކަލޭގެފާނު މާތް ﷲ ގެ ނިންމެވުމަށް ކެތްކުރައްވާ ޙާލުގައެވެ. އެހެންކަމުން މުޞީބާތަށް ކެތްކުރުމުގައި އައްޔޫބު عليه السلام ގެ މިސާލު ޖެހެއެވެ. ދުޢާގައިވެސް މިފަދައިން ކިޔެއެވެ. اَللَّهُمَّ صَبْرًا كَصَبْرِ أَيُّوبَ (އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އައްޔޫބު عليه السلام ގެ ކެތްތެރިކަން ފަދަ ކެތްތެރިކަމެއް ދެއްވާނދޭވެ!)

ނޯޓް

وَذَا ٱلنُّونِ إِذ ذَّهَبَ مُغَـٰضِبًا فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَىٰ فِى ٱلظُّلُمَـٰتِ أَن لَّآ إِلَـٰهَ إِلَّآ أَنتَ سُبْحَـٰنَكَ إِنِّى كُنتُ مِنَ ٱلظَّـٰلِمِينَ ﴿٨٧﴾ ﴿ ٨٧ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ذوالنّون (އެބަހީ: ޔޫނުސްގެފާނު) ހަނދުމަކުރާށެވެ! އެކަލޭގެފާނު (ޤައުމުގެ މީހުންދެކެ) ކޯފާވެގެން ވަޑައިގަތް ހިނދެވެ. ފަހެ، އެކަލޭގެފާނަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޢުޤޫބާތެއް ނުދެއްވާނެކަމަށް ހީކުރެއްވިއެވެ. ފަހެ، އެކަލޭގެފާނު އަނދިރިތަކުގެ ތެރޭގައި (މަހުގެ ބަނޑުގައި) ދުޢާކުރެއްވިއެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެ މެނުވީ، އިލާހަކު ނެތެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެ ހުސްޠާހިރުވަންތަކަމާއެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، އަނިޔާވެރިންގެ ތެރެއިން މި އަޅާވީމެވެ. (87)

ތަފްސީރު

އަދި ކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުންނަށް ذوالنّون (ބޮޑުމަހުގެ ވެރިޔާ) ޔޫނުސް عليه السلام ގެ ވާހަކަ ކިޔައިދެއްވާށެވެ. އެކަލޭގެފާނު މަހަށް ނިސްބަތް ކުރެއްވީ މަސް އެކަލޭގެފާނު ދިރުވާލުމަށްފަހު، އަވަހާރަނުވެ އެކަލޭގެފާނު މަހުގެ ބަނޑުގައި އޮންނެވީތީއެވެ. އެހެންކަމުން، އެކަލޭގެފާނު ސިފަކުރައްވާފައިވަނީ ﴿ذَا ٱلنُّونِ﴾ (ބޮޑުމަހުގެ ވެރިޔާ) ގެ ގޮތުގައެވެ. އެކަލޭފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުން ދެކެ ކޯފާވެގެން ވަޑައިގަތް ހިނދުއެވެ. އެކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ﷲގެ މަގަށް ގޮވައިލެއްވުމުން އެބައިމީހުން ދެކޮޅުވެރިކަން ދެއްކުމުންނެވެ. ދެން، އެކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންގެ ކަންތަކާ ހިތްޕުޅު ދަތިވެ އެބައިމީހުން ދޫކުރައްވައި ދަތުރުކުރެއްވިއެވެ. (ބައެއް މީހުން ހީކުރާ ފަދައިން އެކަލޭގެފާނު ކޯފާވީ އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ދެކެއެއް ނޫނެވެ.) ﷲގެ މަގަށް ދަޢުވަތު ދިނުމުގެ ބުރައަށް އެކަލޭގެފާނަށް ކެތް ނުކުރެއްވުނެވެ. އެހެންކަމުން މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް ރުހިވޮޑިނުގަތުމުގެ ބަސް ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ﴿فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ﴾ އެކަލޭގެފާނު ހީފުޅުކުރެއްވީ، އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމު ދޫކުރައްވައި، މާތް ﷲގެ އިޒުނަފުޅަކާއި ނުލައި ނުކުމެވަޑައިގަތުމުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް ދަތިނުކުރައްވާނެ ކަމުގައެވެ. މިތާނގައި القدر އަކީ ދަތިކުރެއްވުމެވެ. މާތް ﷲގެ ވަޙީބަސްފުޅު ﴿وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُۥ﴾ (އަދި އެމީހެއްގެ ރިޒުޤު ދަތިކުރައްވާފައިވާ މީހާ) ގައި ވާފަދައިންނެވެ. މާނައީ ދަތިކުރެއްވުމެވެ. ކުޅަދުންވަންތަކަމެއް ނޫނެވެ. މާތް ﷲ ނުކުޅުދުންތެރިކަމަށް ހީކޮށްފި މީހަކު ކާފިރުވާނެއެވެ. ވީއިރު، މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ކުޅަދުންވަންތަވެވޮޑިނުގަންނަވާނެ ކަމުގައި މާތް ﷲގެ ނަބިއްޔާ ޔޫނުސު عليه السلام ހީފުޅުކުރައްވާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ އެހެންކަމުން މާނައާމެދު ވަރަށް ފަރުވާތެރިވާށެވެ. ދެން، އެކަލޭގެފާނު މަހުގެ ބަނޑުގައި އޮންނަވައިގެން، ރޭގަނޑުގެ އަނދިރިކަމުގައި އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ދުޢާކުރައްވައި އެކަލޭގެފާނު ސަލާމަތްކުރެއްވުމަށް އެދިވަޑައިގަތެވެ. އެކަލޭގެފާނު ދެންނެވިއެވެ. ﴿لَآ إِلَـٰهَ إِلَّآ أَنتَ سُبْحَـٰنَكَ إِنِّى كُنتُ مِنَ ٱلظَّـٰلِمِينَ﴾ އިބަރަސްކަލާނގެ ފިޔަވައި ޙައްޤުގޮތުގައި އަޅުކަންވެވޭ އިލާހަކު ނުވެއެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެ ހުސްޠާހިރުވަންތަކަމާއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންއަޅާ އަމިއްލަ ނަފުސަށް އަނިޔާވެރިވީ މީހަކު ކަމުގައި ވީމެވެ. ދެން، މަސް އެކަލޭގެފާނު ގޮނޑުދޮށަށް އެއްލައިލިއެވެ. މާތް ﷲ އެކަލާނގެ ވަލިއްޔުން ކަމުގައިވާ މުއުމިނުން ސަލާމަތްކުރައްވަނީ އެފަދައިންނެވެ. ރިވާވެގެންވެއެވެ. ބޮޑުމަސް ޔޫނުސް عليه السلام ދިރުވައިލުމުން، މާތް ﷲ އެ މަހަށް އިލްހާމުކުރެއްވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ހަށިކޮޅު ޒަޚަމްނުކުރާށެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ކަށްޓެއް ބިންދައިނުލާށެވެ. ފަހެ، ކަލޭގެ ބަނޑަކީ އެކަލޭގެފާނަށް ހުރަގެއެއް ކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލައްވައިފީމެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނަކީ ކަލޭގެ ކާނާއެއް ކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ނުލައްވަމެވެ. (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ސޫރަތުލް އަންބިޔާއި، އާޔަތް: 87) ދެން، އެމަހުގެ ބަނޑުގައި އެއް ދުވަހަށް އެކަލޭގެފާނު އޮންނެވުމަށް ފަހު އެމަސް އެކަލޭގެފާނު ބޭރުކޮށްލިއެވެ.

ނޯޓް

فَٱسْتَجَبْنَا لَهُۥ وَنَجَّيْنَـٰهُ مِنَ ٱلْغَمِّ ۚ وَكَذَ‌ٰلِكَ نُـۨجِى ٱلْمُؤْمِنِينَ ﴿٨٨﴾ ﴿ ٨٨ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް އިޖާބަ ދެއްވީމެވެ. އަދި ދަތިކަމާއި، މޮޅިވެރިކަމުން އެކަލޭގެފާނު ސަލާމަތްކުރެއްވީމެވެ. އަދި އެފަދައިން ތިމަންރަސްކަލާނގެ މުއުމިންތަކުން ސަލާމަތްކުރައްވަމެވެ. (88)

ތަފްސީރު

ނޯޓް

وَزَكَرِيَّآ إِذْ نَادَىٰ رَبَّهُۥ رَبِّ لَا تَذَرْنِى فَرْدًا وَأَنتَ خَيْرُ ٱلْوَٰرِثِينَ ﴿٨٩﴾ ﴿ ٨٩ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ޒަކަރިއްޔާގެފާނު ހަނދުމަކުރާށެވެ! އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ދުޢާކުރެއްވި ހިނދެވެ. އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޯއެވެ! މި އަޅާޔަކީ (ދަރިޔަކުނެތް) އެކަނިވެރި މީހެއްކަމުގައި ނުލައްވާނދޭވެ! އަދި އިބަރަސްކަލާނގެއީ، ދިރިދެމިވޮޑިގެންވާ، އެންމެ ހެޔޮ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (89)

ތަފްސީރު

މިއީ މިސޫރަތުގައި އައިސްފައިވާ އަށް ވަނަ ވާހަކައެވެ. މިއީ މާތް ﷲގެ ނަބިއްޔާ ޒަކަރިއްޔާ عليه السلام ގެ ވާހަކައެވެ. މާނައީ މުޙައްމަދު ﷺ އެވެ. ކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަސޫލާ ޒަކަރިއްޔާ عليه السلام ގެ ވާހަކަ ކިޔައިދެއްވާށެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ދުޢާކުރައްވައި، އެކަލޭގެފާނަށް ދަރިކަލަކު ދެއްވުމަށް އެދިވަޑައިގަތް ހިނދެވެ. އެކަލޭގެފާނު ދުޢާގައި ދެންނެވިއެވެ. އަޅުގެވެރިރަސްކަލާކޮ! މިއަޅާއަކީ ދަރިއަކު، އަދި އެހީތެރިއަކު ނެތް އެކަނިވެރިއަކު ކަމުގައި ނުލައްވާނދޭވެ. އިބަރަސްކަލާނގެ މިއަޅާއަށް ދަރިއަކު ނުދެއްވިނަމަވެސް، އިބަރަސްކަލާނގެ މިއަޅާއަށް ފުދެއެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެއީ އެންމެ ރަނގަޅު އެހީތެރިޔާ އަދި އެންމެ ހެޔޮ ވާރުތަވެރިޔާއެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ވިދާޅުވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ޢުމުރުފުޅަކީ ސަތޭކަ އަހަރެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލުންގެ ޢުމުރުފުޅަކީ ނުވަދިހަ ނުވަ އަހަރެވެ. އަދި އެކަމަނާއަކީ ދަރިމައިނުވާ ބޭކަނބަލެކެވެ.

ނޯޓް

فَٱسْتَجَبْنَا لَهُۥ وَوَهَبْنَا لَهُۥ يَحْيَىٰ وَأَصْلَحْنَا لَهُۥ زَوْجَهُۥٓ ۚ إِنَّهُمْ كَانُوا۟ يُسَـٰرِعُونَ فِى ٱلْخَيْرَٰتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا ۖ وَكَانُوا۟ لَنَا خَـٰشِعِينَ ﴿٩٠﴾ ﴿ ٩٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނަށް އިޖާބަދެއްވީމެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނަށް ޔަޙްޔާގެފާނު ދެއްވީމެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނަށް އެކަލޭގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލުން (ދަރިމައިވާގޮތަށް) ރަނގަޅުކޮށްދެއްވީމެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެބޭކަލުން ހެޔޮކަންތަކަށް އަވަސްވެ، އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް އެދުމާއި، ބިރުވެތިކަމާއެކު، ދުޢާކުރައްވާ ކަމުގައިވިއެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް މަޑުމައިތިރިވާ ބަޔަކުކަމުގައި އެބޭކަލުންވޫއެވެ. (90)

ތަފްސީރު

ދެން މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނުގެ ދުޢާ އިޖާބަކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ މުސްކުޅިފުޅުކަމާއެކުވެސް އެކަލޭގެފާނަށް ޔަޙްޔާ عليه السلام ނަމަކަށް ކިޔާ ދަރިކަލަކު ދެއްވިއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނަށްޓަކައި އެކަލޭގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލުން ރަނގަޅުކޮށްދެއްވައި، އެކަމަނާއަކީ ދަރިމައިވާ ބޭކަނބަލަކަށް ހެއްދެވިއެވެ. އެކަމަނާއަކީ ދަރިމައިނުވާ ބޭކަނބަލެއްގެ ގޮތުގައި ހުންނެވުމަށް ފަހުގައެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނުގެ ދުޢާ އިޖާބަކުރެއްވީ އެކަލޭގެފާނު ވަޑައިގަތީ ހެޔޮ ޢަމަލު ކުރުމަށް އަވަސްވެގަންނަ، ހެޔޮލަފާ މުއުމިން ޢާއިލާއަކުންކަމުގައި ވާތީއެވެ. އެބައިމީހުން ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރާ ކަމުގައިވީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރަޙްމަތަށް ޝައުޤުވެރިވެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޢަޛާބަށް ބިރުވެތިވާތީއެވެ. އަދި އެބައިމީހުންނީ މަޑުމޮޅި، މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތުގައި ނިކަމެތިކަން ފާޅުކުރާ އަޅުން ކަމުގައި ވިއެވެ. މިއާޔަތުގެ ޚުލާޞާއަކީ މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް ދެއްވި އެއްޗެއް ދެއްވީ އެކަލޭގެފާނަކީ ޝައްކެއް އެކުލެވިފައިނުވާ އީމާންކަމާއި، ރިވެތި އަޚްލާޤީ ސިފަތަކުން ސިފަލިބިވަޑައިގެން ހުންނެވި ބޭކަލަކަށް ވާތީއެވެ. މިއީ އެކަލޭގެފާނުގެ ދުޢާ އިޖާބަކުރެއްވުމުގެ ސަބަބު ބަޔާންކުރެއްވުން ފަދައެވެ.

ނޯޓް

وَٱلَّتِىٓ أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِن رُّوحِنَا وَجَعَلْنَـٰهَا وَٱبْنَهَآ ءَايَةً لِّلْعَـٰلَمِينَ ﴿٩١﴾ ﴿ ٩١ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި އެކަމަނާގެ ޢިއްފަތްތެރިކަން ރައްކާތެރިކުރެއްވި ކަމަނާ (އެބަހީ: މަރްޔަމްގެފާނު) ހަނދުމަކުރާށެވެ! ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރޫޙުފުޅުން އެކަމަނާއަށް ފުމެލެއްވީމެވެ. އަދި އެކަމަނާއާއި، އެ ކަމަނާގެ ދަރިކަލުން ޢީސާގެފާނު، ޢާލަމްތަކަށްވާ ހެތްކެއްކަމުގައި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލެއްވީމެވެ. (91)

ތަފްސީރު

މިއީ ނުވަވަނަ ވާހަކައެވެ. މާނައީ: މަރްޔަމް عليها السلام ގެ ވާހަކަ ކިޔައިދެއްވާށެވެ. އެކަމަނާއީ އަޅުވެރި، ޠާހިރު، ޢިއްފަތްތެރި، ޒިނޭގެ ފާޙިޝް ޢަމަލުން އަމިއްލަ ނަފުސު ރައްކާތެރިކުރެއްވި، ކައިވެނި ކުރުމުން ދުރުހެލިވެ ހުންނެވި، ކައިވެނި ކުރައްވައިގެންވެސް، އަދި ކައިވެނިން ބޭރުންވެސް އެކަމަނާގެ ހަށިކޮޅުގައި އިންސާނަކު ބީހިފައި ނުވާ ބޭކަނބަލެކެވެ. އެކަމަނާގެ މާތްކަން ހާމަކުރެއްވުމަށާއި، އެކަމަނާއަށް މާތްކޮށް ހިތްތެވުމަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަމަނާގެ އަރިހަށް އައްރޫޙުލްއަމީން ޖިބްރީލު عليه السلام ފޮނުއްވީމެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު އެކަމަނާގެ ލިބާސްކޮޅަށް ފުމެލެއްވުމުން އެކަމަނާ ޢީސާ عليه السلام އާއިގެން އާލާސްވެ އިންނެވިއެވެ. އަދި ﴿مِن رُّوحِنَا ﴾ ގައި މާތް ﷲ ރޫޙު އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ނިސްބަތްކުރެއްވީ މާތްކުރައްވައި ޝަރަފުވެރިކުރެއްވުމުގެ ގޮތުންނެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ މަރްޔަމް عليها السلام އާއި އެކަމަނާގެ ދަރިކަލުން ޢީސާ عليه السلام އަކީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހައިރާންކުރަނިވި ހެއްކެއް ކަމުގައްޔާއި، ފާޅުކަން ބޮޑު މުޢުޖިޒާތެއް ކަމުގައްޔާއި، ޚަލްޤުތަކުންނަށްވާ ޢަޖާއިބެއް ކަމުގައި ލެއްވީމެވެ. މާތް ﷲ ޒަކަރިއްޔާ عليه السلام އާއި އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިކަލުން ޔަޙްޔާ عليه السلام ގެ ވާހަކައާއި މަރްޔަމް عليها السلام އާއި އެކަމަނާގެ ދަރިކަލުން ޢީސާ عليه السلام ގެ ވާހަކަ އެކުގައި ގެންނަވާފައި މިވަނީ ދެވާހަކައިގެ ގުޅުން ބޮޑުކަމުންނެވެ. އެހެނީ ޔަޙްޔާ عليه السلام ގެ ވާހަކައަކީ ޢަޖާއިބުކުރުވަނިވި ވާހަކައެކެވެ. އެކަލޭގެފާނު އުފަންވެވަޑައިގަތީ ހަށިކޮޅުގެ ބާރު ދޫވެ މުސްކުޅިފުޅުވެ ސަތޭކަ އަހަރުވެފައިވާ ބޭކަލަކާއި، ދަރިމައިނުވާ މުސްކުޅިފުޅު ބޭކަނބަލެއްގެ ކިބައިން ކަމުގައި ވާތީއެވެ. އަދި ޢީސާ عليه السلام ގެ ވާހަކަ މިއަށްވުރެ މާ ޢަޖާއިބުކަން ބޮޑުވެފައި، އާދަޔާ ޚިލާފުކަން ބޮޑެވެ. އެކަލޭގެފާނު އުފަންވެވަޑައިގަތީ ފިރިކަލަކު ނެތް ބޭކަނބަލަކަށެވެ. މިއީ އާދައަށް ބަލާއިރު މުސްތަޙީލު ކަމެކެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެއީ މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތުގައި ނުހަނު ފަސޭހަ އާދައިގެ ކަމެކެވެ. ނަބީބޭކަލުންނާއި، އެބޭކަލުން ކުރިމަތިލެއްވި ތަފާތު އިމްތިޙާނުތަކުގެ ވާހަކައަށްފަހު ދެން މާތް ﷲ ހުރިހާ އުއްމަތްތަކަށް ހަނދުމަކޮށްދެއްވަނީ ހުރިހާ ރަސޫލުބޭކަލުންގެ ދީނަކީ އެއް ދީނެއް ކަމުގައެވެ. އަދި ހުރިހާ ބޭކަލުންގެ އިލާހަކީ އެއް އިލާހަކު ކަމުގައެވެ. އަދި ހުރިހާ ބޭކަލުން ތިއްބެވީ އިސްލާމްދީނުގެ މަތީގައި ކަމުގައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

إِنَّ هَـٰذِهِۦٓ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَٰحِدَةً وَأَنَا۠ رَبُّكُمْ فَٱعْبُدُونِ ﴿٩٢﴾ ﴿ ٩٢ ﴾

ތަރުޖަމާ

ހަމަކަށަވަރުން، މިއީ، އެއް އުއްމަތެއް ކަމުގައިވާ ތިޔަބައިމީހުންގެ އުއްމަތެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެއީ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރާހުށިކަމެވެ! (92)

ތަފްސީރު

މިތަނުގައި އުއްމަތުގެ މާނައަކީ ދީނާއި މިއްލަތެވެ. މާނައީ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީނަކީ އެއް ދީނެކެވެ. އެއީ ހުރިހާ ނަބީބޭކަލުންނާއި ރަސޫލުބޭކަލުންގެ ދީން ކަމުގައިވާ އިސްލާމްދީނެވެ. ފަހެ، އެއްކައުވަންތަކުރުމާއި، އިސްލާމްދީން އެއީ ނަބީބޭކަލުންގެ ދީނެވެ. އެހުރިހާ ބޭކަލުންވެސް ފޮނުއްވީ އެއްކައުވަންތަކުރުމުގެ ރިސާލަތާއިގެންނެވެ. ޢަޤީދާގެ ފަރްޢީ މައްސަލަތަކުގައި އެބޭކަލުންގެ މެދުގައި ތަފާތު ހުއްޓަސް، ހުރިހާ ބޭކަލުންވެސް ޢަޤީދާގެ އަޞްލުތަކުގައި އެއްބަސްވެވަޑައިގަނެއެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿إِنَّ ٱلدِّينَ عِندَ ٱللَّـهِ ٱلْإِسْلَـٰم﴾ (ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه ގެ ޙަޟްރަތުގައި، ދީނަކީ، އިސްލާމްދީނެވެ.) އެހެނަސް، ޝަރީޢަތްތައް ތަފާތެވެ. ﴿لِكُلٍّۢ جَعَلْنَا مِنكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا﴾ (ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ކޮންމެ ބަޔަކަށްމެ، ޝަރީޢަތަކާއި، ފާޅުވެގެންވާ މަގެއް، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލެއްވީމެވެ.) ވީމާ، ދީންތަކުގެ އަހުލުވެރިންގެ މެދުގައި ޚިލާފު އޮވެގެން ނުވާނެއެވެ. ފަހެ، ހުރިހާ ރަސޫލުބޭކަލުންގެ ދަޢުވަތަކީ އެއް ދަޢުވަތެކެވެ. އެބޭކަލުންގެ ކަލާނގެއަކީ އެއްފަރާތެކެވެ. އެހެންކަމުން މާތް ﷲ މިއާޔަތް ނިންމަވާލައްވާފައި މިވަނީ މިބަސްފުޅުންނެވެ. ﴿وَأَنَا۠ رَبُّكُمْ فَٱعْبُدُونِ﴾ މި ބަސްފުޅުގައި މިވަނީ އަލްމަސީޙު عليه السلام އަށް، ނުވަތަ މަލާއިކަތުންނަށް، ނުވަތަ ހިލަތަކާއި ގަހަށް އަޅުކަންކުރި މީހުންގެ މޮޔަކަމަށް އިޝާރާތްކުރައްވާފައެވެ. މާނައީ ހަމައެކަނި ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރާށެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެއާ އެހެން ފަރާތެއް ޝަރީކުނުކުރާށެވެ.

ނޯޓް

فَمَن يَعْمَلْ مِنَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِۦ وَإِنَّا لَهُۥ كَٰتِبُونَ ‎﴿٩٤﴾‏ ﴿ ٩٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، އީމާންވެހުރެ ޞާލިޙު ޢަމަލުތައް ކުރާމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެމީހާގެ ޢަމަލު ގެއްލިއެއް ނުދާނެތެވެ އީމާން. އަދި އެމީހާގެ ޢަމަލުތައް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލިޔުއްވާހުށީމެވެ. (94)

ތަފްސީރު

ފަހެ، އީމާންކަމާއެކު ހެޔޮ ޢަމަލު ކޮށްފައިވާ މީހެއްގެ ޢަމަލު މާތް ﷲ ގެއްލެނިނުކުރައްވާނެއެވެ. އަދި އޭނާގެ ޖަޒާއިން އެއްވެސް މިންވަރެއް އުނި ނުކުރައްވާނެއެވެ. އަދި އޭނާއަށް އެންމެ ހެޔޮ ޖަޒާ ދެއްވާނެއެވެ. އުއްމަތްތައް ބައިބަޔަށް ބެހުން މާތް ﷲ ސިފަކުރައްވާފައި ވަނީ އައު ފޮތިގަނޑެއްގެ ވަށައިގެން އެއްވެ އެފޮތިގަނޑު ދަމައިގަތް ބައެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ދެން، ކޮންމެ މީހަކުވެސް އެތިކޮޅެއް ވީދައިގަތެވެ. އަދި ފޮތިގަނޑު ވީދި ބާވެފައިވާ ފޮތިގަނޑެއް ފަދައިން ވެއްޖެއެވެ. ފޮތިގަނޑުވެސް ބޭނުންކުރެވޭ ޙާލަތެއްގައި ނެތެވެ. އަދި އެބައިމީހުން އަތުގައި ހުރި ވީދިފައިވާ ފޮތިކޮޅުތަކުން އެބައިމީހުންނަށް ވީ ފައިދާއެއް ނެތެވެ. މާތް ﷲ މިފަދައިން ވަޙީކުރައްވާފައި ވަނީ އެހެންވެގެންނެވެ. ﴿وَتَقَطَّعُوٓا۟ أَمْرَهُم بَيْنَهُمْ﴾ ކިހާ ފުރިހަމަ ސިފަކުރެއްވުމެއް ހެއްޔެވެ؟ އެކަލާނގެ ވަޙީބަސްފުޅު ﴿فَلَا كُفْرَانَ﴾ ގެ މާނައަކީ އިންކާރުކުރުމެއް، މަޙްރޫމުކުރުމެއް އަދި ބޭކާރުކުރުމެއް ނެތެވެ. މިއީ كَفَرَ ގެ މަޞްދަރެވެ. كُفْر އަދި كُفْرَان މި ދެގޮތަށްވެސް ކިޔެއެވެ.

ނޯޓް

وَٱقْتَرَبَ ٱلْوَعْدُ ٱلْحَقُّ فَإِذَا هِىَ شَـٰخِصَةٌ أَبْصَـٰرُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ يَـٰوَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِى غَفْلَةٍ مِّنْ هَـٰذَا بَلْ كُنَّا ظَـٰلِمِينَ ﴿٩٧﴾ ﴿ ٩٧ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ޙައްޤު ތެދު ވަޢުދު (އެބަހީ: ޤިޔާމަތް ވުމުގެ ވަގުތު) ގާތްވެއްޖެއެވެ. ފަހެ، އެހާރުން ކާފިރުވި މީހުން (ބިރުން) ލޯތައް ބޮޑުވެފައިވާނެތެވެ. (އަދި ބުނާނެތެވެ.) އޭ ތިމަންމެންނަށްހުރި ހަލާކެއްގެބޮޑުކަމާއެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންމެންތިބީ، މިކަންތައްތަކާމެދު ޣާފިލުކަމެއްގައެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! ތިމަންމެންވީ، އަނިޔާވެރި ބަޔެއްކަމުގައެވެ. (97)

ތަފްސީރު

މީސްތަކުންގެ ޙިސާބުބެއްލެވުމުގެ ވަގުތު ކައިރިވެއްޖެއެވެ. އެއީ ޤިޔާމަތް ދުވަހެވެ. އެވަގުތު ޖެހޭއިރު، އެދުވަހުގެ ބިރުވެރިކަން ބޮޑުކަމުން ކާފަރުންގެ ލޯތައް ބޮޑުވެ، ހުޅުވުނު ގޮތަށް އެސްފިޔަތައް ނުލެއްޕި ހުންނާނެއެވެ. އެބައިމީހުން ބުނާނެއެވެ. އަހަރެމެންނަށް ހުރި ހިތާމައަކާއި، ހަލާކެއްގެ ބޮޑުކަމާއެވެ. އަހަރެމެން ދުނިޔޭގައި ތިބީ މި ބިރުވެރި ދުވަހާއި، މި ސުންޕާ ނިމުމާމެދު ޣާފިލުވެފައެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، އަހަރެމެން ތިބީ ޣާފިލުކަންމަތީގައެއް ނޫނެވެ. ފަހެ، އަހަރެމެންގެ ގާތަށް ރަސޫލުބޭކަލުން ވަޑައިގެން އިންޒާރުކުރައްވައި ހަނދާންކޮށްދެއްވިއެވެ. އަހަރެމެންގެ ނަފްސުތައް ނަރަކައިގެ ދާއިމީ ޢަޛާބަށް ހުށަހަޅައި އަމިއްލަ ނަފްސުތަކަށް އަނިޔާވެރިވީ އަހަރެމެން އަމިއްލައަށެވެ. މިއާޔަތްތައް މާނަކުރެވިފައިވާ އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތަކީ ބިންގަނޑު ތެޅިގަނެ، ބިންހެލުން އައިސް، މިކައުނުގެ ނިޒާމަށް ބުރޫ އަރައިފުމަށް ދާންދެން މީސްތަކުން އަލުން ނުދިރޭނެއެވެ. މީސްތަކުން ތިބޭނެ ބިރުވެރިކަމާ، ހިތާމައާ، ދަތިކަމުގެ ސަބަބުން މީސްތަކުން ކަނޑުގެ ބިޔަ ރާޅުތަކެއް ހެން އުތުރިއަރާނެއެވެ. އަދި ކާފަރުން ކަށްވަޅުތަކުން ނުކުންނާނީ ދެލޯ ބޮޑުވެ ހުޅުވިފައިވާ ޙާލުގައެވެ. އެބައިމީހުންނަށް ކުރެވޭ ކަމެއް އެބައިމީހުންނަށް ނޭނގޭނެއެވެ. މިއީ ދެވަނަ ފަހަރަށް ޙަޔާތަށް އެނބުރި އަންނަ ވަގުތެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِى بَعْضٍ ۖ وَنُفِخَ فِى ٱلصُّورِ فَجَمَعْنَـٰهُمْ جَمْعًا * وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِّلْكَـٰفِرِينَ عَرْضًا﴾ (އެދުވަހުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެންގެ އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔެއްގެ މައްޗަށް އުތުރިއަރާގޮތަށް ދޫކޮށްލައްވާހުށީމެވެ. އަދި ތާޅަފިލި ފުމެލައްވާހުށްޓެވެ. ފަހެ، އެހާރުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެއުރެން އެންމެން (އެއްތަނަކަށް) އެއްކުރައްވާހުށީމެވެ. * އަދި އެދުވަހުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކާފިރުންނަށް ފެންނަގޮތަށް ނަރަކަ ހުށަހަޅުއްވާހުށީމެވެ.) ދެން މިއަންނަނީ ހިލައާއި، ބުދަށް އަޅުކަންކުރި ކާފަރުންނާއި، އެބައިމީހުންގެ ނުބައިކަން ބޮޑުވެގެންވާ ނިމުމުގެ ވާހަކައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنتُمْ لَهَا وَٰرِدُونَ ﴿٩٨﴾ ﴿ ٩٨ ﴾

ތަރުޖަމާ

ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުންނާއި، اللَّه ފިޔަވައި ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރާ ތަކެއްޗަކީ، ނަރަކައިގެ ދަރެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެތަނަށް ވަންނަހުށްޓެވެ. (98)

ތަފްސީރު

ކާފަރުންނޭވެ! ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބައިމީހުންނާއި، ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރާ ބުދުތަކާއި، ހިލަތަކަކީ ނަރަކައިގައި އަނދާނޭ ދަރެވެ. މާތް ﷲ ފިޔަވައި ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރި ކަލާނގެތަކާއެކު ތިޔަބައިމީހުން އެ ނަރަކައަށް ވަންނާނެއެވެ. މާތް ﷲގެ ވަޙީބަސްފުޅު ﴿حَصَبُ جَهَنَّمَ﴾ ގައި ވަނީ ނިކަމެތިކޮށްލުމެވެ. މުޝްރިކުންނާއި، އެބައިމީހުން އަޅުކަންކުރި ކަލާނގެތަކަކީ އެއްވެސް ބެލުމެއް އޯގާތެރިކަމެއް ނެތި ނަރަކައިގެ އަލިފާނުގެ ތެރެއަށް އެއްލައިލެވޭ ކުދި ހިލަތަކެއް ފަދައެވެ. އިންސާނާ ކަދުރު ކައިފައި އޮށް އެއްލާލާ ފަދައިންނެވެ. ނަރަކައިގެ އަލިފާނުގެ ތެރޭގައި އެބައިމީހުންނާ އެބައިމީހުންގެ ކަލާނގެތައް އެއްކުރެވުނީ އެބައިމީހުންގެ ހިތާމައާއި ދެރަވުން އިތުރުކުރެއްވުމަށްޓަކައެވެ. އެއީ، އެބައިމީހުން އެތަކެތި އެބައިމީހުންނަށް ނަޞްރުދީ ޝަފާޢަތްތެރިވާނޭ ކަމަށް އުއްމީދުކޮށްގެން ތިބި ކަލާނގެތައް އެބައިމީހުންނާއެކު ނަރަކައިގައި ވާތަން ފެންނަ ހިނދެވެ.

ނޯޓް

لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ ﴿١٠٠﴾ ﴿ ١٠٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެތާނގައި އެއުރެން ނޭވާލާ އަޑުފަށްގަނޑު ހުންނާނެތެވެ. އަދި އެއުރެންނަކަށް އެތާނގައި އަޑެއް ނީވޭނެތެވެ. (100)

ތަފްސީރު

އަދި އެތަނުގައި އެބައިމީހުން ނޭވާލާ އަޑުފަށްގަނޑު ހުންނާނެއެވެ. ބިރުވެރިކަން ބޮޑުކަމުންނާއި، ޢަޛާބުގެ ގަދަފަދަކަމުން، އެބައިމީހުންގެ އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް ދައްކާ ވާހަކަ އަޑުނީވޭނެއެވެ. އަޑު އިވުމަކީވެސް ހިތްހަމަޖެހުމެއް ލިބޭ ކަމެކެވެ. އެހެންކަމުން، އެބައިމީހުންނަށް އެތަނުގައި އެކަންވެސް ނުދެވޭނެއެވެ. މީހުން ބުނެއުޅޭ ފަދައިންނެވެ. "މުޞީބާތް ޢާއްމުވެއްޖެއްޔާ ލުއިވެ ފަސޭހަވެއެވެ." ރިވާވެގެންވެއެވެ. ﴿إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّـهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ﴾ ބާވައިލެއްވުމުން މުޝްރިކުންގެ މީހަކު ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިހަށް އައިސް ދެންނެވިއެވެ. މުޙައްމަދު ﷺ އެވެ! ކަލޭގެފާނު ތިޔަ ދަޢުވާކުރައްވަނީ މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެހެން އެއްޗަކަށް އަޅުކަންކުރި ކޮންމެ މީހަކާއި އޭނާ އަޅުކަންކުރި ފަރާތެއް ވާނީ ނަރަކައިގައި ކަމަށްހެއްޔެވެ؟ އަހަރެމެން މަލާއިކަތުންނަށް އަޅުކަން ކުރަމެވެ. ޔަހޫދީން ޢުޒައިރު عليه السلام އަށް އަޅުކަންކުރެއެވެ. އަދި ނަޞާރާއިން ޢީސާ عليه السلام އަށް އަޅުކަންކުރެއެވެ. އެބޭކަލުންނާ އެކު ނަރަކައިގައި ވުމަށް އަހަރެމެން ރުހެމުއެވެ. (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ސޫރަތު ޒުޚްރުފް، އާޔަތް: 57) އެ މޮޔަމީހާ ހީކުރީ އޭނާއަށް ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ މައްޗަށް ޙުއްޖަތް ޤާއިމު ކުރެވިއްޖެ ކަމުގައެވެ. އާޔަތުގައި އައިސްފައިވަނީ ما ގެ ލަފުޒުކަން އޭނާއަކަށް ނޭނގުނެވެ. ما އަކީ ބުއްދި ނުހުންނަ ތަކެއްޗަށް ބޭނުންކުރެވޭ ލަފުޒެކެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވީ ﴿إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ﴾ އެވެ. وَمَنْ تَعْبُدُونَ އޭ ވަޙީނުކުރައްވައެވެ. ފަހެ، މަލާއިކަތުންނާއި، ޢުޒައިރު عليه السلام އާއި ޢީސާ عليه السلام މިއާޔަތުގައި ނުހިމެނެއެވެ. ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ނަބިއްޔާ ﷺ އޭނާއަށް ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. ކަލޭގެ ޤައުމުގެ ބަހާމެދު ކަލޭގެ ޖާހިލުކަން ބޮޑުކަމާއެވެ. ما ބޭނުންކުރެވެނީ ބުއްދި ނުހުންނަ ތަކެއްޗަށެވެ. އިބްނު ކަޘީރު ވިދާޅުވިއެވެ. އިބްނުއްޒަބްޢަރީގެ މިބަހަކީ ވަރަށް ބޮޑު ކުށެކެވެ. އެހެނީ، މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވީ މައްކާގެ އަހުލުވެރިން ބުއްދިއެއް ދިރުމެއް ނެތް ތަކެއްޗަށް އަޅުކަންކުރާތީ އެބައިމީހުންނާ މުޚާޠަބުކުރައްވާފައެވެ. އެފަދައިން އަޅުކަންކުރާމީހުންނަށް ނުރުހުމުގެ ބަހަކަށް ވުމަށެވެ. ވީއިރު، މިއާޔަތް، އަލްމަސީޙު عليه السلام އާއި ޢުޒައިރު عليه السلام ފަދަ ޞާލިޙު ޢަމަލުކުރައްވާ، އެބޭކަލުންނަށް އެހެން ބަޔަކު އަޅުކަން ކުރުމަށް ނުރުއްސަވާ ބޭކަލުންނަށް ނިސްބަތް ކުރެވޭނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ އިބްނު ޖަރީރު އެކަލޭގެފާނުގެ ތަފްސީރުގައި، މިއަށް ޖަވާބު ދެއްވަމުން ވިދާޅުވަނީ ޢަރަބިން ما ބޭނުންކުރަނީ ބުއްދިއެއް ނުހުންނަ ތަކެއްޗަށެވެ. (ތަފްސީރުއްޠަބަރީ، ސޫރަތުލް އަންބިޔާއި، އާޔަތް: 100) ނަރަކައިގެ އަހުލުވެރިންގެ ވާހަކައަށް ފަހު މާތް ﷲ ގެންނަވާފައި މިވަނީ ހެޔޮލަފާ ބާއްޖަވެރިންގެ ވާހަކައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

يَوْمَ نَطْوِى ٱلسَّمَآءَ كَطَىِّ ٱلسِّجِلِّ لِلْكُتُبِ ۚ كَمَا بَدَأْنَآ أَوَّلَ خَلْقٍ نُّعِيدُهُۥ ۚ وَعْدًا عَلَيْنَآ ۚ إِنَّا كُنَّا فَـٰعِلِينَ ﴿١٠٤﴾ ﴿ ١٠٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެދުވަހަކީ، ފޮތްތަކުގެ ފަތްފުށް ފަތްޖަހައިލެވޭ ފަދައިން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އުޑު ފަތްޖައްސަވައިލައްވާ ދުވަހެވެ. އެންމެފުރަތަމަ އުފެއްދެވި ފަދައިން، އެ ތަކެތި އަލުން އިޢާދަކުރައްވާ ހުށީމެވެ. އެއީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ މައްޗަށްއޮތް ވަޢުދެކެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެކަންތައް ކުރައްވާހުށީމެވެ. (104)

ތަފްސީރު

ލިޔެވިފައިވާ ފަތްފުށް ފަތްޖަހައިލެވޭ ގޮތަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ އުޑު ފަތްޖައްސަވައިލައްވާ ދުވަސް ހަނދުމަކުރާށެވެ. އެދުވަހު، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފުރަތަމަ ހެއްދެވިގޮތަށް ހުސްފަޔާ އޮރިޔާން ޙާލުގައި ޚަލްޤުތަކުން މަޙްޝަރަށް އެއްކުރައްވާހުށީމެވެ. އެއީ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ މައްޗަށް އޮތް ކަށަވަރުވެގެންވާ ވަޢުދެކެވެ. ބަދަލުވުމެއް ލަސްވުމެއް ނެތް ވަޢުދެކެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެއީ އިރާދަކުރައްވާ ކޮންމެ ކަމެއް ކުރެއްވުމަށް ކުޅަދުންވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. މިއާޔަތުގައި މިވަނީ ޤިޔާމަތް ދުވަސް އަންނާނެކަން އިތުރަށް ކަށަވަރުކޮށްދެއްވާފައެވެ. عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رضى الله عنهما قَالَ خَطَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏إِنَّكُمْ مَحْشُورُونَ إِلَى اللَّهِ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلاً ‏﴿‏كَمَا بَدَأْنَآ أَوَّلَ خَلْقٍ نُّعِيدُهُۥ ۚ وَعْدًا عَلَيْنَآ ۚ إِنَّا كُنَّا فَـٰعِلِينَ ‏﴾‏ ثُمَّ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ يُكْسَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِبْرَاهِيمُ، أَلاَ إِنَّهُ يُجَاءُ بِرِجَالٍ مِنْ أُمَّتِي، فَيُؤْخَذُ بِهِمْ ذَاتَ الشِّمَالِ، فَأَقُولُ يَا رَبِّ أَصْحَابِي فَيُقَالُ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ فَأَقُولُ كَمَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ ‏﴿‏وَكُنتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَّا دُمْتُ‏﴾‏‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏﴿‏شَهِيدٌ﴾‏ فَيُقَالُ إِنَّ هَؤُلاَءِ لَمْ يَزَالُوا مُرْتَدِّينَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ مُنْذُ فَارَقْتَهُمْ"‏‏.‏ (صحيح البخاري، كتاب التفسير) (އިބްނު ޢައްބާސް رضى الله عنهما ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ނަބިއްޔާ ﷺ ޚުޠުބާދެއްވަމުން ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ހުސް ފަޔާ، އޮރިޔާން ޙާލުގައި، އަދި ޚިޠާނުކުރެވިފައިނުވާ ޙާލުގައި މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތަށް މަޙްޝަރުކުރެވޭނެވެ. ‏﴿‏كَمَا بَدَأْنَآ أَوَّلَ خَلْقٍ نُّعِيدُهُۥ ۚ وَعْدًا عَلَيْنَآ ۚ إِنَّا كُنَّا فَـٰعِلِينَ ‏﴾‏ (އެންމެފުރަތަމަ އުފެއްދެވި ފަދައިން، އެ ތަކެތި އަލުން އިޢާދަ ކުރައްވާ ހުށީމެވެ.) ދެން، ޚަލްޤުތަކުންގެ ތެރެއިން ފުރަތަމަ ހެދުންކޮޅެއް ތުރުކުރެއްވޭނެ ބޭކަލަކީ އިބްރާހީމް عليه السلام އެވެ. (އެއީ މާތް ﷲއަށްޓަކައި އެކަލޭގެފާނު އަލިފާނަށް ލެވިފައި ވާތީއެވެ.) ދަންނާށެވެ! ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތުގެ ތެރެއިން ބަޔަކު ގެނެވޭނެއެވެ. ދެން އެބައިމީހުން ވާތްފަރާތަށް (ނަރަކައާއި ދިމާއަށް) ގެންދެވޭނެއެވެ. ދެން ތިމަންކަލޭގެފާނު ދަންނަވާނަމެވެ. އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޯއެވެ! އެބައިމީހުންނީ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނެވެ. ދެން ބުނެވޭނެއެވެ. ކަލޭގެފާނަށް ފަހު އެބައިމީހުން އަލަށް އުފައްދައި ކުރި ކަމެއް ކަލޭގެފާނަށް އެނގިވަޑައިނުގަންނަވައެވެ. ދެން ތިމަންކަލޭގެފާނު ދަންނަވާހުށީ މާތް ﷲގެ ޞާލިޙު އަޅާ (ޢީސާ عليه السلام) ދެންނެވި ފަދައިންނެވެ. ‏﴿‏وَكُنتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَّا دُمْتُ﴾‏‏ ‏.....‏﴿‏شَهِيدٌ﴾‏ އާއި ހަމައަށް. (އެއުރެންގެ ތެރޭގައި، މިއަޅާ ހުރިހައި ހިނދަކު، އެއުރެންގެ މައްޗަށް ހެކިވެރިޔަކު ކަމުގައި ވީމެވެ. ދެން އިބަރަސްކަލާނގެ، މިއަޅާ ގެންދެވިހިނދު، އެއުރެންގެ މައްޗަށް ބައްލަވާވޮޑިގެންވާ ކަލަކުކަމުގައި، އިބަރަސްކަލާނގެ ވޮޑިގެންވީމުއެވެ. އިބަރަސްކަލާނގެއީ، ކޮންމެކަމެއްގެ މައްޗަށް ހެކިވެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ.) ދެން ބުނެވޭނެއެވެ. ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނާ ވަކިވެވަޑައިގަތް ފަހުން، އެބައިމީހުން ތިބީ ފަސް އެނބުރި މުރުތައްދުވެފައިވާ ޙާލުގައެވެ. (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، ޙަދީޘު: 4740)

ނޯޓް

وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِى ٱلزَّبُورِ مِنۢ بَعْدِ ٱلذِّكْرِ أَنَّ ٱلْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِىَ ٱلصَّـٰلِحُونَ ﴿١٠٥﴾ ﴿ ١٠٥ ﴾

ތަރުޖަމާ

ހަމަކަށަވަރުން، ތައުރާތުގެ ފަހުން ޒަބޫރުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލިޔުއްވީމެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ބިން ވާރުތަވެ މިލްކުވާހުށީ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޞާލިޙު އަޅުންނަށެވެ. (105)

ތަފްސީރު

އައްލައުޙުލްމަޙްފޫޡުގައި ލިޔުއްވުމަށްފަހު، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދާވޫދު عليه السلام ގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި މުޤައްދަސް ފޮތް ޒަބޫރުގައި ލިޔުއްވީމެވެ. ބިމަކީ އަޅުކަމާއި، ކިޔަމަންތެރިކަންއަދާކުރުމުން ބިން އިސްލާޙުކުރާ ހެޔޮލަފާ މުއުމިނުންނަށް ވާރުތަކުރެވިފައިވާ ތަނެކެވެ. އެހެންކަމުން އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އޮތީ، އެކަމަށް މަސައްކަތްކޮށް، މުޤައްދަސް ޖިހާދުކޮށް، ކާފަރުންގެ އަތްދަށުން އެބިން ސަލާމަތްކުރުމެވެ. މިއާޔަތުގައިވާ ބިމަކީ ސުވަރުގޭގެ ބިމޭވެސް ބުނެވެއެވެ. އެއީ ދުނިޔޭގެ ބިމަކީ ހެޔޮލަފާ މީހުންނާއި، އެނޫން މީހުންނަށް ވެސް ވާރުތަވާ ތަނަކަށް ވާތީއެވެ. ބޮޑަށް ރަނގަޅީ ފުރަތަމަ ބަހެވެ. އެއީ ފަތަޙަކުރުމާއި، މުޤައްދަސް ޖިހާދުން ބިން ފަތަޙަކޮށްގެން މުއުމިނުންނަށް ބިން ވާރުތަވުމެވެ. މާތް ﷲގެ މިވަޙީބަސްފުޅުގައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿وَعَدَ ٱللَّـهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ مِنكُمْ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى ٱلْأَرْضِ﴾ (ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އީމާންވެ، ޞާލިޙު ޢަމަލުތައްކޮށް އުޅުނުމީހުންނަށް، އެއުރެން ބިމުގައި ޚަލީފާވެރިކުރައްވާނެ ކަމަށް، اللَّه ވަޢުދުކުރައްވާފައިވެއެވެ.)

ނޯޓް

وَمَآ أَرْسَلْنَـٰكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَـٰلَمِينَ ﴿١٠٧﴾ ﴿ ١٠٧ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ޢާލަމްތަކަށް ރަޙްމަތެއްކަމުގައި މެނުވީ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ، ކަލޭގެފާނު ނުފޮނުއްވަމެވެ. (107)

ތަފްސީރު

މުޙައްމަދު ﷺ އެވެ. އެންމެހާ ޚަލްޤުތަކުންނަށް ރަޙްމަތެއް ކަމުގައި މެނުވީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނު ނުފޮނުއްވަމެވެ. ޖާހިލިއްޔަތުގެ އަބާއްޖަވެރިކަމުންނާއި، ބުދަށް އަޅުކަންކުރުމުގެ ވަކިތަކުން ކަލޭގެފާނު އިންސާނިއްޔަތު ސަލާމަތްކުރެއްވުމަށެވެ. ޙަދީޘުގައި އައިސްފައި ވެއެވެ. عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وآله وسلم: " إنَّما أنا رحمةٌ مُهداةٌ ". (المستدرك على الصحيحين للحاكم، ج: 1، ص: 196) (އަބޫހުރައިރާ رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނަކީ ހަދިޔާކުރައްވާފައިވާ ރަޙްމަތެއްކަން ކަށަވަރެވެ.") (އަލްމުސްތަދްރަކު ލިލްޙާކިމް، ޙަދީޘު: 107) عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ: قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ قَالَ: ‏ "‏إِنِّي لَمْ أُبْعَثْ لَعَّانًا وَإِنَّمَا بُعِثْتُ رَحْمَةً‏"‏.‏ (صحيح مسلم، كتاب البر والصلة والآداب، باب النَّهْىِ عَنْ لَعْنِ الدَّوَابِّ، وَغَيْرِهَا) (އަބޫހުރައިރާ رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ދެންނެވުނެވެ. މާތް ﷲގެ ރަސޫލާ ﷺ އެވެ. މުޝްރިކުންގެ މައްޗަށް ދުޢާކޮށްދެއްވާށެވެ. އެހިނދު ރަސޫލު ﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން މީސްތަކުންނަށް ލަޢުނަތް ލައްވާ ބޭކަލަކު ކަމުގައި ތިމަންކަލޭގެފާނު ނުފޮނުއްވައެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު ފޮނުއްވާފައިވާކަން ކަށަވަރީ ރަޙްމަތެއް ކަމުގައެވެ.) (ޞަޙީޙު މުސްލިމް، ޙަދީޘު: 2599)

ނޯޓް

فَإِن تَوَلَّوْا۟ فَقُلْ ءَاذَنتُكُمْ عَلَىٰ سَوَآءٍ ۖ وَإِنْ أَدْرِىٓ أَقَرِيبٌ أَم بَعِيدٌ مَّا تُوعَدُونَ ﴿١٠٩﴾ ﴿ ١٠٩ ﴾

ތަރުޖަމާ

ދެން އެއުރެން ފުރަގަސްދީފިނަމަ، ފަހެ، ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުންނަށް ސާފުކޮށް (ޙައްޤު ގޮތް) އަންގަވައި ދެއްވައިފީމެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ވަޢުދުކުރައްވާ ދުވަސްއޮތީ، ގާތުގައިކަން ނުވަތަ ދުރުގައިކަން ތިމަންކަލޭގެފާނަކަށް އެނގިވަޑައެއް ނުގަންނަވައެވެ. (109)

ތަފްސީރު

އެބައިމީހުން އިސްލާމްދީން ޤަބޫލުކުރުމަށާ، ރަޙްމާންވަންތަ ރަސްކަލާނގެ ދަޢުވަތު ޤަބޫލުކުރުމަށް ދެކޮޅުހަދައިފިނަމަ، ފަހެ ކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވާށެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޙައްޤުގޮތް އަންގަވައިދެއްވައި، ހެއްކާއި ފާޅުކަން ބޮޑު ދަލީލާއެކު އެމަގަށް ގޮވައިލެއްވީމެވެ. އަދި އެ ގޮވައިލެއްވުން ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ވަކި ބަޔަކަށް ޚާއްޞަ ނުކުރައްވަމެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، ތިމަންކަލޭގެފާނު އެމަގަށް ގޮވައިލެއްވީ ތިޔަބައިމީހުން އެންމެންނަށެވެ. އަދި މާތް ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެ ޢަޛާބެއްގެ އިންޒާރު ދެއްވާފައިވާ ޢަޛާބު ތިޔަބައިމީހުންނަށް އަންނާނީ ކޮން އިރަކު ކަމެއް ތިމަންކަލޭގެފާނަށް އެނގިވަޑައިނުގަންނަވައެވެ. އަދި ޤިޔާމަތްވާނީ ކޮން ވަގުތަކު ކަމެއްވެސް ތިމަންކަލޭގެފާނަށް އެނގިވަޑައިނުގަންނަވައެވެ. އެއީ މާތް ﷲ އެކަލާނގެ ޒާތުފުޅަށް ޚާއްޞަކުރައްވާފައިވާ ޣައިބުގެ ޢިލްމުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަމަކަށް ވާތީއެވެ.

ނޯޓް

إِنَّهُۥ يَعْلَمُ ٱلْجَهْرَ مِنَ ٱلْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ ﴿١١٠﴾ ﴿ ١١٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

ހަމަކަށަވަރުން، ފާޅުގައި ބުނެވޭބަސްތައް، އެކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގެންވެތެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ވަންހަނާކުރާ ކަންތައްވެސް އެކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގެންވެތެވެ. (110)

ތަފްސީރު

ނޯޓް

قَـٰلَ رَبِّ ٱحْكُم بِٱلْحَقِّ ۗ وَرَبُّنَا ٱلرَّحْمَـٰنُ ٱلْمُسْتَعَانُ عَلَىٰ مَا تَصِفُونَ ﴿١١٢﴾ ﴿ ١١٢ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! (މި އަޅާއާއި، މުޝްރިކުންނާ ދެމެދު) ޙައްޤު ގޮތުގައި ޙުކުމްކުރައްވާނދޭވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން ސިފަކޮށް ބުނާއެއްޗެއްގެ މައްޗަށް (ކެތްކުރުމުގައި) އެހީދެއްވާފަރާތަކީ، އަޅަމެންގެ ވެރި، ރަޙްމާންވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (112)

ތަފްސީރު

އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ދުޢާކުރައްވަމުން ރަސޫލާ ﷺ ދެންނެވިއެވެ. އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! މިއަޅާއާއި، އެ ފާފަވެރި އަބާއްޖަވެރިންނާ ދެމެދު އިބަރަސްކަލާނގެ ޢަދުލުވެރި ޙުކުމުން ޙުކުމްކުރައްވައިފާނދޭވެ. އަދި ޙައްޤުގޮތުގައި އަޅަމެންގެ މެދުގައި ފައިޞަލާކުރައްވައިފާނދޭވެ. އިބަރަސްކަލާނގެއީ އެ ކާފަރުންނާއި، އެބައިމީހުން ހަދައިގެން ދައްކާ ދޮގުވާހަކައިގެ މައްޗަށް އަޅަމެންނަށް ވާގިދެއްވުން އެދި އަޅަމެން އެދޭ ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އިބަރަސްކަލާނގެ އެހީތެރިކަން ރަނގަޅުކަމާއެވެ! އަދި ނަޞްރުދެއްވުމުގައި އިބަރަސްކަލާނގެ ރަނގަޅުކަމާއެވެ. ފަހެ، މާތް ﷲ އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ ދުޢާ އިޖާބަކުރައްވައި، ބަދުރު ހަނގުރާމައިގެ ދުވަހު އެބައިމީހުން ނެތިކުރައްވައި، އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ އާއި އެކަލާނގެ މުއުމިން އަޅުންނަށް ނަޞްރު ދެއްވިއެވެ.

ނޯޓް