chapter

020

طه ﴿١﴾ ﴿ ١ ﴾

ތަރުޖަމާ

ط هـ (މި އަކުރުތަކުގެ މުރާދު ދެނެވޮޑިގެންވަނީ اللَّه އެވެ.) (1)

ތަފްސީރު

ތިމަންރަސްކަލާނގެ މިޤުރްއާން ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވީ، ކަލޭގެފާނު އަބާއްޖަވެރިވެ، ދަތިތަކާ ކުރިމަތިލެއްވުމާއި، ނުކިޔަމަންތެރީންނާއި ބަހުސްކުރެއްވުމުގައި ވަރުބަލިފުޅުވާކަށް ނޫނެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެފޮތް ބާވައިލެއްވިކަން ކަށަވަރީ ކަލޭގެފާނު ބައްޖާވަރިވާނެ، އަދި ކަލޭގެފާނަށް ތަބަޢަވެ ކަލޭގެފާނަށް ނަޞްރުދިން މީހުން ބާއްޖަވެރިވާނެ ރަޙްމަތެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި މާތް ﷲއަށް ބިރުވެތިވެ، އާޚިރަތަށް ބިރުގަންނަ ބަޔަކަށް ޢިބްރަތާއި ނަސޭހަތަކަށް ވުމަށެވެ. މިފުރިހަމަ އޯގާވެރި ފެށްޓެވުމުން ސޫރަތް ފަށްޓަވައި، މި މަޑުމައިތިރި އުސްލޫބުން ރަސޫލާ ﷺ އާއި މުޚާޠަބުކުރައްވާފައިވަނީ، އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ޤުރްއާން ބާވައިލައްވައި، އެކަލޭގެފާނަށް ދެއްވި ބޮޑު ނިޢުމަތް ބަޔާންކޮށްދެއްވުމަށެވެ. އެކަލޭގެފާނު އެފޮތުން ބާއްޖަވެރިވެ، ފުރިހަމަކަމާއި. ލޯބީގެ ދަރަޖަތަކުގައި މައްޗަށް ވަޑައިގަތުމަށެވެ. ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ މައްޗަށް ކީރިތި ޤުރްއާން ބާވައިލެއްވުމުން އެކަލޭގެފާނާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުބޭކަލުން ނަމާދުކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު ނަމާދުގައި ދިގުކޮށް ކިޔަވައިވިދާޅުވިއެވެ. ދެން މުޝްރިކުން ބުންޏެވެ. މުޙައްމަދު ﷺ އަބާއްޖަވެރިވުމަށް މެނުވީ މާތް ﷲ މުޙައްމަދު ﷺ ގެ މައްޗަށް ޤުރްއާން ބާވައިނުލައްވައެވެ. ދެން މިއާޔަތްތައް ބާވައިލެއްވިއެވެ. (ތަފްސީރު އިބްނިކަޘީރް، ސޫރަތު ޠާހާ، އާޔަތް: 2)

ނޯޓް

مَآ أَنزَلْنَا عَلَيْكَ ٱلْقُرْءَانَ لِتَشْقَىٰٓ ﴿٢﴾ ﴿ ٢ ﴾

ތަރުޖަމާ

ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް މި ޤުރްއާން ބާވައިލެއްވީ، ކަލޭގެފާނުގެ ހިތްޕުޅު ދަތިވެ، އަބާއްޖަވެރިވުމަކަށް ނޫނެވެ. (2)

ތަފްސީރު

ނޯޓް

إِلَّا تَذْكِرَةً لِّمَن يَخْشَىٰ ﴿٣﴾ ﴿ ٣ ﴾

ތަރުޖަމާ

(اللَّه އަށް) ބިރުވެތިވާ މީހަކަށް ހަނދާންކޮށްދިނުމެއް ކަމުގައި މެނުވީ (ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެ ޤުރްއާން ބާވައެއް ނުލައްވަމެވެ.) (3)

ތަފްސީރު

ނޯޓް

وَإِن تَجْهَرْ بِٱلْقَوْلِ فَإِنَّهُۥ يَعْلَمُ ٱلسِّرَّ وَأَخْفَى ﴿٧﴾ ﴿ ٧ ﴾

ތަރުޖަމާ

ކަލޭގެފާނު އަޑުހަރުކޮށް ބަސް ވިދާޅުވިޔަސް، ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، އެކަލާނގެއީ، ސިއްރާއި އެއަށްވުރެ ވަންހަނާ ކަންތައް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (7)

ތަފްސީރު

ކަލޭގެފާނު ހަރުއަޑުން ދުޢާކުރެއްވިޔަސް، އަދި ސިއްރުން ދުޢާކުރެއްވިޔަސް، މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތުގައި އެއް ގޮތެވެ. ސިއްރާއި، ފައުޅު އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތުގައި ހަމަހަމައެވެ. އަދި އެއަށްވުރެ ވަންހަނާ ކަންތައްވެސް އެކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ. ފަހެ، ކަލޭގެފާނު ހިތްޕުޅަށް އަރާ އެއްޗެހިވެސް އެކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ. އެކަލާނގެއީ މަތިވެރިވަންތަ ކީރިތިވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެކަލާނގެއީ އެކަލާނގެ ފިޔަވައި ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަމެއް ވެވޭ އިލާހަކު ނުވާ، އެންމެ ފުރިހަމަ، އެންމެ ރިވެތި އިސްމުފުޅުތަކުގެ ވެރި ރަސްކަލާނގެއެވެ. މި ދެއާޔަތުގެ މަޤްޞަދަކީ މާތް ﷲ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަޑުއައްސަވައިވޮޑިގެންވާކަމާއި، ކާފިރުކަމާއި، ނުކިޔަމަންތެރިކަމުގެ އަހުލުވެރިންނާ ކުރިމަތިލެއްވުމުގައި، ދަތިތައް ތަޙައްމަލުކުރެއްވުމަށް އެކަލާނގެ އެކަލޭގެފާނު ގިނިކަންޏާ ދޫކޮށްނުލައްވާނެކަން އެކަލޭގެފާނަށް އަންގަވައި، ހިތްޕުޅު ހަމަޖައްސަވައި ދެއްވުމެވެ. މާތް ﷲ ގާތުގައި ވޮޑިގެންވާކަމާއި، އެކަލާނގެ ހިތުގެ ސިއްރާއި، ފާޅުކުރާކަންތައް ދެނެވޮޑިގެންވާކަން ހިތަށް އިޙްސާސްވުމުން ހިތް ހަމަޖެހި ހިތަށް ރުހުން ލިބޭނެއެވެ. އަދި އެ މަތިވެރި ފަރާތުގެ ގާތްކަމުން ހިތުގެ އެކަނިވެރިކަން ފިލާނެއެވެ.

ނޯޓް

ٱللَّهُ لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ لَهُ ٱلْأَسْمَآءُ ٱلْحُسْنَىٰ ﴿٨﴾ ﴿ ٨ ﴾

ތަރުޖަމާ

اللَّه އީ، އެކަލާނގެ ފިޔަވައި ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަމެއްވެވޭ އިލާހަކު ނުވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެންމެ ރިވެތި އިސްމުފުޅުތައް މިލްކުވެގެންވަނީ، އެކަލާނގެއަށެވެ. (8)

ތަފްސީރު

ނޯޓް

إِذْ رَءَا نَارًا فَقَالَ لِأَهْلِهِ ٱمْكُثُوٓا۟ إِنِّىٓ ءَانَسْتُ نَارًا لَّعَلِّىٓ ءَاتِيكُم مِّنْهَا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَى ٱلنَّارِ هُدًى ﴿١٠﴾ ﴿ ١٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެކަލޭގެފާނަށް އަލިފާންގަނޑެއް ފެނިވަޑައިގެންނެވިހިނދެވެ. ފަހެ، އެކަލޭގެފާނުގެ އަހުލުވެރިންނަށް ވިދާޅުވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން މިތާނގައި ތިބޭށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، އަހުރެންނަށް އަލިފާންގަނޑެއް ފެނިއްޖެއެވެ. (އަހުރެން މިދަނީ) އެތަނުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހުޅުކޮޅެއް ގެނެސްދެވޭތޯއެވެ. ނުވަތަ އެ އަލިފާންގަނޑުގެ ކައިރިން، އަހުރެންނަށް ކޮންމެވެސް މަގެއް ފެނޭތޯއެވެ. (10)

ތަފްސީރު

އެކަލޭގެފާނު މަދްޔަނުން މިޞްރަށް އެނބުރިވަޑައިގަތް މަގުމަތީގައި އެކަލޭގެފާނަށް ރޯވެފައި ހުރި އަލިފާންގަނޑެއް ފެނުނު ހިނދެވެ. އެހިނދު އެކަލޭގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލުންނަށް ވިދާޅުވިއެވެ. ކަމަނާ މިތަނުގައި މަޑުކުރައްވާށެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނަށް އަލިފާންގަނޑެއް ފެނިއްޖެއެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު، ކަމަނާ ހީފިލުއްވުމަށް އެ އަލިފާންގަނޑުން ހުޅުކޮޅެއް ގެނެސްދެއްވޭތޯ އެބަބައްލަވަމެވެ. ނުވަތަ ދަތުރުކުރަންވީ މަގު އަހަރެމެންނަށް ދައްކާނެ މީހަކު އެތަނުން ފެނުންވެސް އެކަށީގެން ވެއެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ވިދާޅުވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނު އޭރު ވަނީ މަގުއޮޅިވަޑައިގެންފައެވެ. އެއީ ފިނިމޫސުމެއްގެ އަނދިރި ރެއެކެވެ. ދެން އަލިފާން ރޯކުރައްވަން އަލިފާން ކެނޑޭތޯ އުޅުއްވައި އެކަން ނުވިއެވެ. އެހިނދު އެކަލޭގެފާނުގެ ވާތް ފަރާތުން ދުރުން އަލިފާންގަނޑެއް ފެނިވަޑައިގަތެވެ. ދެން އެއީ އަލިފާންގަނޑެއް ކަމަށް ހީފުޅުކުރައްވައި އަނބކަނބަލުންނަށް އެކަމުގެ އުފާވެރި ޚަބަރު ދެއްވީއެވެ. (ތަފްސީރުއްޠަބަރީ، ސޫރަތު ޠާހާ، އާޔަތް: 10)

ނޯޓް

إِنَّنِىٓ أَنَا ٱللَّهُ لَآ إِلَـٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱعْبُدْنِى وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِذِكْرِىٓ ﴿١٤﴾ ﴿ ١٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެއީ اللَّه އެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ މެނުވީ، އިލާހަކު ނުވެއެވެ. ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް ކަލޭގެފާނު އަޅުކަން ކުރައްވާށެވެ! އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ހަނދުމަކުރެއްވުމަށްޓަކައި، ނަމާދު ޤާއިމްކުރައްވާށެވެ! (14)

ތަފްސީރު

ހަމަކަށަވަރުން އަޅުކަންކުރުން ޙައްޤުވެގެންވާ ކަލަކީ ތިމަން ﷲ އެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ މެނުވީ އިލާހަކު ނުވެއެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފިޔަވައި ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ އެއްވެސް ފަރާތެއް ނުވެއެވެ. އެހެންކަމުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް އަޅުކަން ޚާލިޞްކުރައްވާށެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޛިކުރުކުރައްވައި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ މަތިވެރިކަމާއި ކީރިތިވަންތަކަން ދެނެވަޑައިގަތުމަށް ނަމާދުކުރައްވާށެވެ. އަޅުކަންތަކުގެ ތެރޭގައި ނަމާދު ހިމެނޭ އިރު، ނަމާދުގެ ވާހަކަ ވަކިން ގެންނެވީ އެއަޅުކަމުގެ ދަރަޖަ މަތިކުރެއްވުމަށެވެ. އަދި ނަމާދުގައި ހިތާއި، ދުލާއި، ގުނަވަންތައް މަޝްޣޫލުކުރުމުގެ އިތުރަށް ޛިކުރުކުރުން ހިމެނިފައި ވާތީއެވެ. ފަހެ، އެއީ އެއްކައުވަންތަ ކުރުމަށް ފަހު ދީނުގެ އެންމެ މަތިވެރި ރުކުނެވެ. މުޖާހިދު ވިދާޅުވިއެވެ. އަޅާ ނަމާދުކުރާއިރު އޭނާގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޛިކުރުކުރެއެވެ. (ތަފްސީރުއްޠަބަރީ، ސޫރަތު ޠާހާ، އާޔަތް: 14) އަދި އޭނާގެ ހިތް އެކަލާނގެއާ ގުޅިފައި ވެއެވެ.

ނޯޓް

فَلَا يَصُدَّنَّكَ عَنْهَا مَن لَّا يُؤْمِنُ بِهَا وَٱتَّبَعَ هَوَىٰهُ فَتَرْدَىٰ ﴿١٦﴾ ﴿ ١٦ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، އެދުވަހަށް އީމާންނުވެ، އޭނާގެ ހަވާނަފްސަށް ތަބަޢަވެއްޖެމީހާ، ހަމަކަށަވަރުން، އެކަމުން (އެބަހީ: ޤިޔާމަތް ދުވަސް ހަނދުމަކުރެއްވުމުން) ކަލޭގެފާނު ދުރުކުރިޔަ ނުދޭހުށިކަމެވެ! އޭރުން ކަލޭގެފާނު ހަލާކުވެދާ ހުށްޓެވެ. (16)

ތަފްސީރު

އަދި އެދުވަސް އަންނާނޭ ކަން ޔަޤީން ނުކުރާ، ހަވާނަފްސުގެ އެދުންތަކާ ދިމާއަށް ލެނބުނު މީހާ، އެދުވަހަށް ކަލޭގެފާނު ތައްޔާރުވެވަޑައިގަތުމުން ދުރުކުރިޔަ ނުދެއްވާށެވެ. ﴿فَتَرْدَىٰ﴾ އޭރުން ކަލޭގެފާނު ހަލާކުވެދާހުއްޓެވެ. އެހެނީ، އާޚިރަތްދުވަހާ މެދު ޣާފިލުވުމަކީ ހަލާކުވެދިއުން ލާޒިމުކުރާ ކަމެކެވެ. ޤިޔާމަތްވާނެ ވަގުތު ވަންހަނާކުރެއްވުމުގެ ޙިކްމަތަކީ، ޤިޔާމަތްވާ ވަގުތާއި، މަރަށް ހާޒިރުވާ ވަގުތު ތައުބާ ޤަބޫލު ނުރައްވާނެ ކަމުގައި މާތް ﷲ ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާއިރު، މީސްތަކުންނަށް ޤިޔާމަތްވާނެ ވަގުތާއި، މަރުވާނެ ވަގުތު އެނގިއްޖެނަމަ، އެބައިމީހުން ފާފަކުރުމުގައި މަޝްޣޫލުވެ ތިބުމަށްފަހު، ވަގުތު ޖެހުމުގެ އިރުކޮޅެއް ކުރިން ތައުބާވެ، އެބައިމީހުން ޢުޤޫބާތުން ސަލާމަތްވާނެތީއެވެ. ޤިޔާމަތް ވާނެ ވަގުތު މާތް ﷲ ސިއްރުކުރެއްވީ އެހެންވެގެންނެވެ. މީސްތަކުން އެވަގުތާމެދު އަބަދުވެސް ސަމާލުވެ ރައްކާތެރިވެ ތިބުމަށެވެ.

ނޯޓް

هَـٰرُونَ أَخِى ﴿٣٠﴾ ﴿ ٣٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

(އެއީ) ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަޚު ހާރޫނުގެފާނެވެ. (30)

ތަފްސީރު

އެއީ އަޅުގެ އަޚު ހާރޫނު عليه السلام އެވެ. އެއީ އަޅަށްވުރެ ދޫ ފަސޭހަ ބޭކަލެކެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿وَأَخِى هَـٰرُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّى لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِىَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِىٓ ۖ إِنِّىٓ أَخَافُ أَن يُكَذِّبُون﴾ (އަދި މިއަޅާގެ އަޚު، ހާރޫނު މިއަޅާއަށްވުރެ ދޫފަސޭހަކަން ބޮޑެވެ. ފަހެ، އަޅުގެ ބަސްތެދުކޮށް އަޅާއަށް އެހީތެރިވުމަށް މިއަޅާއާއި އެކުގައި އެކަލޭގެފާނު ރަސޫލުކަމާއިގެން ފޮނުއްވައިފާނދޭވެ! ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެން މިއަޅާ ދޮގުކޮށްފާނެކަމަށް މިއަޅާ ބިރުގަނެތެވެ.) ޚާއްޞަކޮށް އެކަލޭގެފާނުގެ އަޚު ހާރޫނު عليه السلام ގެ ވާހަކަ ދަންނަވައި، އެކަލޭގެފާނު އެކުގައި ފޮނުއްވުމަށް އެދިވަޑައިގަތީ އެކަލޭގެފާނަށް އިތުރުބާރެއް ހޯއްދެވުމުގެ ގޮތުންނެވެ. އަދި ޖައްބާރު ފިރްޢައުނާއި އެކަލޭގެފާނު ދައްކަވަން ބޭނުންފުޅުވާ ވާހަކަ އެކަލޭގެފާނުގެ ފަރާތްޕުޅުން ދެއްކެވުމަށެވެ. އަދި ނަބީކަމާއި، ރަސޫލުކަމުގައި އެކަލޭގެފާނުގެ ބައިވެރިއަކަށް ހާރޫނު عليه السلام ހެއްދެވުމަށްވެސް އެދިވަޑައިގަތެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ވިދާޅުވިއެވެ. "ހާރޫނު عليه السلام އަށް ނަބީކަން ދެއްވީ އެވަގުތު މޫސާ عليه السلام އެކަމަށް އެދި ދެންނެވުމުންނެވެ. އޭގެ ކުރިން އެކަލޭގެފާނަކީ ނަބީބޭކަލެއް ނޫނެވެ." ރިވާވެގެންވެއެވެ. (އަޢުރާބީއަކު ބުނަނިކޮށް ޢާއިޝާ رضي الله عنها އަށް އިވިވަޑައިގަތެވެ. ދުނިޔޭގައި އޭނާގެ އަޚާއަށް އެންމެ ފައިދާހުރި މީހަކު ކަމުގައިވީ ކޮން އަޚެއް ހެއްޔެވެ؟ އެބައިމީހުން ބުންޏެވެ. އަހަރެމެންނަކަށް ނޭނގެއެވެ. އޭނާ ބުންޏެވެ. މާތް ﷲ ގަންދީ ބުނަމެވެ. އަހުރެންނަށް އެނގެއެވެ. ދެން އޭނާ އެ ބުނީ ވަރަށް ބޮޑު ބަހެއް ކަމުގައި ތިމަންކަމަނާ ދެކެވަޑައިގަތީމެވެ. މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވަނީ މާތް ﷲއޭ އޭނާ ނުބުނީމައެވެ. ދެން އޭނާ ބުންޏެވެ. އެއީ މޫސާ عليه السلام އެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ އަޚާއަށްޓަކައި ނަބީކަމަށް އެދިވަޑައިގަތް ހިނދުއެވެ. އެހިނދު އެކަމަނާ ވިދާޅުވިއެވެ. މާތް ﷲ ގަންދެއްވައި ވިދާޅުވަމެވެ. އޭނާ އެބުނީ ތެދެވެ.) (ތަފްސީރު އިބްނި އަބީޙާތިމް، ޞ: 2422، ޙަދީޘު: 13427) މޫސާ عليه السلام އެކަލޭގެފާނުގެ އަޚު އެކަލޭގެފާނުގެ އެހީތެރިއަކަށް ހެއްދެވުމަށް އެދިވަޑައިގަތީ އެކަލޭގެފާނަކީ ދޫފުޅު ފަސޭހަ ބޭފުޅެއްކަން މޫސާ عليه السلام އަށް އެނގިވަޑައިގަންނަވާތީއެވެ. އަދި ފިރްޢައުނުގެ ނުލަފާކަމާއި، ޖައްބާރުކަން އެކަލޭގެފާނަށް އެނގިވަޑައިގަންނަވާތީ އެކަލޭގެފާނުގެ މަސައްކަތްޕުޅުގައި ހާރޫނު عليه السلام ގެ އެހީތެރިކަން ހޯއްދެވުމަށެވެ. ދެން މިއެދިވަޑައިގަތުމުގެ ސަބަބު ބަޔާންކުރައްވަމުން އެކަލޭގެފާނު ދެންނެވިއެވެ.

ނޯޓް

ٱشْدُدْ بِهِۦٓ أَزْرِى ﴿٣١﴾ ﴿ ٣١ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެކަލޭގެފާނުގެ ސަބަބުން ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ބާރުގަދަ ކުރައްވާނދޭވެ! (31)

ތަފްސީރު

ނޯޓް

وَأَشْرِكْهُ فِىٓ أَمْرِى ﴿٣٢﴾ ﴿ ٣٢ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ކަންތަކުގައި (އެބަހީ: ރަސޫލުކަމާއި، އެކަން ތަބްލީޣުކުރެއްވުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތުގައި) އެކަލޭގެފާނު ބައިވެރިކުރައްވާނދޭވެ! (32)

ތަފްސީރު

ނޯޓް

أَنِ ٱقْذِفِيهِ فِى ٱلتَّابُوتِ فَٱقْذِفِيهِ فِى ٱلْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ ٱلْيَمُّ بِٱلسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِّى وَعَدُوٌّ لَّهُۥ ۚ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِّنِّى وَلِتُصْنَعَ عَلَىٰ عَيْنِىٓ ﴿٣٩﴾ ﴿ ٣٩ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފޮށީގެ ތެރެޔަށް އެ ދަރިކަލުން ލައްވާށެވެ! އަދި (ނީލަ) ކޯރުގެ ތެރެޔަށް އެ ފޮށި އެއްލައިލައްވާށެވެ! ދެން ކޯރު، އެ ފޮށި، ގޮނޑުދޮށަށް ލައްގުވާނެތެވެ. (އޭރުން) ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޢަދުއްވު، އަދި އެ ދަރިކަލުންގެވެސް ޢަދުއްވު އެ ފޮށި ނަގާނެތެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ލޯބިލެއްވީމެވެ. އެއީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ބެއްލެވުމުގެ ދަށުން ކަލޭގެފާނު ބޮޑުފުޅުވުމަށެވެ. (39)

ތަފްސީރު

އަދި ޖައްބާރު ފިރްޢައުނުގެ އަޢުވާނުންގެ ފަރާތުން ކަލޭގެފާނަށް ނުރައްކާވެދާނެކަމަށް އެކަމަނާ ބިރުފުޅުގަނެފިނަމަ، ކަލޭގެފާނު ފޮށްޓަކަށް ލައްވައި ނީލަ ކޯރަށް އެއްލަވައިލެއްވުމަށެވެ. ދެން ވީ ކިހިނެއްހެއްޔެވެ؟ ކަލޭގެފާނާ ޙަވާލުވީ ކާކު ހެއްޔެވެ؟ ހަމަކަށަވަރުން އެއީ ކަލޭގެފާނުގެ އެންމެ ބޮޑު ޢަދުއްވު ފިރްޢައުނެވެ. ކަލޭގެފާނު އޮންނެވި ފޮށި އޭނާގެ ގަނޑުވަރުގެ އައްސޭރިއާ ހަމައަށް ދިޔަ ހިނދުއެވެ. ތިމަންރަސްކަލާނގެ ލޯބިވެވޮޑިގެންވާ މީހުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޢަދުއްވުންގެ ގާތުގައި ރައްކާކުރައްވަނީ ކިހިނެއްކަން ކަލޭގެފާނަށް އެންގެވުމަށެވެ. ﴿وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِّنِّى وَلِتُصْنَعَ عَلَىٰ عَيْنِىٓ﴾ އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ މީސްތަކުންގެ ހިތްތަކުގައި ކަލޭގެފާނަށް ލޯބި ޖެއްސެވީމެވެ. ކަލޭގެފާނު ފެނިއްޖެ މީހަކަށް ކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް ނުގޮސް ކެތްނުކުރެވޭ މިންވަރަށެވެ. އެންމެ ފަހުން ފިރްޢައުނުވެސް ކަލޭގެފާނު ދެކެ ލޯބިވެ، ކަލޭގެފާނު ދިރިއުޅުއްވީ އޭނާގެ ގަނޑުވަރުގައެވެ. ދުނިޔޭގެ އުފާތައް ލިބިވަޑައިގެން، މާތްކޮށްހިތްތެވިގެންވާ ޙާލުގައެވެ. ކަލޭގެފާނަށް ކުލުނާއި، އޯގާތެރިކަމާއެކު ތަރުބިއްޔަތު ލިބިވަޑައިގެން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ރައްކާތެރިކަމާއި، ބެއްލެވުމުގައި ކަލޭގެފާނު ވުމަށެވެ. ﴿وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِّنِّى ٓ﴾ މިވަޙީބަސްފުޅާ މެދު އަހަރެމެން ވިސްނާލަމާ ހިނގާށެވެ. މި މާތްކަމަށް ވުރެ މާތް އެހެންކަމެއް ވޭހެއްޔެވެ؟ މި ނިޢުމަތަށްވުރެ މަތިވެރީ ކޮން ނިޢުމަތެއް ހެއްޔެވެ؟ މާތް ﷲ ވަނީ އެކަލާނގެ ޢަދުއްވުންގެ ތެރޭގައި އެކަލޭގެފާނު ބަލަހައްޓަވައި އެކަލޭގެފާނަށް އަޅާލާނެ މީހުން ލައްވައި، އޭނާގެ ވެރިކަން އޭނާގެ އަތުން ޖަހައިގަންނާނެކަމަށް (ނުޖޫމީ ޢިލްމުވެރިން އޭނާއަށް ހުވަފެން ތައުބީރުކޮށްދިން ގޮތަށް) އޭނާ ބިރުން އުޅުނު، އެ ތުއްތު ކުއްޖާއަށް ޓަކައި ބަނީއިސްރާއީލުގެ ހުރިހާ ފިރިހެން ދަރިން ޤަތުލުކުރަމުން ދިޔަ، އެކަލޭގެފާނުގެ އެންމެ ބޮޑު ޢަދުއްވު ފިރްޢައުނުގެ ގަނޑުވަރުގައި އެކަލޭގެފާނު ބޮޑުފުޅުވާނެ ގޮތް ހައްދަވާފައެވެ. ނިކަން ދެކެބަލާށެވެ. ފިރްޢައުނު އަމިއްލައަށް، ތިމާގެ ދަރިއެއް ފަދައިން އަދި މޭގަނޑުގެ ބައެއް ފަދައިން އެ ތުއްތު ކުއްޖާ ބަލައި، އޭނާއަށް ކާންދީ، އޯގާތެރިކަންދިނެވެ. މިއީ މާތް ﷲގެ އަޖާއިބުކުރުވަނިވި ރޭއްވެވުމެއް ކަމުގައި ނުވޭހެއްޔެވެ؟ އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنه ވިދާޅުވިއެވެ. "މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނުދެކެ ލޯބިވެވޮޑިގެން، އެކަލާނގެ ޚަލްޤުތަކުންގެ ހިތުގައި އެކަލޭގެފާނަށް ލޯބި ލެއްވިއެވެ." (ތަފްސީރުލް ޤުރްޠުބީ، ސޫރަތު ޠާހާ، އާޔަތް: 39) އެކަލޭގެފާނުގެ އެންމެ ބޮޑު ޢަދުއްވު ފިރްޢައުނުގެ ހިތަށް ދާންދެނެވެ.

ނޯޓް

إِذْ تَمْشِىٓ أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَىٰ مَن يَكْفُلُهُۥ ۖ فَرَجَعْنَـٰكَ إِلَىٰٓ أُمِّكَ كَىْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ ۚ وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّيْنَـٰكَ مِنَ ٱلْغَمِّ وَفَتَنَّـٰكَ فُتُونًا ۚ فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِىٓ أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلَىٰ قَدَرٍ يَـٰمُوسَىٰ ﴿٤٠﴾ ﴿ ٤٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

ކަލޭގެފާނުގެ އުޚްތު ވަޑައިގެން ވިދާޅުވި ހިނދެވެ. (ކިރުފޮދު އަރުވައި) އެ ދަރިކަލުން ބެލެހެއްޓުމަށް ޙަވާލުވާނެ މީހަކު، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ތިމަންދައްކަން ހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، (މިގޮތުން) ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނުގެ މައިކަމަނާގެ އަރިހަށް ކަލޭގެފާނު އަނބުރާ ގެންދެވީމެވެ. އެއީ އެކަމަނާގެ ލޯފުޅަށް ފިނިކަން ޙާޞިލުވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި އެކަމަނާ ހިތާމަނުކުރެއްވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނު މީހަކު ޤަތުލުކުރެއްވުމުން ލިބިވަޑައިގެންނެވި ހިތާމަފުޅުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނު މިންޖުކުރެއްވީމެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނު ފުރިހަމަޔަށް އިމްތިޙާނުކުރެއްވީމެވެ. އޭ މޫސާގެފާނެވެ! މަދްޔަނުގެ އަހުލުވެރިންގެ ތެރޭގައި އަހަރުތަކެއް ވަންދެން ކަލޭގެފާނު ހުންނެވީމުއެވެ. ދެން މިންވަރު ކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގެމަތިން (މިތަނަށް) ކަލޭގެފާނު ތިޔަވަޑައިގަތީއެވެ. (40)

ތަފްސީރު

މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް ކިރުމައިންގެ ގާތުން ކިރުފޮދު ހިއްޕެވުން މަނާކުރެއްވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ މައިކަމަނާގެ ގާތުން އެކަލޭގެފާނު ކިރުފޮދު ހިއްޕެވުމަށެވެ. މިއީ މޫސާ عليه السلام ރައްކާތެރިކުރައްވައި، ބެލެހެއްޓެވުމުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަމެކެވެ. ތަފްސީރު ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވެފައި ވެއެވެ. ފިރްޢައުނުގެ އަހުލުވެރިން އެ ތުއްތު ކުއްޖާ ނެގުމަށްފަހު، އެކުއްޖާ އެއްވެސް މީހެއްގެ ގާތުން ކިރު ބޯން ދެކޮޅު ހެދިއެވެ. މާތް ﷲ އެކުއްޖާއަށް ކިރުމައިންގެ ކިރު ޙަރާމްކުރައްވާފައި ވާތީއެވެ. ތުއްތު ދަރިކަލުން ކޯރަށް އެއްލައިލުމަށް ފަހު މައިކަމަނާ ހުންނެވީ މޮޅިވެރިކަމުގައި، ކިރިޔަ ކިރިޔާ ކެތްކުރެއްވޭ ޙާލުގައެވެ. އެހެންވެ އެދަރިކަލުންގެ އުޚުތަށް އެ ދަރިކަލުންގެ ޚަބަރު ހޯދަން ދިއުމަށް އެންގެވިއެވެ. އޭނާއަށް ފިރްޢައުނުގެ ގަނޑުވަރަށް ދެވުނު އިރު ފެނުނީ އެކުއްޖާ އެއްވެސް މީހެއްގެ ގާތުން ކިރު ނުބޯން ރޯ ތަނެވެ. އެހިނދު އޭނާ ބުންޏެވެ. ތިޔަކުއްޖާއަށް ކިރުދޭން ޙަވާލު ވާނޭ ހެޔޮލަފާ އަމާނާތްތެރި އަންހެނަކު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދައްކަން ހެއްޔެވެ؟ އެބައިމީހުން ބުންޏެވެ. އެމީހަކު ގެންނާށެވެ. ދެން އޭނާ އެތުއްތު ކުއްޖާގެ މައިކަމަނާ ގޮވައިގެން އައުމުން އެކަމަނާގެ ގާތުން ކިރުބޯން ފެށިއެވެ. އެހިނދު ފިރްޢައުނުގެ އަނބިކަނބަލުން އާސިޔާ ވަރަށް ބޮޑަށް އުފާފުޅުކުރައްވައި، ވިދާޅުވިއެވެ، ތިބާ ހުންނަންވާނީ އެކުއްޖާއަށް ކިރުދިނުމަށް އެނާއާއެކު މިގަނޑުވަރުގައެވެ. ތިބާއަށް ބޮޑު އުޖޫރައެއް ދޭނަމެވެ. އެކަމަނާ ދެންނެވިއެވެ. އަހުރެންގެ ގެއާއި ދަރިން ދޫކޮށްފައި ނާދެވޭނެއެވެ. އަހުރެން އޭނާ ގެންދާނީއެވެ. ދެން ދޭތެރެ ދޭތެރެއިން އޭނާ ކަމަނާގެ އަރިހަށް ގެންނާނަމެވެ. އާސިޔާ ވިދާޅުވިއެވެ. ގެންދާށެވެ. އަދި އެކަމަނާއަށް ވަރަށް ކަމޭހިތްތެވިއެވެ. އެހެންކަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ ﴿فَرَجَعْنَـٰكَ إِلَىٰٓ أُمِّكَ كَىْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ﴾ މާނައީ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނުގެ މައިކަމަނާގެ އަރިހަށް ކަލޭގެފާނު އަނބުރައި ގެންދެވީމެވެ. ކަލޭގެފާނާ ބައްދަލުވުމުން އެކަމަނާ އުފާކުރައްވައި، ކަލޭގެފާނު ސަލާމަތުން ހުންނެވިކަން އެނގިވަޑައިގެން އެކަމަނާ ހިތްޕުޅު ހަމަޖެއްސެވުމަށެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނާ ވަކިވުމުގެ ހިތާމަ އެކަމަނާ ނުކުރެއްވުމަށެވެ. ﴿وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّيْنَـٰكَ مِنَ ٱلْغَمِّ وَفَتَنَّـٰكَ فُتُونًا﴾ މާނައީ ކަލޭގެފާނުގެ ޒުވާން ޢުމުރުފުޅުގައި، ކަލޭގެފާނަށް "ފިރްޢައުނުގެ ދަރިކަލުންނޭ" ކިޔުނު އިރު، ފިރްޢައުނުގެ އަރިސް މީހުންގެ ތެރެއިން ޤިބްޠީއަކު ޤަތުލުކުރެއްވީމުއެވެ. ދެން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެ ޤަތުލުގެ ހިތާމައިން ކަލޭގެފާނު މިންޖުކުރެއްވީމެވެ. އަދި ފިރްޢައުނާއި އޭނާގެ އަޢުވާނުންގެ ނުބައިކަން ކަލޭގެފާނުގެ ކިބައިން ދުރުކުރެއްވީމެވެ. އަދި ތަފާތު ގޮތްގޮތަށް ކަލޭގެފާނު އިމްތިޙާނުކުރެއްވީމެވެ. އެގޮތުން ޝުޢައިބު عليه السلام ގެ ރަށް ކަމުގައިވާ މަދްޔަނުގައި ކަލޭގެފާނު އެތައް އަހަރަކު ހުންނެވީމުއެވެ. ދެން، މިތަނަށް ކަލޭގެފާނު ތިޔަވަޑައިގަތީ މާތް ﷲ ކުރިން ކަނޑައަޅުއްވައި ނިންމަވާފައިވާ ގޮތުގެ މަތިންނެވެ. ކަލޭގެފާނު މާތްކުރައްވައި ނަބީކަމާއި ރަސޫލުކަން ދެއްވުމަށެވެ.

ނޯޓް

فَقُولَا لَهُۥ قَوْلًا لَّيِّنًا لَّعَلَّهُۥ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَىٰ ﴿٤٤﴾ ﴿ ٤٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، މަޑުމައިތިރި ބަހުން ތިޔަދެބޭކަލުން އޭނާއަށް ބަސް ވިދާޅުވާށެވެ! (އެއީ) އޭނާ ހަނދުމަކޮށް، ނުވަތަ ބިރުވެތިވޭތޯ އެކަމުގެ އުންމީދުގައެވެ. (44)

ތަފްސީރު

އަދި ހަރުކަށިކަމެއް ނެތް މަޑުމައިތިރި ބަހުން ތިޔަ ދެބޭކަލުން އޭނާއަށް ބަސްވިދާޅުވާށެވެ. އޭނާ ނަސޭހަތް ލިބިގަނެ، މާތް ﷲގެ މަތިވެރިކަން ހަނދާންކޮށް، އަނިޔާވެރިކަމުގައި ޙައްދު ފަހަނައަޅައި ދިއުން ދޫކޮށްލާތޯ އެކަމުގެ އުއްމީދުގައެވެ. އޭނާއަކީ ފާފަވެރި އަބާއްޖަވެރި، ހައްދުފަހަނައަޅާފައިވާ ޖައްބާރު މީހެއް ކަމުގައި އެ ދެބޭކަލުންނަށް ބަޔާންކޮށްދެއްވުމާއެކުވެސް މާތް ﷲ އެ ދެބޭކަލުންނަށް އެންގެވީ އޯގާތެރިކަމާއި، މަޑުމައިތިރިކަމާއެކު އޭނާއާ މުޚާޠަބުކުރެއްވުމަށެވެ. މިއީ ހުރިހާ ޢިލްމުވެރިންނަށާއި، ދީނަށް ދަޢުވަތުދެއްވާ ބޭފުޅުންނަށް ދެއްވާފައިވާ އިލާހީ އިރުޝާދެކެވެ. އެބައިމީހުން ދަޢުވަތުގެ އުސްލޫބުގައި އޯގާތެރިކަން އިޚްތިޔާރުކޮށް، ވާހަކަ ދެއްކުމުގައި ހަރުކަށިކަން ބޭނުންނުކުރުމަށެވެ. އެހެނީ، އެކަމުން ނަސޭހަތް ޤަބޫލުކުރުމަށް ހިތްތައް ނަފުރަތުކުރާނެއެވެ. ރިވާވެގެން ވެއެވެ. ނަސޭހަތް ދީ، ދީނަށް ގޮވައިލާ މީހަކު ރަސްކަލެއްގެ އަރިހަށް ވަނެވެ. އަދި އެރަސްގެފާނާ މުޚާޠަބުކުރުމުގައި ހަރުކަށިކަން އިޚްތިޔާރު ކުރިއެވެ. އަދި ހަނދާންކޮށްދިނުމުގައި ހަރުކަށިވިއެވެ. ދެން އެރަސްގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އޭ މިހިރަ މީހާއެވެ. މާތް ﷲ ވަނީ ކަލެއަށް ވުރެ މާ ހެޔޮލަފާ މީހުން އަހަރެންނަށްވުރެ މާ ނުބައި މީހުންގެ ގާތަށް ފޮނުއްވާފައެވެ. އެކަލާނގެ މޫސާ عليه السلام އާއި، ހާރޫނު عليه السلام ފިރްޢައުނުގެ ގާތަށް ފޮނުއްވާފައި ވަޙީކުރެއްވީ ﴿فَقُولَا لَهُۥ قَوْلًا لَّيِّنًا﴾ އެވެ. އެހިނދު އެ ވާޢިޡު ލަދުގަތެވެ. އަދި ޙިކްމަތްތެރި ގޮތުގައި ދީނަށް ގޮވުމުގައި އޭނާއަށް ނުބައި ގޮތް އިޚްތިޔާރުކުރެވިއްޖެކަން އޭނާއަށް އެނގުނެވެ. (އަލްބިދާޔާ ވައްނިހާޔާ، އިބްނުކަޘީރް، ޖ: 14، ޞ: 28)

ނޯޓް

فَأْتِيَاهُ فَقُولَآ إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ وَلَا تُعَذِّبْهُمْ ۖ قَدْ جِئْنَـٰكَ بِـَٔايَةٍ مِّن رَّبِّكَ ۖ وَٱلسَّلَـٰمُ عَلَىٰ مَنِ ٱتَّبَعَ ٱلْهُدَىٰٓ ﴿٤٧﴾ ﴿ ٤٧ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، ތިޔަ ދެބޭކަލުން އޭނާގެ ގާތަށް ވަޑައިގެން ވިދާޅުވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންމެންނީ ކަލޭގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ފޮނުއްވި ދެ ރަސޫލުންނެވެ. ފަހެ، ތިމަންމެންނާ އެކުގައި އިސްރާއީލުގެދަރިން ފޮނުވާށެވެ! އަދި އެއުރެންނަށް ކަލޭ ޢަޛާބު ނުދޭށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެގާތަށް ތިމަންމެން މިއައީ، ކަލޭގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުންވާ، މުޢުޖިޒާތަކާއިގެންނެވެ. ތެދުމަގަށް ތަބަޢަވެއްޖެ މީހަކަށް ސަލާމަތްކަން ހުށްޓެވެ. (47)

ތަފްސީރު

ތިޔަ ދެބޭކަލުން ފިރްޢައުނުގެ ގާތަށް ވަޑައިގަންނަވާށެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އަމުރުފުޅާ އެއްގޮތަށް އޭނާގެ ގާތަށް ވެދެވަޑައިގަންނަވާށެވެ. އަދި އޭނާއަށް ވިދާޅުވާށެވެ. ތިމަންމެންނީ މާތް ﷲ ތިބާގެ ގާތަށް ފޮނުއްވި ރަސޫލުބޭކަލުންނީމުއެވެ. ބަނީއިސްރާއީލު މީހުން ތިބާގެ އަޅުވެތިކަމުން މިނިވަންކޮށް ދޫކޮށްލާށެވެ. އަދި އެބައިމީހުންނަށް ބުރަ މަސައްކަތް ޖައްސައި، ނިކަމެތި ގޮތުގައި ޚިދުމަތުގައި ބައިތިއްބައި، އެބައިމީހުންގެ ފިރިހެން ދަރިން ޤަތުލުކޮށް، އަންހެނުން ދިރި ބައިތިއްބައިގެން އެބައިމީހުންނަށް ޢަޛާބުނުދޭށެވެ. ތިމަންމެން ތިބާގެ ގާތަށް މިވަޑައިގެންނެވީ ތިމަންމެންގެ ތެދުވެރިކަމަށް ދަލީލުކުރާ ޙައިރާންކުރަނިވި މުޢުޖިޒާތާއިގެންނެވެ. އިސްލާމްދީން ޤަބޫލުކޮށް ޙައްޤަށް ތަބަޢަވެއްޖެ މީހަކަށް ސަލާމަތްކަން ހުއްޓެވެ. މިތާގައި السَّلاَم އަކީ ތަޙިއްޔަތުގެ ސަލާމެއް ނޫނެވެ. އެހެނީ އެ ސަލާމަކީ ބައްދަލުވެ ވާހަކަދައްކަން ފެށްޓުމުގެ ކުރީން ކުރެވޭ ސަލާމެވެ. މި السَّلاَم ގެ މާނައަކީ މާތް ﷲގެ ޢަޛާބާއި، އެކަލާނގެ ކޯފާއިން ސަލާމަތްވުމެވެ.

ނޯޓް

قَالَ رَبُّنَا ٱلَّذِىٓ أَعْطَىٰ كُلَّ شَىْءٍ خَلْقَهُۥ ثُمَّ هَدَىٰ ﴿٥٠﴾ ﴿ ٥٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ތިމަންމެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއީ، ކޮންމެ އެއްޗަކަށްމެ، އެ އެއްޗެއްގެ ސިފައާއި، ޠަބީޢަތް ދެއްވައި، ދެން ތެދުމަގު ދެއްކެވި ރަސްކަލާނގެއެވެ. (50)

ތަފްސީރު

އޭނާއަށް ޖަވާބުދެއްވަމުން މޫސާ عليه السلام ވިދާޅުވިއެވެ. ތިމަންމެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއީ އިސްވެދިޔަ މިސާލެއް ނެތި ކޮންމެ އެއްޗެއް ހައްދަވައި، އެއަށް ފައިދާ ހުރި ގޮތަށާއި، އޭގެ މަސްލަހަތު ހުރި ގޮތަށް އެއަށް މަގުދެއްކެވި ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ދެއްވީ ނުހަނު ބަލާޣާތްތެރި ކުރު ޖަވާބެކެވެ. ހުރިހާ ކަމެއް އޭގައި އެކުލެވިގެންވާ، އެއަށް ދޭނެ ރައްދެއް ނެތް ޖަވާބަކަށް ވާތީއެވެ. ފަހެ، އެކަލާނގެ ވަނީ ލޮލަށް ތަކެތި ބެލުމަށް އެންމެ އެކަށީގެންވާ ސޫރަ ދެއްވާފައެވެ. ކަންފަތަށް އަޑުއެހުމަށް އެންމެ އެކަށީގެންވާ ސޫރަ ދެއްވާފައެވެ. ހިނގުމަށް ފައި ލައްވާފައެވެ. ތަކެތި ހޯދައި، ދިނުމަށް އަތް ލައްވާފައެވެ. ވާހަކަދެއްކުމަށް ދޫ ލައްވާފައެވެ. މިފަދައިން އެކަލާނގެ ވަނީ އިންސާނުންނާއި، ދޫންޏާއި، ނަޢަމްސޫފިތަކާއި، އެހެނިހެން މަޚްލޫޤުތައް ހިމެނޭހެން ހުރިހާ ތަކެއްޗެއް ހައްދަވައި، އެތަކެއްޗަށް އޭގެ އުފާވެރިކަމާއި، އެއަށް އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތަށް މަގުދައްކަވާފައެވެ.

ނޯޓް

كُلُوا۟ وَٱرْعَوْا۟ أَنْعَـٰمَكُمْ ۗ إِنَّ فِى ذَ‌ٰلِكَ لَءَايَـٰتٍ لِّأُو۟لِى ٱلنُّهَىٰ ﴿٥٤﴾ ﴿ ٥٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

ތިޔަބައިމީހުން ކާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ނަޢަމްސޫފިތަކަށް ކާންދީ ހުއިހައްޕާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، އެކަމުގައި ބުއްދީގެ އަހުލުވެރިންނަށް ހެކިތަކެއްވާކަން ކަށަވަރެވެ. (54)

ތަފްސީރު

އެ ގަސްތަކާއި މޭވާތަކުން ތިޔަބައިމީހުން ކައި އުޅޭށެވެ. އަދި މާތް ﷲ ބިމުން ފަޅުއްވާފައިވާ ވިނަ ކައި، ހުއި ހަފަން ތިޔަ ތިޔަބައިމީހުންގެ ނަޢަމްސޫފިތައް ދޫކޮށްފައި ބައިތިއްބާށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން މި ބަޔާންކުރެވުނު ކަންކަމުގައި ސަލާމަތް ބުއްދީގެ އަހުލުވެރިންނަށް ޢިބްރަތާއި ނަސޭހަތް ވެއެވެ. النُّهَى އަކީ النُّهْيَة ގެ ޖަމްޢެވެ. އެއީ ބުއްދިއެވެ. އެހެން ކިއުނީ ނުބައިކަންތަކުންނާއި، ބާޠިލަށް ތަބަޢަވުމުން ބުއްދި މީހާ ދުރުކުރާތީއެވެ. އެކަލާނގެ މަތިވެރި ނިޢުމަތުގެ އަސަރު ފެންނަ ތަކެތީގެ ތެރެއިން އެކަލާނގެ މިވަނީ ބިމާއި، ވާރެޔާއި، ގަސްގަހާގެހީގެ ވާހަކަ ގެންނަވާފައެވެ. ފަހެ، އެކަލާނގެވަނީ އެބައިމީހުން ގެދޮރު ބިނާކޮށް، ދަނޑުވެރިކަންކުރަން ބިން ތައްޔާރުކުރައްވާފައެވެ. އުޑުން ވާރޭ ވެއްސަވަނީ މީރު ފެނުގެ ގޮތުގައެވެ. ހުރިހާ ތަކެއްޗެއްގެ ދިރުން ވަނީ އެފެނުންނެވެ. ފެން އާރުތަކާއި، ކޯރުތައް އުފެދެނީ ވާރޭ ފެނުންނެވެ. ދަނޑުތައް ހެދި، ޖަނަވާރުތަކަށް ކިރުއެރެނީ އެފެނުންނެވެ. އެބައިމީހުން ދިރިއުޅޭ ބިމަކީ އެބައިމީހުންގެ މަންމަ ފަދައެވެ. އެބިން އެބައިމީހުންނަށް ކާންދެއެވެ. ބަލަހައްޓައެވެ. މަޔަކު ދަރިންނަށް އޯގާތެރިވާ ފަދައިން އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އޯގާތެރި ވެއެވެ. އެންމެ ފަހުން އެ ބިންމަތީގައި އެބައިމީހުންގެ ޙަޔާތް ނިމުމުން، އޭގެ ބަނޑުގައި އެ އެންމެން ބައިތިއްބައެވެ. ފަހެ، އެ ބިމުން ނުކުތް ފަދައިން އެބައިމީހުން އެނބުރި ދަނީ އެ ބިމަށެވެ. އެހެންކަމުން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

قَالَ لَهُم مُّوسَىٰ وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا۟ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا فَيُسْحِتَكُم بِعَذَابٍ ۖ وَقَدْ خَابَ مَنِ ٱفْتَرَىٰ ﴿٦١﴾ ﴿ ٦١ ﴾

ތަރުޖަމާ

މޫސާގެފާނު އެއުރެންނަށް ވިދާޅުވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނަށް ގެއްލުމާއި ހަލާކު ހުށްޓެވެ. اللَّه އާމެދު ތިޔަބައިމީހުން ހަދައިގެން ދޮގުނުބުނާށެވެ! ފަހެ، اللَّه ގެ ޢަޛާބުގެ ސަބަބުން، ތިޔަބައިމީހުން ހަލާކުވެ ނެތިވެހިނގައިދާނެތެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން (اللَّه އާމެދު) ދޮގުހަދައިފިމީހާ ގެއްލެނިވެ، ނިކަމެތިވެގެން ހިނގައިދާހުށްޓެވެ. (61)

ތަފްސީރު

ނަސޭހަތް ދެއްވަމުން މޫސާ عليه السلام އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ހަދައިގެން މާތް ﷲއާ މެދު ދޮގު ނުބުނާށެވެ. އޭރުން ގަދަފަދަ ޢަޛާބަކުން އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ނެތިކުރައްވައިފާނެއެވެ. މާތް ﷲއާމެދު ދޮގުހެދި މީހާ ގެއްލެނިވެ، ހަލާކުވެއްޖެކަން ކަށަވަރެވެ. السحت އިން ދޭހަކޮށްދެނީ ޝައްކެއްނެތި ޙަޤީޤަތަކަށް ވާނޭ ހަލާކުވުމެވެ. ސިހުރުވެރިންނަށް އެކަލޭގެފާނުގެ އެބަސްފުޅު އަޑުއިވުމުން އެބައިމީހުން ކަންބޮޑުވެ، އެބައިމީހުންގެ ހިތުގައި ބިރުވެރިކަން އުފެދުނެވެ. އެހެންވެ، އެކަލޭގެފާނުގެ މައްސަލައިގައި އެބައިމީހުންގެ މެދުގައި އަރައިރުން އުފެދުނެވެ. އެއްބަޔަކު ބުނީ އެއީ ސިހުރުވެރިއެއްގެ ބަސްތައް ނޫންކަމުގައެވެ. ހަދިޔާ ހޯދުމުގެ ދަހިވެތިކަމުގައި ތިބި މީހުން އެބައިމީހުންނަށް ހިތްވަރު ދިނީ އަރައިރުންނުވެ ފަސްނުޖެހި ކުރިއަށް ދިއުމަށެވެ. ފަހެ، މިއަދަކީ ފައިސަލާކުރަނިވި ހަނގުރާމައިގެ ދުވަހެވެ.

ނޯޓް

فَأَجْمِعُوا۟ كَيْدَكُمْ ثُمَّ ٱئْتُوا۟ صَفًّا ۚ وَقَدْ أَفْلَحَ ٱلْيَوْمَ مَنِ ٱسْتَعْلَىٰ ﴿٦٤﴾ ﴿ ٦٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ރޭވުންތައް މޮޅަށް ރާވާށެވެ! ދެން ތިޔަބައިމީހުން (ޖާދޫގަރުންނާއި އާއްމުންގެ މީހުން) ސަފަކަށްތިބެ އަންނާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، މިއަދު މޮޅުވެ، މަތިވެރިވި މީހަކަށް ކާމިޔާބު ލިބިއްޖެކަން ކަށަވަރެވެ. (64)

ތަފްސީރު

އެބައިމީހުން އެއްބަޔަކު އަނެއް ބަޔަކަށް ބުންޏެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އަރައިރުން ނުވެ، ތިޔަކަން މޮޅަށް ރާވައި، އެއް ދުނިދަނޑިއަކުން ތީރު އުކާށެވެ. ދެން ސަފަކަށް ތިބެ މައިދާނަށް އަންނާށެވެ. ބަލާމީހުންނަށް ތިޔަބައިމީހުންގެ ހައިބަތު ފެންނާނީ އޭރުންނެވެ. މިއަދު ވާދަވެރިންގެ މައްޗަށް ގަދަވެ، މަތިވެރިވެގަތް ބަޔަކަށް ކާމިޔާބު ލިބިއްޖެއެވެ. އެބައިމީހުން ކާމިޔާބީ ކަމުގައި ބަލަނީ ފިރްޢައުނު އެބައިމީހުންނަށް ދޭނެ ކަމަށް ބުނި ބޮޑެތި ހަދިޔާތަކެވެ. އެއީ، މާތް ﷲގެ ރުއްސެވުން ހޯދައި، ސުވަރުގެ ވަނުން ކަމުގައި އެބައިމީހުން ނުދެކެއެވެ. އެހެންކަމުން، ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއަށް ބިރުވެތިވެ، އީމާންވުމުގެ މައްޗަށް ދަހިވެތިކަން މިވަނީ ގަދަވެފައެވެ. ދެން ބޮޑާވެ، މަތިވެރިކަން ދައްކަމުން އެބައިމީހުން މޫސާ عليه السلام ގެ އަރިހަށް އައެވެ.

ނޯޓް

وَأَلْقِ مَا فِى يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوٓا۟ ۖ إِنَّمَا صَنَعُوا۟ كَيْدُ سَـٰحِرٍ ۖ وَلَا يُفْلِحُ ٱلسَّاحِرُ حَيْثُ أَتَىٰ ﴿٦٩﴾ ﴿ ٦٩ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ކަލޭގެފާނުގެ ކަނާތްޕުޅުގައިވާ އެތި (އެބަހީ: އަސާ) އެއްލަވާށެވެ! އޭރުން، އެ އަސާ އެއުރެން ހެދި ތަކެތި ކައި، ދިރުވާލައިފާނެތެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެން ހެދި އެއްޗެހި ވާކަން ކަށަވަރީ (ހަމައެކަނި) ޖާދޫގަރުންގެ މަކަރު ކަމުގައެވެ. އަދި ޖާދޫގަރު ކޮންމެ އެއްޗެއް ގެނައިކަމުގައިވިޔަސް، އޭނާއަކަށް ކާމިޔާބެއް ނުވާނެތެވެ. (69)

ތަފްސީރު

ކަލޭގެފާނުގެ އަތްޕުޅުގައި އޮތް އަސާ އެއްލައިލައްވާށެވެ. އެ އަސާ އެބައިމީހުން ހަދައި ލޯތަކަށް ސިހުރުން ދެއްކި، އަދި ދޮގުވެރިކަމުން ތެދު ޙަޤީޤަތް ކަމުގައި މީސްތަކުންނަށް ދެއްކި ހުރިހާ ތަކެއްޗެއް ދިރުވައިލާނެއެވެ. އެއީ ޙަޤީޤަތެއް ނެތް ޚިޔާލީ ތަކެތި ކަމުގައި ވާތީއެވެ. އެއަށް ވާނީ ފާޅުކަން ބޮޑު ސާފު ޙައްޤުގެ ކުރިމަތީގައި ކޮންމެ ބާޠިލަކަށްވެސް ވާ ގޮތެވެ. ސިހުރުވެރިޔާ ބާއްޖަވެރިނުވާނެއެވެ. އަދި އޭނާ އެދޭކަންކަމުން އޭނާއަށް ކާމިޔާބު ވެސް ނުވާނެއެވެ. އޭނާއީ މަގުފުރައްދާ ދޮގުވެރިއެއް ކަމުގައި ވާތީއެވެ. މުސާ عليه السلام އެކަލޭގެފާނުގެ އަސާ އެއްލައިލެއްވިއެވެ. އެހިނދު އެ އަސާ ބިޔަ ހަރުފައަކަށް ބަދަލުވިއެވެ. އަދި ސިހުރުވެރިން އެއްލި ހުރިހާ ތަކެއްޗެއް ދިރުވައިލިއެވެ. އޭގެ އަސަރެއްވެސް ފެންނަން ނެތީއެވެ. މީސްތަކުންނަށް ދުވާލުގެ އަލިކަމުގައި ފާޅުކަން ބޮޑުކޮށް ފެންނަގޮތަށެވެ. ދެން އެހަރުފަ އޭގެ އަނގަ ހުޅުވައިގެން ފިރްޢައުނު ދިރުވައިލުމަށް އޭނާއާއި ދިމާއަށް ދުއްވައިގަތެވެ. އެހިނދު އޭނާ މޫސާ عليه السلام ގެ އެހީއަށް އެދި ހަޅޭއްލަވައިގަތެވެ. ދެން މޫސާ عليه السلام އެހަރުފަ ނެންގެވުމުން އޭތި ކުރިން އޮތް ގޮތަށް އަސާއަކަށް ބަދަލުވެއްޖެއެވެ. ސިހުރުވެރިންނަށް ފެނިގެން ދިޔަ މަންޒަރުން އެއީ ސިހުރު ނޫންކަމާއި އާދަ ފޫވައްޓައިލަނިވި މުޢުޖިޒާތުގެ ތެރެއިން ކަމެއްކަން އެބައިމީހުންނަށް ޔަޤީންކޮށް އެނގުނެވެ. އެހެންކަމުން، އެބައިމީހުން ޢާލަމްތަކުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ސަޖިދައަށް ތިރިވިއެވެ.

ނޯޓް

قَالَ ءَامَنتُمْ لَهُۥ قَبْلَ أَنْ ءَاذَنَ لَكُمْ ۖ إِنَّهُۥ لَكَبِيرُكُمُ ٱلَّذِى عَلَّمَكُمُ ٱلسِّحْرَ ۖ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُم مِّنْ خِلَـٰفٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِى جُذُوعِ ٱلنَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَآ أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَىٰ ﴿٧١﴾ ﴿ ٧١ ﴾

ތަރުޖަމާ

އޭނާ (އެބަހީ: ފިރްޢައުނު) ބުންޏެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނަށް ތިމަން އިޒުނަދިނުމުގެ ކުރިން، އޭނާޔަށް (އެބަހީ: މޫސާގެފާނަށް) ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވީ ހެއްޔެވެ؟ ހަމަކަށަވަރުން، އޭނާޔަކީ ކަލޭމެންނަށް ޖާދޫ ދަސްކޮށްދިން ކަލޭމެންގެ ބޮޑުމީހާކަން ކަށަވަރެވެ. ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭމެންގެ އަތްތަކާއި، ކަލޭމެންގެ ފައިތައް ތަފާތުކޮށް އަހުރެން ކަނޑާހުށީމެވެ. އަދި ކަދުރުރުކު ގަސްގަނޑުގައި ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭމެން ޞަލީބަށް އަރުވާހުށީމެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، އަހުރެމެންކުރެ ގަދަފަދަ، އަދި ދެމިހުރުންބޮޑު ޢަޛާބެއްދެވޭނީ ކާކަށްކަން ކަލޭމެންނަށް ނިކަންހުރެ އެނގޭހުށްޓެވެ. (71)

ތަފްސީރު

ފިރްޢައުނު ސިހުރުވެރިންނަށް ބުންޏެވެ. ތިމަން އެކަމަށް ކަލޭމެންނަށް ހުއްދަދިނުމުގެ ކުރިން، އަދި ކަލޭމެން އެކަމުގެ ހުއްދައަށް ތިމަންގެ ކިބައިން ނޭދި، މޫސާ عليه السلام އަށް ކަލޭމެން އީމާންވެ އެކަލޭގެފާނު ތެދުކުރީހެއްޔެވެ. ކަލޭމެންނަށް ސިހުރު ދަސްކޮށްދެއްވި ކަލޭމެންގެ ވެރިއަކީ އެކަލޭގެފާނެވެ. ތިމަންގެ ވެރިކަން އަތުލަން ކަލޭމެން އެކަލޭގެފާނާ ގުޅިގެން ރޭވީއެވެ. ދެން އެބައިމީހުން ޤަތުލުކޮށް ޢަޛާބުދޭނެ ކަމުގެ އިންޒާރު ދެމުން އޭނާ އެބައިމީހުންނަށް ބުންޏެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭގެމެންގެ އަތްތަކާއި، ފައިތައް އަހުރެން ކަނޑާހުށީމެވެ. މާނައީ އެންމެ ނުބައިކަން ބޮޑު ގޮތުގައި މަރާހުށީމެވެ. އެއީ، ކޮންމެ މީހެއްގެ ކަނާތާއި، ވާތްފައި ކެނޑުމެވެ. އަދި އަތާއި ފައި ކެނޑުމަށްފަހު ކަދުރުރުކުގެ ގަސްގަނޑުގައި އެލުވައި ކަލޭމެން މަރުވަންދެން ބައިތިއްބާހުށީމެވެ. ކަލޭމެން އެންމެ ނުބައިކަން ބޮޑު ގޮތުގައި މަރާލެވޭނީ އޭރުންނެވެ. އޭރުން އެންމެ ގަދަފަދަވެފައި، ދެމިހުރުން ބޮޑީ އަހަރެމެންގެ ތެރެއިން ކާކުގެ ޢަޛާބެއްކަން ކަލޭމެންނަށް އެނގޭނެއެވެ. އެއީ އަހަރެން ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ މޫސާ عليه السلام އާއި ހާރޫނު عليه السلام ހެއްޔެވެ؟ ފިރްޢައުނާމެދު ހައިރާންވާ ވަރުވެއެވެ. އޭނާ ހާދަހާ ޖާހިލުވެފައި، ހާދަހާ މޮޔައެވެ. އޭނާ ހުރިހާ ރަށަކުން ސިހުރުވެރިން އެއްކޮށް އެބައިމީހުންނަށް ފައިސާއާއި މަޤާމުގެ ދަޅަދެއްކިއެވެ. އެބައިމީހުންނަކީ ކުރިން މޫސާ عليه السلام ދުށް ބައެއް ނޫނެވެ. އަދި އެބައިމީހުންނާ އެކަލޭގެފާނާ ކުރިން ބައްދަލުވެފައި ވެސް ނުވެއެވެ. ޙައްޤުގެ ކުރިމަތީގައި އެބައިމީހުންގެ ބަސް ހުއްޓި، އެބައިމީހުންނަށް އެމުޢުޖިޒާތް ފެނުމުން، ފިރްޢައުނު ދަޢުވާކުރީ އޭނާ ތަޚުތުން ބާލަންވެގެން މޫސާ عليه السلام އެބައިމީހުންނާ ގުޅިވަޑައިގަތީ ކަމުގައެވެ. އެވާހަކައިން އޭނާ ބޭނުންވީ މީސްތަކުން އޮޅުވައިލާށެވެ. ސިޙުރުވެރިން އީމާންވީ ފަދައިން މީސްތަކުން އީމާންވެދާނެތީއެވެ. އަދި އެބައިމީހުން މޫސާ عليه السلام އާއެކު ރޭގަނޑު ނުބައި ރޭވުމެއް ރޭވީކަން މީސްތަކުންގެ ހިތްތަކަށް ވައްދާށެވެ. ހަދައިގެން ސިހުރުވެރިންގެ ބޮލުގައި އެތުހުމަތު އެޅުވުމުގައި އޭނާއަކީ ދޮގުވެރިއެއްކަން އޭނާއަށް ރަނގަޅަށް އެނގެއެވެ.

ނޯޓް

إِنَّآ ءَامَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَـٰيَـٰنَا وَمَآ أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ ٱلسِّحْرِ ۗ وَٱللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَىٰٓ ﴿٧٣﴾ ﴿ ٧٣ ﴾

ތަރުޖަމާ

ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންމެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ތިމަންމެން އީމާންވެއްޖައީމުއެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ ތިމަންމެންގެ ކުށްތަކާއި، ކަލޭ ތިމަންމެންނަށް މަޖުބޫރުކުޅަ ޖާދޫއާމެދު، ތިމަންމެންނަށް (ޢަފޫކުރައްވައި) ފާފަފުއްސެވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި اللَّه އީ، އެންމެ ހެޔޮވެގެންވާ، އަދި އެންމެ ދެމިވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. (73)

ތަފްސީރު

އަހަރުމެން މިވަނީ އަހަރެމެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް އީމާންވެފައެވެ. އަހަރެމެން ކޮށްފައިވާ ފާފަތައް އެކަލާނގެ އަހަރެމެންނަށް ފުއްސަވައިދެއްވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ކަލޭ ރުއްސުމަށާއި، ކަލޭ ދޭން ބުނި ހަދިޔާގެ ދަހިވެތިކަމުގައި އަހަރެމެން ހެދި ސިހުރުގެ ފާފަ އެކަލާނގެ ފުއްސަވައިދެއްވުމަށްޓަކައެވެ. މާތް ﷲ ދެއްވާ ޖަޒާ ކަލޭ ދޭ އެއްޗަކަށްވުރެ މާ ހެޔޮކަން ބޮޑުވެގެން ވެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ނިޢުމަތަކީ ދެމިގެންވާ ނިޢުމަތެކެވެ. އަލްޙަސަނުލްބަޞްރީ ވިދާޅުވިއެވެ. "މާތް ﷲގެ ހުސްޠާހިރުވަންތަކަމާއެވެ! އެންމެ ސަޖިދައަކުން މެނުވީ މާތް ﷲއަށް އަޅުކަން ނުކުރާ ކާފަރު ބައެކެވެ. އެބައިމީހުންގެ ހިތުގައި އެސްފިޔަ ޖަހާލާހާ ހިނދުކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި އީމާންކަން ބިންވަޅު ނެގުނެވެ. މާތް ﷲއަށް ޓަކައި (ފިރްޢައުނާއި ދިމާއަށް) ﴿فَٱقْضِ مَآ أَنتَ قَاضٍ﴾ (ކަލޭ ކުރާނެ ހުކުމެއް ކުރާށޭ) ބުނުން އެބައިމީހުންނަށް ބޮޑު ކަމަމަކަށް ނުވިއެވެ. މިއަދު އަހަރެމެންގެ ތެރެއިން ބައެއް މީހުން ފަސްދޮޅަސް އަހަރު ޤުރްއާނާއިގެން އުޅުމަށް ފަހު ވެސް، ކުޑަކުޑަ އަގަކަށް ދީން ވިއްކާލައެވެ." ދެން ޖައްބާރު ފިރްޢައުނަށް އިތުރަށް ހަނދާންކޮށްދީ އިންޒާރުދެމުން އެބައިމީހުން ބުންޏެވެ.

ނޯޓް

جَنَّـٰتُ عَدْنٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَـٰرُ خَـٰلِدِينَ فِيهَا ۚ وَذَ‌ٰلِكَ جَزَآءُ مَن تَزَكَّىٰ ﴿٧٦﴾ ﴿ ٧٦ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެތާނގެ ދަށުން ފެންކޯރުތައް ހިނގަހިނގާހުރި ޢަދްނޭ ކިއުނު ސުވަރުގެތަކެވެ. އެތާނގައި، އެއުރެން ދެމިތިބެނިވި ގޮތުގައެވެ. އެއީ (ނުބައިކަންތަކުން) ޠާހިރުވެގަތް މީހާގެ ޖަޒާއެވެ. (76)

ތަފްސީރު

އެބައިމީހުން ތިބޭނީ އެތަންތަނުގެ ގަނޑުވަރުތަކާއި، ކޮޓަރިތަކުގެ ދަށުން ސުވަރުގޭގެ ކޯރުތައް ދެމޭ ބަގީޗާތަކުގައެވެ. ނުނުކުމެ ދާއިމަށް އެތަނުގައި ތިބޭ ގޮތަށެވެ. މިއީ، އެމީހެއްގެ ނަފުސު ކާފިރުކަމާއި، ފާފަތަކުގެ ނަޖިސްކަމުން ޠާހިރުކޮށް މާތް ﷲއަށް އީމާންވި މީހާގެ ޖަޒާއާއި، ދަރުމައެވެ. މިއީ ސިހުރުވެރިންގެ ވާހަކައިގެ ބައެކެވެ. އެބައިމީހުންގެ ފަރާތުން ޤުރްއާނުގައި އެވާހަކަ ގެނެސްދެއްވީއެވެ. ފިރްޢައުނު އެބައިމީހުން ޤަތުލުކޮށް ޞަލީބަށް އަރުވާނެކަމަށް އެބައިމީހުންނަށް ދިން އިންޒާރު ތަންފީޒުކުރިއެވެ. އެހެންކަމުން، އެބައިމީހުން ވަނީ އީމާންކަން މަތީ ސާބިތުވެ ތިބެ ސުވަރުގެ ވަދެފައެވެ. ޢިކްރިމާ ވިދާޅުވިއެވެ. އެބައިމީހުން މާތް ﷲއަށް ސަޖިދަކުރި ހިނދު، އެކަލާނގެ އެބައިމީހުން ސުވަރުގޭގައި ތިބޭނެ ތަން އެބައިމީހުންނަށް ދެއްކެވިއެވެ. ފިރްޢައުނާ ދިމާއަށް އެބައިމީހުން ބުނި ވާހަކަތައް ބުނީ އެހެންވެގެންނެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ވިދާޅުވިއެވެ. "ދުވަސް ފެށުނު އިރު އެބައިމީހުން ތިބީ ސިހުރުވެރިންގެ ގޮތުގައެވެ. ދުވަސް ނިމުނު އިރު އެބައިމީހުން ވަނީ ހެޔޮ ލަފާ ޝަހީދުންނަށް ވެފައެވެ." ފިރްޢައުނާއި ސިހުރުވެރިންނާ ދެމެދު ކުރިއަށް ދިޔަ ވާހަކަތަކަށް ފަހު ދެން މިއަންނަނީ މާތް ﷲ ފިރްޢައުނު ޣަރަޤުކުރައްވައި ނެތިކުރައްވައި، މޫސާ عليه السلام އާއި އެކަލޭގެފާނަށް ތަބަޢަވީ މީހުން ސަލާމަތްކުރެއްވި ވާހަކައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

يَـٰبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ قَدْ أَنجَيْنَـٰكُم مِّنْ عَدُوِّكُمْ وَوَ‌ٰعَدْنَـٰكُمْ جَانِبَ ٱلطُّورِ ٱلْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ ٱلْمَنَّ وَٱلسَّلْوَىٰ ﴿٨٠﴾ ﴿ ٨٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

އޭ އިސްރާއީލުގެދަރިންނޭވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ޢަދުއްވުންގެ ކިބައިން ތިޔަބައިމީހުން ސަލާމަތްކޮށްދެއްވީމެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް (އެބަހީ: މޫސާގެފާނަށް) ޠޫރު ފަރުބަދައިގެ ކަނާތްފަރާތަށް (ވަޑައިގަތުމަށް) މީޢާދެއް ކަނޑައެޅުއްވީމެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް މަންނާއި ސަލްވާ ބާވައިލެއްވީމެވެ. (އިތުރުބަޔާން: މަންނަކީ ބަޔެއް މުފައްސިރުން ވިދާޅުވާގޮތުގައި ފިނިފައިބާގޮތަށް ފައިބާއެއްޗެކެވެ. އެއީ މާމުއިކަހަލަ ފޮނި އެއްޗެކެވެ. އަނެއްބައި މުފައްސިރުން ވިދާޅުވާގޮތުގައި އެއީ ގަނޑުފެނާ އެއްފަދަ މާމުޔަށްވުރެ ފޮނި، ކިރަށްވުރެ ހުދު އެއްޗެކެވެ. ސަލްވާއަކީ ބާވަތެއްގެ ދޫންޏެކެވެ.) (80)

ތަފްސީރު

އޭ ޔަޢުޤޫބު عليه السلام ގެ ދަރިންނޭވެ! ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވި މަތިވެރި ނިޢުމަތް ހަނދުމަކުރާށެވެ. ފިރްޢައުނުގެ ނުލަފާކަމާއި، އޭނާގެ ޖައްބާރުކަމާއި، ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެންމެ ނުބައި ޢަޛާބު ދެމުން ދިޔަ އޭނާގެ ޤައުމުގެ ނުބައިކަމުން ތިޔަބައިމީހުން ސަލާމަތްކުރެއްވި ހިނދުއެވެ. އަދި މުނާޖާއަށް ވަޑައިގަތުމަށް މޫސާ عليه السلام އަށް ވަގުތެއް ކަނޑައަޅުއްވައި، ޠޫރު ސައިނާގެ ކަނާތް ފަރާތަށް ގެންދަވައި، އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ތައުރާތު ބާވައިލެއްވި ހިނދު ހަނދުމަކުރާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ސަހަރާގެ ތެރެއަށް ދޫކޮށްލެވިފައި ތިބި އިރު ތިޔަބައިމީހުންނަށް މާމުޔަށް ވުރެ ރަނގަޅު މަންނާއި، ސަލްވާއިން ރިޒުޤު ދެއްވީމެވެ. ސަލްވާއަކީ އެންމެ މަސް މީރު ދޫނީގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ السمّاني (Quail) ގެ މަހެވެ.

ނޯޓް

فَرَجَعَ مُوسَىٰٓ إِلَىٰ قَوْمِهِۦ غَضْبَـٰنَ أَسِفًا ۚ قَالَ يَـٰقَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا ۚ أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ ٱلْعَهْدُ أَمْ أَرَدتُّمْ أَن يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِّن رَّبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُم مَّوْعِدِى ﴿٨٦﴾ ﴿ ٨٦ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، މޫސާގެފާނު ކޯފާވެ، ހިތާމަކުރައްވާ ޙާލު، އެކަލޭގެފާނުގެ قوم ގެމީހުންގެ ގާތަށް އެނބުރި ވަޑައިގަތެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އޭ އަހުރެންގެ ޤައުމުގެމީހުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރަނގަޅު ވަޢުދަކުން ވަޢުދެއް ނުކުރައްވާހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޒަމާން ދިގުވެގެން ދިޔައީހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ކޯފާއެއް އައުމަށް ތިޔަބައިމީހުން އެދެނީހެއްޔެވެ؟ އެހެނީ ތިޔަބައިމީހުން، ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ކުރި ވަޢުދާ ޚިލާފުވެއްޖައީމުއެވެ. (86)

ތަފްސީރު

މޫސާ عليه السلام އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުން ކުޅަ ކަންތަކާމެދު ނުހަނު ބޮޑަށް ކޯފާވެ، އެހާމެ ހިތާމަކުރައްވާ ޙާލު، ޤައުމުގެ މީހުންގެ ގާތަށް އެނބުރިވަޑައިގަތެވެ. الأَسَف އަކީ ވަރަށް ބޮޑަށް ހިތާމަކޮށް ރުޅި އައުމެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވަޑައިގެންނެވީ އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުން ކުރިކަންތަކާމެދު އެބައިމީހުންނަށް ރުހިވަޑައިނުގެން ވާހަކަ ދެއްކެވުމަށާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ އަޚާއަށް އެކަމާމެދު އެކަލޭގެފާނު ހިތްޕުޅު ހަމަޖެހިވަޑައިނުގަންނަވާ މިންވަރު ހާމަކުރެއްވުމަށެވެ. އެކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ފިރްޢައުނުގެ ކިބައިން ސަލާމަތްކުރެއްވުމަށް ފަހު، ހިދާޔަތާއި ނޫރު އޭގައިވާ ތައުރާތު ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ބާވައިލައްވާނެ ކަމަށް ވަޢުދުވެވޮޑިނުގަންނަވާ ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ ތިޔަބައިމީހުންގެ ތިޔަ ޢަމަލުން ތިޔަބައިމީހުން ބޭނުންވީ ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް މާތް ﷲގެ ޢަޛާބާއި ކޯފާ އައުން ހެއްޔެވެ؟ ތިޔަބައިމީހުން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ވީ ވަޢުދާ ޚިލާފުވީ އެހެންވެގެންނެވެ. އެބައިމީހުން ވަނީ މާތް ﷲގެ ދީނުގައި ހިފަހައްޓައިގެން ތިބުމަށާއި، ދުވަހަކުވެސް މާތް ﷲގެ އަމުރާއި ޚިލާފުނުވާނެ ކަމަށް އެކަލޭގެފާނަށް ވަޢުދުވެފައެވެ. އެހެނަސް، ގެރިއަށް އަޅުކަންކޮށް އެބައިމީހުން ވަނީ އެ ވަޢުދާ ޚިލާފުވެފައެވެ.

ނޯޓް

قَالُوا۟ مَآ أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا وَلَـٰكِنَّا حُمِّلْنَآ أَوْزَارًا مِّن زِينَةِ ٱلْقَوْمِ فَقَذَفْنَـٰهَا فَكَذَ‌ٰلِكَ أَلْقَى ٱلسَّامِرِىُّ ﴿٨٧﴾ ﴿ ٨٧ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެއުރެން ދެންނެވޫއެވެ. ތިމަންމެން އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރަކުން ކަލޭގެފާނަށް ކުޅަ ވަޢުދަކާ ޚިލާފެއް ނުވަމުއެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، ޤައުމުގެމީހުންގެ ގަހަނާތަކުން ބުރަތަކެއް ތިމަންމެންނަށް އުފުލާން ޖެހުނީއެވެ. ފަހެ، ތިމަންމެން އެ ގަހަނާތައް (އަލިފާންގަނޑަށް) އުކީމުއެވެ. ހަމައެފަދައިން السّامرىّ ވެސް އުކިއެވެ. (87)

ތަފްސީރު

المَلْك (މީމުގައި އަބަފިލި ޖަހާފައި) އަކީ ބާރެވެ. މާނައީ: އެބައިމީހުން ދެންނެވިއެވެ. އަހަރެމެން ވަޢުދާއި ޚިލާފުވީ އަހަރެމެންގެ އަމިއްލަ ބާރުގައެއް ނޫނެވެ. އަހަރެމެންނަށް މަޖުބޫރުކުރެވުނީއެވެ. އަހަރެމެން އައީ ޤިބްޠީން އަތުން ފަހުން ދޭން ހޯދައިފައި ހުރި ގަހަނާ އެބައިމީހުންނަށް ރައްދުނުކޮށް ހިފައިގެންނެވެ. އެތަކެތި އަހަރެމެންގެ މައްޗަށް ޙަރާމްވާނެއެވެ. ދެން އަހަރެމެން ބޭނުންވީ އޭގެ ފާފައިން ސަލާމަތްވާށެވެ. އަދި ސާމިރީ ބުނެގެން އެތަކެތި އަލިފާނަށް އެއްލައިލީއެވެ. ދެން އެގަހަނާއިން އޭނާ ގެރިއެއް ވިރުވައި އަޅާފައި ދިނުމުން އަހަރެމެން އެއަށް އަޅުކަންކުރީއެވެ! އެބައިމީހުން އުޒުރުދެއްކީ ފާފައަކަށްވުރެ ހުތުރުކަން ބޮޑު އުޒުރަކުންނެވެ. އެބައިމީހުން ހީކުރީ ޤިބްޠީންގެ ގަހަނާ އެބައިމީހުންނަށް ޙަލާލުނުވާނެ ކަމުގައެވެ. އެހެންކަމުން، އެތަކެތި އަލިފާނަށް އެއްލައިލީއެވެ. ދެން އެ ގަހަނާއިން ހެދި އެއްޗަކަށް އަޅުކަން ކުޅައީއެވެ.

ނޯޓް

وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هَـٰرُونُ مِن قَبْلُ يَـٰقَوْمِ إِنَّمَا فُتِنتُم بِهِۦ ۖ وَإِنَّ رَبَّكُمُ ٱلرَّحْمَـٰنُ فَٱتَّبِعُونِى وَأَطِيعُوٓا۟ أَمْرِى ﴿٩٠﴾ ﴿ ٩٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

ހަމަކަށަވަރުން، މީގެކުރިން ހާރޫނުގެފާނު އެއުރެންނަށް ވިދާޅުވިއެވެ. އޭ އަހުރެންގެ ޤައުމުގެމީހުންނޭވެ! އެ ގެރި މެދުވެރިކޮށް ތިޔަބައިމީހުން އިމްތިޙާނުކުރެއްވީކަން ކަށަވަރެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއީ، ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ތަބަޢަވާށެވެ! އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަމުރަށް ކިޔަމަންވާށެވެ! (90)

ތަފްސީރު

މޫސާ عليه السلام އެބައިމީހުންގެ ގާތަށް އެނބުރިވަޑައިގަތުމުގެ ކުރިން، އެބައިމީހުން އެއަރައިގަތް ފާފައިގެ ބޮޑުކަން ހަނދާންކޮށްދެއްވައި، ހާރޫނު عليه السلام އެބައިމީހުންނަށް ނަސޭހަތްތެރިވެވަޑައިގަތެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުންނޭވެ! ތިޔަ ގެރިން ތިޔަބައިމީހުން އިމްތިޙާނުކުރެވި ތިޔަބައިމީހުން ތިޔަބިތީ މަގުފުރެދިފައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރުން ޙައްޤު އިލާހަކީ ޢިއްޒަތްތެރިކަމާއި، މަތިވެރިވަންތަކަމުގެ ވެރި، ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ދިރުމެއް ނެތް ތިޔަ ގެރިއެއް ނޫނެވެ. އެހެންކަމުން ގެރިއަށް އަޅުކަންކުރުން ދޫކޮށްލައި ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ތިޔަބައިމީހުން ކިޔަމަންވާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ކުރާ ކަންކަމުގައި ބުއްދީގެ މަގު އިޚްތިޔާރުކުރާށެވެ.

ނޯޓް

قَالُوا۟ لَن نَّبْرَحَ عَلَيْهِ عَـٰكِفِينَ حَتَّىٰ يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَىٰ ﴿٩١﴾ ﴿ ٩١ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެއުރެން ދެންނެވޫއެވެ. މޫސާގެފާނު ތިމަންމެންގެ ގާތަށް އެނބުރި ވަޑައިގެންފުމަށް ދާނދެން، ތިމަންމެން އެޔަށް އަޅުކަންކުރުންމަތީ ދެމިތިބޭނޫއެވެ. (91)

ތަފްސީރު

މަގުފުރެދުމުގެ ތެރެއަށް އިތުރަށް ވަންނަމުން އެބައިމީހުން ދެންނެވިއެވެ. މޫސާ عليه السلام އަހަރެމެންގެ ގާތަށް އެނބުރިވަޑައިގެންފުމަށް ދާންދެން އަހަރެމެން އެއަށް އަޅުކަންކުރުން މަތީ ދެމިތިބޭނަމެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވަޑައިގަތުމުން އެކަމާމެދު ވިސްނާނީއެވެ! އެ ޔަހޫދީންނަށް ހަލާކުހުއްޓެވެ. އެބައިމީހުންގެ މޮޔަކަމާއި، މާތް ﷲގެ ސިފަފުޅުތަކާއިމެދު އެބައިމީހުންގެ ޖާހިލުކަން ބޮޑުކަމާއެވެ. ފަހެ، ސާމިރީ ފިރިހެން ގެރިއެއްގެ ސިފައިގައި ބުދެއް ހަދައި، އެއިން އަޑު ނުކުންނަ ގޮތް ހެދުމާއެކު އެއީ އެބައިމީހުންގެ ކަލާނގެ ކަމުގައްޔާއި، މޫސާ عليه السلام އަށް އެކަލޭގެފާނުގެ ކަލާނގެ ގެއްލިގެން ހޯއްދަވަން ފަރުބަދައަށް ވަޑައިގަތީ ކަމުގައި އެބައިމީހުން ދަޢުވާކުރިއެވެ. އެބައިމީހުންގެ ނަބިއްޔާ މޫސާ عليه السلام އަށް އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ އެނގިވަޑައިނުގަންނަވާ ކަމުގައްޔާއި، އެކަލާނގެ އެބައިމީހުންގެ ތެރޭގައި ވާކަމަށް ތުހުމަތު ކުރުމީ ނުބައިކަން ބޮޑުވެގެންވާ، އެބައިމީހުންގެ މޮޔަކަމާއި، ސިކުނޑި ހަމަނުޖެހޭކަން އިތުރުކުރި ވާހަކައެކެވެ. ތޫލިއަޑެއް ހުރި އެ ގެރިއަކީ މޫސާ عليه السلام އަށް ފެނިވަޑައިނުގެން ޠޫރު ފަރުބަދައަށް ހޯއްދަވަން ވަޑައިގެންނެވި ކަލާނގެކަމަށް އެމީހުން ކުރި ތުހުމަތު މިއީ އެބައިމީހުންގެ މާތް ނަބިއްޔާއަށް އެބައިމީހުން ކުރި ހާދަހާ ނުބައިކަން ބޮޑުވެގެންވާ ތުހުމަތެކެވެ. އަދި މިއީ ގަދަ ކީރިތިވަންތަ ﷲގެ މުޤްދަސް ޒާތުފުޅުގެ ހާދަހާ ހުތުރުކަން ބޮޑުވެގެންވާ ތަޞައްވުރެކެވެ. އެބައިމީހުން އެވަނީ އެކަލާނގެއަށް ފިރިހެން ގެރިއެއްގެ ސިފަ ދީފައެވެ. އެބައިމީހުންނީ ގެރިތަކެއް ކަމުގައި ވާތީ މެނުވީ އެބައިމީހުންގެ ހިތަށް މި ތަޞައްވުރު ނައަންނާނެއެވެ. ފަހެ، މިސާލުގައި ބުނެއުޅޭ ފަދައިން "ކޮންމެ އެއްޗެއްވެސް އެއެއްޗެއްގެ ޖިންސުގެ ތަކެއްޗާއި ދޯޅުވާނެއެވެ." މޫސާ عليه السلام އެނބުރިވަޑައިގެން، އެބައިމީހުން މާތް ﷲ ފިޔަވައި އެ ގެރިއަށް އަޅުކަން ކޮށް، އޭގެވަށައި ނަށަމުން ލަވަމުން ދިޔަ ހަޅޭކުގެ އަޑު އެކަލޭގެފާނަށް އިވިވަޑައިގަތުމާއެކު އެކަލޭގެފާނު ކޯފާވެ ނުހިފެހެއްޓެވޭ ވަރު ވިއެވެ. އަދި އެގަދަ ކޯފާގައި އެކަލޭގެފާނުގެ އަޚު ހާރޫނު عليه السلام އާ ދިމާއަށް އެނބުރިވަޑައިގެން، އެކަލޭގެފާނުގެ އިސްތަށިފުޅުގެ އިސްތަށިފުޅުގަނޑުގައްޔާއި، ތުނބުޅިފުޅުގައި ހިފަހައްޓަވައި ދަންމަވައިގެންނެވިއެވެ.

ނޯޓް

قَالَ يَـٰهَـٰرُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوٓا۟ ﴿٩٢﴾ ﴿ ٩٢ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެކަލޭގެފާނު (އެބަހީ: މޫސާގެފާނު) ވިދާޅުވިއެވެ. އޭ ހާރޫނުގެފާނެވެ! އެއުރެން މަގުފުރެދިގެން ދިޔަތަން ކަލޭގެފާނަށް ފެނިވަޑައިގަތްހިނދު، ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ތަބަޢަވެ، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް ވަޑައިގަތުން ކަލޭގެފާނަށް މަނާކުރީ ކޮންކަމެއްތޯއެވެ؟ ފަހެ، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަމުރަށް ކަލޭގެފާނު އުރެދިވަޑައިގަތީތޯއެވެ؟ (92،93)

ތަފްސީރު

މޫސާ عليه السلام އެކަލޭގެފާނުގެ އަޚު ހާރޫނު عليه السلام އަށް ވިދާޅުވިއެވެ. އެބައިމީހުން ގެރިއަށް އަޅުކަންކުރާތަން ފެނިވަޑައިގަތުމުން، މާތް ﷲއަށްޓަކައި ކޯފާއިސްކުރައްވައި، އެކަލާނގެއަށް ކާފިރުވީމީހުންނާ ހަނގުރާމަކުރެއްވުމުން ކަލޭގެފާނު ހުއްޓުވީ ކޮންކަމެއް ހެއްޔެވެ؟ ނަސޭހަތްދެއްވައި ހަނދުމަކޮށްދެއްވުމަށް ތިމަންކަލޭގެފާނު އެންގެވި އެންގެވުމަށް ކަލޭގެފާނު އުރެދިވަޑައިގަތީތޯއެވެ؟ މޫސާ عليه السلام އެކަލޭގެފާނަށް ވަޞިއްޔަތްކުރައްވަމުން ވިދާޅުވެފައިވަނީ މިހެންނެވެ. ﴿ٱخْلُفْنِى فِى قَوْمِى وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ ٱلْمُفْسِدِينَ﴾ (ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެމީހުންގެ ތެރޭގައި ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ބަދަލުގައި ހުންނަވާށެވެ! އަދި އިޞްލާޙުކުރައްވާށެވެ! އަދި ފަސާދަކުރާ މީހުންގެ މަގަށް ތަބަޢަވެވަޑައިނުގަންނަވާށެވެ!)

ނޯޓް

أَلَّا تَتَّبِعَنِ ۖ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِى ﴿٩٣﴾ ﴿ ٩٣ ﴾

ތަރުޖަމާ

ތަފްސީރު

ނޯޓް

قَالَ يَبْنَؤُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِى وَلَا بِرَأْسِىٓ ۖ إِنِّى خَشِيتُ أَن تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِى ﴿٩٤﴾ ﴿ ٩٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އޭ މަންމާގެ ދަރިކަލުންނޭވެ! ތިމަންގެ ތުނބުޅީގައްޔާއި، ބޮލުގެ އިސްތަށިގަނޑުގައި ނުހިއްޕަވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، އިސްރާއީލުގެދަރިން ބައިބައިކުރިކަމަށް ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާނެތީ، ތިމަން ބިރުގަތީއެވެ. އަދި ތިމަންގެ ބަހަކަށް ކަލޭގެފާނު އިންތިޒާރެއް ނުކުރައްވަމުއެވެ. (94)

ތަފްސީރު

އެކަލޭގެފާނުގެ ހިތްޕުޅު ހަމަޖައްސަވައި މައިތިރިކުރެއްވުމުގެ ގޮތުން ހާރޫނު عليه السلام ވިދާޅުވިއެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަޚާއެވެ. އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ މައިކަމަނާގެ ދަރިކަލުންނޭވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އިސްތަށިފުޅުގަނޑުގައްޔާއި، ތުނބުޅިފުޅުގައި ނުހިއްޕަވާށެވެ. އަދި ކަންވީގޮތް ތިމަންކަލޭގެފާނު ކިޔައިދެއްވަން ތިމަންކަލޭގެފާނު ދޫކޮށްލައްވާށެވެ. އެބައިމީހުން ގަދަބާރުން ހުއްޓުވައިފިނަމަ، އެބައިމީހުންގެ މެދުގައި ތަޅައިފޮޅުން އުފެދި، ލޭއޮހޮރުވައި، އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކު ޤަތުލުކުރަން ފަށައިފާނެތީ ތިމަންކަލޭގެފާނު ބިރުފުޅުގަތީއެވެ. އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އެއްބަޔަކާ ދެކޮޅަށް އަނެއްބަޔަކު ނެރުއްވައިފިނަމަ، އެބައިމީހުންގެ މެދުގައި ފިތުނައިގެ ހުޅުގަނޑު ރޯވެދާނެކަމަށްވެސް ތިމަންކަލޭގެފާނު ބިރުފުޅުގަތީއެވެ. އޭރުން ތިމަންކަލޭގެފާނު އެނބުރިވަޑައިގެން، އެ ނުބައި ޢަމަލުން އެބައިމީހުން ދުރުކުރައްވަންދެން މަޑުނުކުރެއްވީ ކީއްވެހޭ ވިދާޅުވެ ކަލޭގެފާނު ތިމަންކަލޭގެފާނު ކުށްވެރިކުރެއްވީހެވެ. އެހެންކަމުން، ތިމަންކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަތީ އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތަކީ ލޭހޮރުވުމުން ދުރުވެ، ކަލޭގެފާނު ވަޑައިގަންނަވަންދެން އެބައިމީހުންނަށް އޯގާވެރިކަމާއި، މަޑުމައިތިރިކަމާ އެކީ ވިސްނައިދެއްވޭތޯ މަސައްކަތްކުރެއްވުން ކަމުގައެވެ. އެކަން ޙައްލުކުރައްވާ ބޭކަލަކީ ކަލޭގެފާނު ކަމުގައި ވެވަޑައިގަތުމަށެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ވިދާޅުވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ކޯފާ ގަދަވެފައި ހުންނެވި ވަރުން، އެކަލޭގެފާނުގެ އަޚުގެ އިސްތަށިފުޅުގެ އިސްތަށިފުޅުގަނޑުގައި އެކަލޭގެފާނުގެ ކަނާތްޕުޅުން ހިއްޕަވައި، ތުނބުޅިފުޅުގައި ވައަތްޕުޅުން ހިއްޕެވިއެވެ. މާތް ﷲއަށްޓަކައި އުފެދުނު ޣީރަތްތެރިކަން އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ގަދަވީއެވެ. (ތަފްސީރުލް ޤުރްޠުބީ، ސޫރަތު ޠާހާ، އާޔަތް: 94) މޫސާ عليه السلام އަކީ މާތް ﷲއަށްޓަކައި ކޯފާ ވަރަށް ގަދަވާ ބޭކަލެކެވެ. ހާރޫނު عليه السلام ހުންނެވީ އެކަލޭގެފާނަށް ކިޔަމަންވެވަޑައިގެންނެވެ. މޫސާ عليه السلام އަށް ހާރޫނު عليه السلام ގެ އުޒުރު އެނގިވަޑައިގެން، ހާރޫނު عليه السلام އާ މެދު އެކަލޭގެފާނުގެ އޮތް ހިތްޕުޅު ހަމަނުޖެހުން ފާޅުކުރެއްވުމަށްފަހު ދެން، ސާމިރީގެ ގާތަށް ވަޑައިގެން އޭނާއަށް އިންޒާރު ދެއްވައި ވަޢީދުގެ ބަސް އިއްވެވިއެވެ.

ނޯޓް

قَالَ فَمَا خَطْبُكَ يَـٰسَـٰمِرِىُّ ﴿٩٥﴾ ﴿ ٩٥ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެކަލޭގެފާނު (އެބަހީ: މޫސާގެފާނު) ވިދާޅުވިއެވެ. އޭ ސާމިރީއެވެ! ފަހެ، ކަލޭ އެގޮތަށް ކަންތައްކުރަންޖެހުނީ ކީއްވެގެންހެއްޔެވެ؟ (95)

ތަފްސީރު

މާތް ﷲގެ ޢަދުއްވު ސާމިރީ ދެންނެވިއެވެ. ޤައުމުގެ މީހުންނަށް ނުފެންނަ ކަމެއް ތިމަންނާއަށް ފެނުނެވެ. ފިރްޢައުނު ޣަރަޤުވީ ތަނަށް ޖިބްރީލު عليه السلام ވަޑައިގެންނެވިއިރު، އެކަލޭގެފާނުގެ އަސްކޮޅުގެ ފައި ޖެހޭ ކޮންމެ ތަނަކުން ގަސްފަޅަމުން ދިޔަތަން ތިމަން ދުށީމެވެ. އެހެންކަމުން، އެއީ ކޮންމެވެސް ޚާއްޞަކަމެއް ހުރި އެއްޗެއްކަން ތިމަންނާއަށް އެނގުނެވެ. ދެން އަސްކޮޅުގެ ފައި ޖެހުނު ތަނުން ތިމަން ވެލިކޮޅެއް ނެގީމެވެ. އަދި ވިރިފައިހުރި ގަހަނާގެ ތެރެއަށް ތިމަން އެވެލި އެޅީއެވެ. އެހިނދު އެ ގެރިއަށް އަޑު ލިބުނެވެ. ތިމަންނާގެ ނަފްސު އެކަން ޒީނަތްތެރިކޮށްފައި ތިމަންނާއަށް ދެއްކުމުން ތިމަން ހަވާނަފްސަށް ތަބަޢަވީއެވެ. ތަފްސީރު ޢިލްމުވެރިންގެ ތެރެއިން ގިނަ ބޭފުޅުން ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި ﴿مِّنْ أَثَرِ ٱلرَّسُولِ﴾ ގައި ރަސޫލަކީ ޖިބްރީލު عليه السلام އެވެ. ސާމިރީގެ އެޢަމަލު ވެގެންދިޔައީ ބަނީއިސްރާއީލަށް ކުރިމަތިވި ބޮޑު އިމްތިޙާނެއް ކަމުގައެވެ. އެޢަމަލުގެ ސަބަބުން ބަނީއިސްރާއީލު މީހުން ގެރިއަށް އަޅުކަންކުރަން ޝައުޤުވެރިވީތީއެވެ. ސާމިރީ އަކީ މުނާފިޤު ސިހުރުވެރިއެކެވެ. ތަފްސީރު ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވިއެވެ. ފިރްޢައުނު ނެތިކުރެއްވުމަށް ޖިބްރީލު عليه السلام ވަޑައިގެންނެވިއިރު އެކަލޭގެފާނު ވަޑައިގެންނެވީ އަހެއްގެ މަތީގައި، ހަނގުރާމަވެރި ޒުވާނެއްގެ ސިފައިގައެވެ. އެ އަހުގެ ފައި ބިމުގެ ހިކި ވެލިގަނޑުގެ މަތީގައި ޖައްސާ ކޮންމެ ތަނަކުން ވަގުތުން ގަސް ފަޅަމުން ދިޔައެވެ. އެކަން ވިސްނައިގަތީ މުނާފިޤު ސާމިރީ އެކަންޏެވެ. ދެން އޭނާ އެ ވެލީން މުށްވަރެއް ނަގައި ގަހަނާގެ ތެރެއަށް އަޅައި އެއިން ގެރިއެއް ވިރުވައެޅިއެވެ. އަދި އެގެރިން ނުކުންނަ އަޑު ގެރި ލައްވާ އަޑާއި ވައްތަރެވެ. އެހެންކަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައި ވަނީ ﴿فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِّنْ أَثَرِ ٱلرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا﴾ މިހާ ހިސާބުން މޫސާ عليه السلام އަށް ޙަޤީޤަތް އެނގިވަޑައިގަތެވެ. އެހުރިހާ ކަމަކީ ގެރިއަށް އަޅުކަންކުރާ ޤައުމަކުން އައިސް ހުރި ސާމިރީގެ ރޭވުމެވެ. މޫސާ عليه السلام ބަނީއިސްރާއީލާ ދުރަށް ވަޑައިގަތުމުން އޭނާ ބަނީއިސްރާއީލަށް ކުރި ކަމެއް ކުރިއެވެ. އެހެންކަމުން މޫސާ عليه السلام އޭނާ ބަނީއިސްރާއީލު މީހުންގެ ތެރެއިން ބޭރުކޮށްލައްވައި، އެބައިމީހުންގެ ޖަމާޢަތާ މުޅިން ދުރުކުރެއްވިއެވެ.

ނޯޓް

قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا۟ بِهِۦ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِّنْ أَثَرِ ٱلرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَكَذَ‌ٰلِكَ سَوَّلَتْ لِى نَفْسِى ﴿٩٦﴾ ﴿ ٩٦ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެކަލޭގެ ދެންނެވިއެވެ. އެއުރެން ނުދެކޭ އެއްޗެއް ތިމަންނާ ދުށީމެވެ. ފަހެ، ފޮނުއްވާފައިވާ މަލާއިކަތާގެ (އެބަހީ: ޖިބްރީލުގެފާނުގެ އަސްކޮޅުގެ) ފިޔަވަޅު ޖެހުނުތަނުން ފަސްމުށެއް ނެގީމެވެ. އަދި އެ ފަސްމުށް (އެ ގެރީގެ މައްޗަށް) އެއްލީމެވެ. ތިމަންގެ ނަފްސު ތިމަންނައަށް ޒީނަތްތެރިކޮށްދިނީ އެފަދައިންނެވެ. (96)

ތަފްސީރު

ނޯޓް

قَالَ فَٱذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِى ٱلْحَيَو‌ٰةِ أَن تَقُولَ لَا مِسَاسَ ۖ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَّن تُخْلَفَهُۥ ۖ وَٱنظُرْ إِلَىٰٓ إِلَـٰهِكَ ٱلَّذِى ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا ۖ لَّنُحَرِّقَنَّهُۥ ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُۥ فِى ٱلْيَمِّ نَسْفًا ﴿٩٧﴾ ﴿ ٩٧ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ! ފަހެ، ދާންއުޅޭށެވެ! ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، (ދުނިޔޭގެ) ޙަޔާތުގައި ކަލެޔަށްއޮތީ (އެއްވެސް މީހެއްގައި) ބީހުމެއްނެތޭ ބުނުމެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން (އާޚިރަތުގައި) ޚިލާފުނުވެވޭނެ މައުޢިދެއް ކަލެޔަށް ވެއެވެ. އަދި ކަލޭ، އެއަށް އަޅުކަންކުރުންމަތީ ދެމިހުރި، ކަލޭގެ އިލާހަށް ބަލާށެވެ! ހަމަށަވަރުން، ތިމަންކަލޭގެފާނު އޭތި އަންދައިލައްވާހުށީމެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ކަނޑުތެރެޔަށް އޭގެ އަޅިތައް ބުރުއްސައިލައްވާހުށީމެވެ. (97)

ތަފްސީރު

މޫސާ عليه السلام ސާމިރީއަށް ވިދާޅުވިއެވެ. ފައްސާލެވި، ރަށުން ބޭރުކުރެވިފައިވާ މީހެއްގެ ގޮތުގައި ކަލޭ އެކަނި ދާށެވެ. ވަލުތެރޭގައި ވަލުޖަނަވާރުތަކާއެކު ކަލޭ އުޅޭށެވެ. ކަލޭ އެއްވެސް މީހަކާ ކައިރިނުވާށެވެ. އަދި ކަލެއާ އެއްވެސް މީހަކު ކައިރިނުވާނެއެވެ. މިއީ އަވަސް ޢަޛާބެވެ. އަދި ބޮޑު ޢަޛާބު ދަންނާށެވެ. ކަލެއަށް އާޚިރަތް ދުވަހު ވޭންދެނިވި ޢަޛާބު ދިނުމަށް ވަގުތު ވަނީ ކަނޑައެޅިފައެވެ. އެވަގުތު ކަލެއާއި ހަމައަށް ނައިސް ލަސްނުވާނެއެވެ. ކަލޭ ކާފިރުވެ ބަނީއިސްރާއީލު ފިތުނަވެރިކުރުމުގެ ޖަޒާއެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ކަލޭ އަޅުކަންކުރި އަސްލެއް ނެތް އިލާހަށް ބަލާށެވެ. އެއީ ކަލޭ އެއަށް އަޅުކަންކުރުން މަތީ ދެމިހުރި، އަދި އެ މެދުވެރިކޮށް ކަލޭ ބަނީއިސްރާއީލު ފިތުނަވެރިކުރި ގެރިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އަހަރެމެން އެ ގެރި އަންދާލައި، އޭގެ އަޅި ކަނޑަށް ބުރުއްސައިލާނަމެވެ. އޭގެ އެއްވެސް އަސަރެއް ބާކީ ފެންނަން ނުހުންނަ ގޮތް ހެދުމަށެވެ. ދެން އަޅުކަންކުރެވޭ ޙަޤީޤީ އިލާހުގެ ވާހަކަ ބަޔާންކުރައްވަމުން މޫސާ عليه السلام ވިދާޅުވަނީ

ނޯޓް

إِنَّمَآ إِلَـٰهُكُمُ ٱللَّهُ ٱلَّذِى لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ۚ وَسِعَ كُلَّ شَىْءٍ عِلْمًا ﴿٩٨﴾ ﴿ ٩٨ ﴾

ތަރުޖަމާ

ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުންގެ އިލާހަކީ اللَّه އެވެ. އެކަލާނގެއީ، އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އެހެން އިލާހަކު ނުވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެކަލާނގެ ޢިލްމުފުޅު ހުރިހާ އެއްޗެއްގެ މައްޗަށް ތަނަވަސްވެގެންވެއެވެ. (98)

ތަފްސީރު

ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރުން ޙައްޤު ތިޔަބައިމީހުންގެ ކަލާނގެއަކީ ޢާލަމްތަކުގެ ވެރި ރަސްކަލާނގެކަން ކަށަވަރެވެ. އެކަލާނގެއީ އެކަލާނގެ ފިޔަވައި ޙައްޤު ގޮތުގައި އަޅުކަންކުރެވޭ އިލާހަކު ނުވާ، އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އެއްވެސް ކަލާނގެއެއް ނުވާ، އެކަލާނގެ ޢިލްމުފުޅު އުޑުތަކާއި ބިމުގައި ވާހާ ތަކެއްޗަށް ތަނަވަސްވެގެންވާ، އަދި އުޑުތަކާއި ބިމުގެ އެއްވެސް ކަމެއް އެކަލާނގެއަށް ވަންހަނާވެގެންނުވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެ، ބުއްދިއެއް، ޢިލްމެއް، ބާރެއް، އިޙްސާސެއް ނެތް، ދިރުމެއްނުވާ، ހަދާފައިވާ ގެރިއެއް ނޫނެވެ. މިހާހިސާބުން ފިރްޢައުނާއި ބަނީއިސްރާއީލާއެކު މޫސާ عليه السلام ގެ ވާހަކަ ނިމުނީއެވެ. ދެން މިއަންނަނީ އެންމެފަހުގެ ނަބިއްޔާ މުޙައްމަދު ﷺ އަށް ބާވައިލެއްވުނު އިލާހީ ވަޙީގެ ވާހަކައެވެ. މިވާހަކަތައް މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް އަންގަވައި ނުދެއްވިނަމަ، މުޙައްމަދު ﷺ އަށް އެވާހަކަތައް އެނގިވަޑައިނުގަތީހެވެ.

ނޯޓް

خَـٰلِدِينَ فِيهِ ۖ وَسَآءَ لَهُمْ يَوْمَ ٱلْقِيَـٰمَةِ حِمْلًا ﴿١٠١﴾ ﴿ ١٠١ ﴾

ތަރުޖަމާ

އޭގެ ޢަޛާބުގައި އެއުރެން ދެމިތިބޭ ޙާލުގައެވެ. އަދި ޤިޔާމަތް ދުވަހުން އެއުރެން އުފުލާ ބުރައިގެ ހުރި ނުބައިކަމާއެވެ! (101)

ތަފްސީރު

އެބުރަދަނާއެކު އޭނާ ވަންނާނީ ނަރަކައަށެވެ. އަބާއްޖަވެރިކަމާއެކު އަބަދުގެ އަބަދަށް ނަރަކައިގެ އަލިފާނުގައި ދެމިއޮތުމަށެވެ. ޙަދީޘުގައި އައިސްފައި ވެއެވެ. عَنِ الْحَارِثِ، قَالَ: ......... قَالَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏كِتَابُ اللَّهِ فِيهِ نَبَأُ مَا كَانَ قَبْلَكُمْ وَخَبَرُ مَا بَعْدَكُمْ وَحُكْمُ مَا بَيْنَكُمْ هُوَ الْفَصْلُ لَيْسَ بِالْهَزْلِ مَنْ تَرَكَهُ مِنْ جَبَّارٍ قَصَمَهُ اللَّهُ وَمَنِ ابْتَغَى الْهُدَى فِي غَيْرِهِ أَضَلَّهُ اللَّهُ ........."‏. (جامع الترمذي، كتاب فضائل القرآن عن رسول الله صلى الله عليه وسلم) (އަލްޙާރިޘުގެ އަރިހުން ރިވާވެގެން ވެއެވެ. އޭނާ ވިދާޅުވިއެވެ. ........... ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘުކުރެއްވިއެވެ. މާތް ﷲގެ ފޮތުގައި ތިޔަބައިމީހުންގެ ކުރިން އިސްވެ ދިޔަ މީހުންގެ ޚަބަރުތައް ވެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ފަހުގެ ޚަބަރުތައް ވެއެވެ. އެއީ ޙައްޤާއި، ބާޠިލު ވަކިކުރާ ފޮތެވެ. އެއީ ކުޅިވަރެއް ނޫނެވެ. ޖައްބާރު މީހަކު އެފޮތް ދޫކޮށްލައިފިނަމަ މާތް ﷲ އޭނާ ނެތިކުރައްވާހުއްޓެވެ. އަދި މާތް ﷲގެ އެފޮތް ނޫން އެއްޗަކުން ތެދުމަގު ހޯދަން އުޅުނު މީހާ މަގުފުރައްދަވާހުއްޓެވެ. .......) (ޖާމިޢުއް ތިރްމިޛީ، ޙަދީޘު: 3153) މިއީ ދިގު ޙަދީޘެއްގެ ބައެކެވެ.

ނޯޓް

نَّحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِن لَّبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا ﴿١٠٤﴾ ﴿ ١٠٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެއުރެން (އެބަހީ: ކާފިރުން) ބުނެއުޅޭ ބަސްތައް ތިމަންރަސްކަލާނގެ މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވަމެވެ. އެއުރެންކުރެ އެންމެ ރަނގަޅުގޮތަށް ވިސްނިމީހާ ބުނިހިނދެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެންމެ ދުވަހަކު މެނުވީ ނުތިބެމުއެވެ. (104)

ތަފްސީރު

އަދި އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އެންމެ ބުއްދިވެރި، އެންމެ ރަނގަޅުގޮތް ވިސްނާ މީހުން ބުނާނެއެވެ. ހަޤީޤަތުގައި އަހަރެމެން ދުނިޔޭގައި އެންމެ ދުވަހަކު މެނުވީ ނުތިބެމެވެ. އެބައިމީހުން ދުނިޔޭގައި ހޭދަ ކުރި ދިގު ޢުމުރު އެ ފާފަވެރިން ހަނދާންނެތޭނީ އެފަދައިންނެވެ. އެބައިމީހުން އެތަނުގައި އެންމެ ދުވަހަކަށް ނުވަތަ ގަޑިތަކަކަށް މެނުވީ ނުތިބޭ ކަހަލައެވެ. އެބައިމީހުންނާމެދު މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿وَيَوْمَ تَقُومُ ٱلسَّاعَةُ يُقْسِمُ ٱلْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا۟ غَيْرَ سَاعَةٍ ۚ كَذَٰلِكَ كَانُوا۟ يُؤْفَكُونَ﴾ (ޤިޔާމަތުގެ ވަގުތުޖެހޭދުވަހު ކުށްވެރިން ހިނދުކޮޅަކަށް މެނުވީ އެއުރެން ނުތިބޭކަމަށް ހުވާކުރާނެތެވެ. (ދުނިޔެމަތީގައި) އެއުރެން ޙައްޤުން އެއްކިބާވާ ކަމުގައިވީ އެފަދައިންނެވެ.) ޤިޔާމަތްވާ ވަގުތުގެ ބިރުވެރިކަމުން ފެށިގެން އެދުވަހު މީހުން އެއްކުރައްވާ ވަގުތުގެ ބިރުވެރިކަމާ ހަމައަށް ފެންނާނެ ބިރުވެރިކަމުގެ ވާހަކަ އަންނަނިވި އާޔަތްތަކުގައި ގެންނަވަމުން މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ

ނޯޓް

يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ ٱلدَّاعِىَ لَا عِوَجَ لَهُۥ ۖ وَخَشَعَتِ ٱلْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَـٰنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا ﴿١٠٨﴾ ﴿ ١٠٨ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެދުވަހުން ގޮވައިލާމީހާއަށް އެއުރެން ތަބަޢަވާނެތެވެ. އެކަމަށް އެއްވެސް ގުދުކަމެއްނެތެވެ. އަދި ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއަށް (ބިރުވެތިވެ) އަޑުތައް ހިމޭންވާނެއެވެ. ފަހެ (ފިޔަވަޅުގެ އަޑުކަހަލަ) މަޑު އަޑެއް މެނުވީ ތިބާޔަކަށް ނީވޭނެތެވެ. (108)

ތަފްސީރު

އެ ބިރުވެރި އުނދަގޫ ދުވަހު މަޙްޝަރު ބިމަށް އެއްވުމަށް ގޮވައިލައްވާ ފަރާތުގެ ފަހަތުން އެބައިމީހުން ދާނެއެވެ. އެއީ އިސްރާފީލު عليه السلام އެވެ. ކަށްވަޅުތަކުގައި ތިބިމީހުން އެކަށްވަޅުތަކުން ނުކުތުމަށް ގޮވައިލައްވައި އެކަލޭގެފާނު މިހެން ވިދާޅުވާ ހިނދުގައެވެ. "އޭ ފީވެފައިވާ ކަށިތަކާއެވެ. ވަކިވަކިވެފައިވާ ފަތިތަކާއެވެ. އަދި ވީދިފައިވާ މަސްތަކާއެވެ. ހިސާބު ބެއްލެވުމަށާއި، ޖަޒާދެއްވުމަށް ތިޔަތަކެތި އެއްވުމަށް މާތް ﷲ އަމުރުކުރައްވައެވެ." (ތަފްސީރުލް ޤުރްޠުބީ، ސޫރަތު ޔާސީން، އާޔަތް: 53) އެހިނދު އެތަކެތި އެއްވެގެން އެއްވެސް ފަރާތަކަށް އެރުމެއް، މަގުން އެއްކިބާވުމެއް ނެތި އަވަސްއަވަހަށް އަންނާނެއެވެ. ގަދަކީރިތިވަންތަ މަތިވެރިވަންތަ ރަޙްމާނުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއަށް ބިރުވެތިވެ، ޚަލްޤުތަކުންގެ އަޑު އެދުވަހު ހިމޭންވާނެއެވެ. އަދި ކިރިޔާ އަޑު އިވޭވަރަށް މީސްތަކުން ވައިއަޑުން ދައްކާ ވާހަކަ މެނުވީ އެދުވަހު ނުއިވޭނެއެވެ.

ނޯޓް

وَكَذَ‌ٰلِكَ أَنزَلْنَـٰهُ قُرْءَانًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ ٱلْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا ﴿١١٣﴾ ﴿ ١١٣ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ހަމައެފަދައިން، ޢަރަބި ބަހުންވާ ޤުރްއާނެއްކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެ ފޮތް ބާވައިލެއްވީމެވެ. އަދި އެ ފޮތުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ވަޢީދުތައް ތަފްޞީލުކޮށް ބަޔާންކުރެއްވީމެވެ. (އެއީ) އެއުރެން ބިރުވެތިވެ، ތަޤްވާވެރިވުމަށްޓަކައެވެ. ނުވަތަ އެއުރެންނަށް ހަނދާންކޮށްދީ، ޢިބްރަތްލިބިދިނުމަށެވެ. (113)

ތަފްސީރު

ރަސޫލާ ﷺ އެވެ! އިސްވެދިޔަ އުއްމަތްތަކުގެ ވާހަކަތަކާއި، ކަލޭގެފާނަށްވުރެ ކުރިން ވަޑައިގެންނެވި ރަސޫލުބޭކަލުންގެ ވާހަކަތައް ކަލޭގެފާނަށް ކިޔައިދެއްވި ފަދައިން، ބަޔާންކުރަނިވި ޢަރަބި ބަހުން ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް މި ޤުރްއާން ބާވައިލެއްވީމެވެ. އެބައިމީހުންގެ ބަހުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެފޮތް ބާވައިލެއްވީ އެބައިމީހުންގެ ނުކުޅެދުންތެރިކަމާއި، ކަލޭގެފާނު ނަބީކަމާއި ރަސޫލުކަމަށް ކުރައްވާ ދަޢުވާގައި ކަލޭގެފާނުގެ ތެދުވެރިކަން ހާމަކުރެއްވުމަށެވެ. ފަހެ، އެފޮތަކީ އޭގެ ބަޔާންކުރަނިވި އުސްލޫބާއި، ފަޞާޙަތްތެރިކަމުގައި އިންސާނުންގެ ކުޅަދާނަކަމުން ބޭރުގައިވާ ފޮތެކެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެފޮތުގައި އިންޒާރާއި، ވަޢީދު ތަކުރާރުކުރައްވާފައި ވަނީ އެބައިމީހުން ކާފިރުކަމާއި، ފާފަތަކުން ރައްކާތެރިވެ، އެބައިމީހުންގެ ހިތްތަކަށް އެފޮތުގެ ސަބަބުން ނަސޭހަތް ލިބި، އެބައިމީހުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް އެބައިމީހުން އީމާންވެ ތަޤްވާވެރިވޭތޯއެވެ.

ނޯޓް

فَتَعَـٰلَى ٱللَّهُ ٱلْمَلِكُ ٱلْحَقُّ ۗ وَلَا تَعْجَلْ بِٱلْقُرْءَانِ مِن قَبْلِ أَن يُقْضَىٰٓ إِلَيْكَ وَحْيُهُۥ ۖ وَقُل رَّبِّ زِدْنِى عِلْمًا ﴿١١٤﴾ ﴿ ١١٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، ރަސްވަންތަ، ޙައްޤުވަންތަ اللَّه މަތިވެރިވެ ވޮޑިގެންވެއެވެ. ކަލޭގެފާނަށް ވަޙީ ބާވައިލައްވައި ނިމުމުގެކުރިން ކަލޭގެފާނު އެ ޤުރްއާން ކިޔަވައިވިދާޅުވުމަށް އަވަސްވެވަޑައި ނުގަންނަވާށެވެ! އަދި ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޯއެވެ! މިއަޅާއަށް ޢިލްމު އިތުރުކޮށްދެއްވާނދޭވެ! (114)

ތަފްސީރު

އީމާންކަމުގެ އަހުލުވެރިންނަށް ދަރުމަ ދެއްވައި، އުރެދުމުގައި ޙައްދު ފަހަނައަޅައި ދިޔަ މީހުންނަށް ޢުޤޫބާތް ދެއްވުމަށް އެކަލާނގެ ވެވޮޑިގެންފައިވާ ވަޢުދާ ޚިލާފުވެވޮޑިގަތުމުން ރަސްވަންތަ، ޙައްޤުވަންތަ ﷲ ހުސްޠާހިރުވަންތަވެ ވޮޑިގެންވެއެވެ. ޖިބްރީލު عليه السلام އާއެކު ޤުރްއާން ކިޔަވައިވިދާޅުވުމުގައި ކަލޭގެފާނު އަވަސްވެވަޑައިނުގަންނަވާށެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، އެކަލޭގެފާނު ކަލޭގެފާނަށް ކިޔަވައިވިދާޅުވެ ނިންމަވަންދެން ކަލޭގެފާނު ކެތްތެރިކަމާއެކު އަޑުއައްސަވާށެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނުގެ ޙަޔާތަށް އަލިކަން ލިބިދޭނޭ ފައިދާ ހުރި ޢިލްމު އިތުރުކޮށްދެއްވުން އެދި ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ދަންނަވާށެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ޤުރްއާން ދަސްކުރެއްވުމަށް ދަހިވެތިވެވަޑައިގަންނަވާ ކަމުގައި ވިއެވެ. އަދި ހަނދުމަފުޅު ނެތިދާނެތީ ބިރުފުޅުގަންނަ ކަމުގައި ވިއެވެ. އެހެންކަމުން ޖިބްރީލު عليه السلام އެކަލޭގެފާނަށް ވަޙީބަސްފުޅު ކިޔަވައިދެއްވަން ފެށްޓެވުމުން ރަސޫލުﷲ ﷺ އެކަލޭގެފާނުގެ ފަހަތްޕުޅުން ކިޔަވައިވިދާޅުވުމަށް އަވަސްވެވަޑައިގަންނަވައެވެ. އެއްވެސް އެއްޗެއް ގެއްލިދާނެކަމަށް ނުވަތަ ހަނދުމަފުޅު ނެތިދާނެކަމަށް ބިރުފުޅުންނެވެ. އެހެންކަމުން، ޖިބްރީލު عليه السلام ކިޔަވައިވިދާޅުވާ އިރު އަޑު އެއްސެވުމަށް މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. އަދި ޤުރްއާން އެކަލޭގެފާނުގެ ހިތްޕުޅުގައި ރައްކާކުރުމަށް އެކަލާނގެ ޖާމިނުވެވޮޑިގެންނެވިއެވެ. މާތް ﷲގެ ވަޙީބަސްފުޅުގައި ވާފަދައިންނެވެ. لَا تُحَرِّكْ بِهِۦ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِۦٓ ﴿١٦﴾ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُۥ وَقُرْءَانَهُۥ ﴿١٧﴾ فَإِذَا قَرَأْنَـٰهُ فَٱتَّبِعْ قُرْءَانَهُۥ ﴿١٨﴾ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُۥ ﴿١٩﴾ (އެ ޤުރްއާން ލިބިވަޑައިގަތުން އަވަސްކުރެއްވުމަށް ކަލޭގެފާނުގެ ދޫފުޅު، އެ ޤުރްއާނާއިގެން ޙަރަކާތްތެރި ނުކުރައްވާށެވެ! (16) ހަމަކަށަވަރުން، އެ ޤުރްއާން (ކަލޭގެފާނުގެ ހިތްޕުޅަށް) ޖަމަޢަކުރެއްވުމާއި، އަދި އެ ޤުރްއާން ކިޔަވައިވިދާޅުވުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ދެއްވުމަކީ، ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް އޮތްކަމެކެވެ. (17) ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ (ޖިބްރީލުގެފާނު މެދުވެރިކުރައްވައި) އެ ޤުރްއާން ކިޔަވައިދެއްވާހިނދު، ފަހެ، ކަލޭގެފާނު އެ ކިޔަވައިދެއްވުމާ ތަބަޢަވެވަޑައިގަންނަވާށެވެ! (18) ދެން ހަމަކަށަވަރުން، އެ ޤުރްއާން ބަޔާންކޮށްދެއްވުން ވަނީވެސް ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށެވެ. (19)) މިއީ އެކަލޭގެފާނުގެ ހިތްޕުޅުގައި ޤުރްއާން ރައްކާކުރައްވާނެ ކަމަށް މާތް ﷲ ދެއްވާފައިވާ ޖާމިނުވުމެކެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ ކިޔުންވަން އަދި ލިޔުއްވަން އެނގިވަޑައިނުގަންނަވާ އުއްމިއްޔަ ބޭކަލަކަށް ވާތީއެވެ.

ނޯޓް

وَلَقَدْ عَهِدْنَآ إِلَىٰٓ ءَادَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِىَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُۥ عَزْمًا ﴿١١٥﴾ ﴿ ١١٥ ﴾

ތަރުޖަމާ

ހަމަކަށަވަރުން، މީގެކުރިން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އާދަމުގެފާނަށް ވަޞިއްޔަތްކުރައްވައި، ޢަހުދު ހިއްޕެވީމެވެ. ފަހެ، އެކަލޭގެފާނު (އެ ޢަހުދު) ހަނދުމަނެތުނެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ކިބައިން އެއްވެސް އަޒުމަކާއި، ސާބިތުކަމެއް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދެކެވޮޑިއެއް ނުގަންނަވަމެވެ. (115)

ތަފްސީރު

ތިމަންރަސްކަލާނގެ އާދަމު عليه السلام ސުވަރުގޭގައި ވަޒަންވެރިކުރެއްވި ހިނދު، އެކަލޭގެފާނަށް ވަކިގަހަކުން ފަރިއްނުކުޅުއްވުމަށް ވަޞިއްޔަތްކުރައްވައި އެންގެވީމެވެ. ދެން، އެކަލޭގެފާނު އެ ވަޞިއްޔަތް ހަނދުމަފުޅުނެތި، އަމުރާއި ޚިލާފުވެވަޑައިގަތެވެ. އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ނަހީކުރެއްވި ކަންތަކާ ދުރުވެވަޑައިގަތުމުގެ އަޒުމަކާއި، ސާބިތުކަމެއް އެކަލޭގެފާނުގެ ކިބައިން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދެކެވަޑައިނުގަންނަވަމެވެ. އެކަލޭގެފާނު ރައްކާތެރިވެ ވަޑައިގަތުން ކުޑަކުރެއްވުމުން ހަނދުމަފުޅު ނެތުނުކަމަށްޓަކައި މާތް ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް ރުހިވޮޑިނުގަތުމުގެ ބަސް ވަޙީކުރެއްވީއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ފާފަކުރެއްވުމުގެ ނިޔަތުގައި އެގަހުން ފަރިއްނުކުޅުއްވައެވެ. އެއީ އިޖްތިހާދުކުރެއްވުމާއި، ހަނދުމަފުޅު ނެތުމުގެ ސަބަބުން ކުރެއްވުނު ކަމެކެވެ. އަލްޙަސަނު އަލްބަޞްރީ ވިދާޅުވިއެވެ. މާތް ﷲ ގަންދެއްވައި ވިދާޅުވަމެވެ. އާދަމު عليه السلام ގަސްތުގައި އުރެދިވަޑައިނުގަންނަވައެވެ. އެއީ ހަނދުމަފުޅު ނެތިގެން ކުރެއްވުނު ކަމެކެވެ.

ނޯޓް

وَأَنَّكَ لَا تَظْمَؤُا۟ فِيهَا وَلَا تَضْحَىٰ﴿١١٩﴾ ﴿ ١١٩ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނަށް އެތާނގައި ކަރުހިއްކުމެއް ނުލިބޭނެތެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނަށް އަވީގެ ހޫނެއްވެސް ނުމެވާނެމެއެވެ. (119)

ތަފްސީރު

އަދި ކަލޭގެފާނަށް އެތަނުގައި ކަރުހިއްކުމެއް ނުލިބޭނެއެވެ. އަދި އަވީގެ ހޫނެއްވެސް ނުމެވާނެއެވެ. އެހެނީ ސުވަރުގެއަކީ އުފާވެރިކަމުގެ ގޮވައްޗެވެ. އެތަނުގައި ބަނޑުހައިވުމެއް، ކަރުހިއްކުމެއް އަދި ވަރުބަލިވުމެއް ނުވެއެވެ. تَضْحَى ގެ މާނައަކީ އިރުއަރައިގެން އައިސް އަވީގެ ހޫނުކަން ލިބުމެވެ. ހޫނުކަން ނުލިބެނީ ސުވަރުގޭގައި އިރެއް ނުވާނެތީއެވެ. ﴿لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا وَلَا زَمْهَرِيرًا﴾ (އެތާނގައި އަވީގެ ހޫނެއް، ނުވަތަ ގަދަފިންޏެއްވިޔަސް އެއުރެން ނުދެކޭނެތެވެ.) އެތަނުގައި ފެންނާނީ ވިދަވިދާ ހުންނަ ނޫރެވެ. މިއާޔަތަކީ، އާދަމު عليه السلام އެތަނެއްގައި އުޅުއްވައި އެތަނަކުން ބޭރުކުރެވުނު ސުވަރުގެއަކީ އުޑުތަކުގައިވާ ޖަންނަތުލްޚުލްދި ކަމާއި، ފަހުގެ ބައެއް މީހުން ދަޢުވާކުރާ ގޮތަށް ބިންމަތީގައިވާ ސުވަރުގެއެއް ނޫންކަމުގެ އެންމެ ފާޅުކަން ބޮޑު އެއް ހެއްކެވެ. އެހެނީ ބަނޑުހައި ނުވުމާއި، ކަރުނުހިއްކުމާއި، އުނުއޮރިޔާންނުވުމާއި، ވަރުބަލިނުވުން ފަދަ ސިފަތަކަކީ ނިޢުމަތުގެ ސުވަރުގެއަށް މެނުވީ ނިސްބަތް ނުކުރެވޭނޭ ސިފަތަކެކެވެ. އެހެނީ، ދުނިޔޭގައިވާ ކޮންމެ މީހަކީ، އެއީ ރަސްކަލެއް ކަމުގައި ވިޔަސް، ބަނޑުހައިވާނޭ، އިރުގެ އަވިން ހޫނުކަން އިޙްސާސްވާނޭ މީހެކެވެ. އަދި މުޞީބާތްތަކާއި، ބަލިވެސް ޖެހޭނެ މީހެކެވެ. އެހެންވީމާ، އެއީ ދުނިޔޭގެ ސުވަރުގެއަކަށް ވާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟

ނޯޓް

قَالَ ٱهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًۢا ۖ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ۖ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّى هُدًى فَمَنِ ٱتَّبَعَ هُدَاىَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَىٰ ﴿١٢٣﴾ ﴿ ١٢٣ ﴾

ތަރުޖަމާ

އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ތިޔަދެކަނބަލުން އެކުގައި ސުވަރުގެއިން (ބިމަށް) ފައިބައިވަޑައިގަންނަވާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް ޢަދާވާތްތެރިން ކަމުގައިވާ ޙާލުގައެވެ. ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ތެދުމަގެއް އަތުވެއްޖެނަމަ، ދެން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތެދުމަގަށް ތަބަޢަވެއްޖެމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެމީހަކު މަގުފުރެދިގެނެއް ނުދާނެތެވެ. އަދި އަބާއްޖަވެރިއެއްވެސް ނުމެވާނޭމެއެވެ. (123)

ތަފްސީރު

މާތް ﷲ އާދަމު عليه السلام އާއި ޙައްވާ عليها السلام އަށް ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ތިޔަ ދެކަނބަލުން އުޑުން ބިމަށް ފައިބައިވަޑައިގަންނަވާށެވެ. ތިޔަ ދެކަނބަލުންގެ ދަރިފަސްކޮޅުގެ އެއްބަޔަކު އަނެއް ބަޔަކަށް ދިރިއުޅުމާއި، އާމްދަނީ ހޯދުމާއި، ބާރުވެރިކަމުގެ މައްސަލައިގައި ޢަދާވާތްތެރިވާނެއެވެ. އެހެންކަމުން އެބައިމީހުންގެ މެދުގައި ހަނގުރާމައާއި، ފިތުނައިގެ އަލިފާންގަނޑު ރޯވާނެއެވެ. ދެން އާދަމު عليه السلام އާއި އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިފަސްކޮޅުގެ ފަރާތުން މާތް ﷲ މި ޢަހުދު ހިއްޕެވިއެވެ. ﴿فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّى هُدًى﴾ ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން އިލާހީ ހިދާޔަތު އަދި އިލާހީ ވަޙީ އަތުވެއްޖެނަމަ، އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ފޮތްތައް ބާވައިލައްވައި، ރަސޫލުބޭކަލުން ފޮނުއްވައިފިނަމަ، ފަހެ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ހިދާޔަތުގައި ހިފަހައްޓައި، ރަސޫލުބޭކަލުން ގެންނެވި ތަކެއްޗަށް އީމާންވެ ތަބަޢަވީ މީހަކު ދުނިޔޭގައި މަގުނުފުރެދޭނެއެވެ. އަދި އާޚިރަތުގައި އަބާއްޖަވެރި ނުވާނެއެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنه ވިދާޅުވިއެވެ. ޤުރްއާން ކިޔަވައި އެފޮތުގައިވާ ގޮތަށް ޢަމަލުކުޅަ މީހާ ދުނިޔޭގައި މަގުނުފުރެދޭ ކަމަށާއި، އާޚިރަތުގައި އަބާއްޖަވެރި ނުވާނެ ކަމަށް މާތް ﷲ މިވަނީ ޖާމިނުވެވޮޑިގެންފައެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު މިއާޔަތް ކިޔަވައިވިދާޅުވިއެވެ. (ތަފްސީރުއްޠަބަރީ، ސޫރަތު ޠާހާ، އާޔަތް: 123)

ނޯޓް

أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُم مِّنَ ٱلْقُرُونِ يَمْشُونَ فِى مَسَـٰكِنِهِمْ ۗ إِنَّ فِى ذَ‌ٰلِكَ لَءَايَـٰتٍ لِّأُو۟لِى ٱلنُّهَىٰ ﴿١٢٨﴾ ﴿ ١٢٨ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، އެއުރެންގެ ކުރިން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކިތައްކިތައް އުއްމަތް ހަލާކުކުރެއްވިކަން އެއުރެންނަށް ބަޔާންވެގެން ނުވޭހެއްޔެވެ؟ އެއުރެންގެ ގޮވަތިގެދޮރުހުރި ތަންތާނގައި، އެއުރެން ހިނގައިއުޅޭ ޙާލުގައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެކަމުގައި ބުއްދީގެ އަހުލުވެރިންނަށް ހެކިތަކެއްވާކަން ކަށަވަރެވެ. (128)

ތަފްސީރު

މައްކާގެ، ގޮތް ދޫނުކުރާ، އުރެދުމުގައި ޙައްދު ފަހަނައަޅައި ގޮސްފައިވާ ކާފިރުންނަށް، އިސްވެދިޔަ އުއްމަތްތަކުގެ ތެރެއިން ދޮގުކުޅަ މީހުންނަށް ވީގޮތް ނޭނގެނީހެއްޔެވެ؟ އެބައިމީހުން ހަލާކުވެ ނެތިދިޔައީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ ޢާދުބާގައިގެ މީހުންނާއި، ޘަމޫދުބާގައިގެ މީހުން އުޅުނު ތަންތަން އެބައިމީހުންނަށް ފެނެއެވެ. އެބައިމީހުން ނެތިދިޔަގޮތުގެ އަސަރުތައް އެބައިމީހުން ބަލައެވެ. އެބައިމީހުން ޢިބުރަތް ޙާޞިލްކޮށް ނަސޭހަތް ލިބިގަންނަ ބަޔަކު ކަމުގައި ނުވަނީހެއްޔެވެ؟ އެބައިމީހުން ނެތި ދިޔަ ތަނުގައިވާ އަސަރުތަކުގައި ސަލާމަތް ބުއްދީގެ އަހުލުވެރިންނަށް ޢިބްރަތާއި، ނަސޭހަތް ވާކަން ކަށަވަރެވެ. النُّهَى އަކީ ބުއްދި އެވެ.

ނޯޓް

فَٱصْبِرْ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ ٱلشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا ۖ وَمِنْ ءَانَآئِ ٱلَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ ٱلنَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَىٰ ﴿١٣٠﴾ ﴿ ١٣٠ ﴾

ތަރުޖަމާ

ފަހެ، އެއުރެން ބުނާބަސްތަކަށް ކަލޭގެފާނު ކެތްކުރައްވާށެވެ! އަދި އިރުއެރުމުގެ ކުރީގައްޔާއި އަދި އިރުއޮއްސުމުގެ ކުރީގައި، ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ޙަމްދާއެކު ތަސްބީޙަ ވިދާޅުވާށެވެ! (އެބަހީ: ނަމާދު ކުރައްވާށެވެ!) އަދި ރޭގަނޑުގެ ވަގުތުތަކުން ބައެއްގައްޔާއި، ދުވާލުގެ ދެކޮޅުގައި ކަލޭގެފާނު ތަސްބީޙަ ވިދާޅުވާށެވެ! (އެބަހީ: ނަމާދު ކުރައްވާށެވެ!) އެއީ ކަލޭގެފާނު ރުހިވަޑައިގަތުމަށްޓަކައެވެ. (އިތުރުބަޔާން: މި އާޔަތުގައި ފަރްޟު ފަސްނަމާދުގެ ވަގުތުތައް ބަޔާންވެގެންވާ ކަމުގައި މުފައްސިރުން ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ.) (130)

ތަފްސީރު

މުޙައްމަދު ﷺ އެވެ! ކަލޭގެފާނުގެ މުޝްރިކު ޤައުމުގެ ދުއްތުރާތަކަށާއި، ކަލޭގެފާނާއި، ޤުރްއާނާ ބެހޭގޮތުން އެބައިމީހުން ދައްކާ ވާހަކަތަކަށް ކަލޭގެފާނު ކެތްކުރައްވާށެވެ. އަދި އިރު އެރުމުގެ ކުރީގައްޔާއި، (އެބަހީ ފަތިސް ނަމާދު) އަދި އިރު އޮއްސުމުގެ ކުރީގައި (އެބަހީ ޢަޞްރު ނަމާދު) ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެއަށް ނަމާދުކުރައްވާށެވެ. އަދި ރޭގަނޑުގެ ވަގުތުތަކުގައްޔާއި (އެބަހީ ޢިޝާ ނަމާދު) ދުވާލުގެ ދެކޮޅުގައި (އެބަހީ މެންދުރު ނަމާދާއި މަޣްރިބު ނަމާދު، އެހެނީ މެންދުރު ނަމާދު ވަނީ ދުވާލުގެ ފުރަތަމަ ކޮޅު ނިމޭ ހިސާބުގައެވެ. އަދި މަޣްރިބު ނަމާދު ވަނީ ދުވާލުގެ ފަހުކޮޅު ނިމޭ ހިސާބުގައެވެ.) ނަމާދުކުރައްވާށެވެ. ކަލޭގެފާނަށް ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ރުހިވޮޑިގަތުން ލިބޭތޯއެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނު ރުހިވަޑައިގަންނަވާ ކަންކަން އެކަލާނގެ ކަލޭގެފާނަށް ދެއްވާތޯއެވެ. ތަފްސީރު ޢިލްމުވެރިންގެ ގިނަ ބޭފުޅުން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި މިއާޔަތުން އިޝާރާތްކުރައްވަނީ، އަހަރެމެން ބަޔާންކުރި ފަދައިން، ފަރުޟު ފަސް ނަމާދަށެވެ.

ނޯޓް

وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَىٰ مَا مَتَّعْنَا بِهِۦٓ أَزْوَٰجًا مِّنْهُمْ زَهْرَةَ ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ ۚ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَىٰ ﴿١٣١﴾ ﴿ ١٣١ ﴾

ތަރުޖަމާ

އަދި އެއުރެންގެ ތެރެއިން ބަޔަކަށް ދުނިޔަވީ ޙަޔާތުގެ ޒީނަތްތެރިކަމުގެ ގޮތުން ތިމަންރަސްކަލާނގެ އެތަކެއްޗާމެދު އެއުރެން އިމްތިޙާނުކުރެއްވުމަށްޓަކައި، ދެއްވި ތަކެއްޗަށް އެދިވަޑައިގެން، ކަލޭގެފާނު ނުބައްލަވާށެވެ! ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ދެއްވަވާ ތަކެތި ހެޔޮކަން ބޮޑެވެ. އަދި ދެމިހުރުން މާބޮޑުމެއެވެ. (131)

ތަފްސީރު

ދުނިޔޭގެ އުފަލާއި، އަރާމުގައި ދިރިއުޅެމުންދާ މީހުންނަށާއި، އެބައިމީހުން ތިބި ދުނިޔޭގެ ނިޢުމަތްތަކަށާއި، އުފާވެރިކަމަށާއި، ކާފަރުންގެ ތެރެއިން ބަޔަކަށް ދެއްވާފައިވާ ނިޢުމަތްތަކަށް ކަލޭގެފާނު ނުބައްލަވާށެވެ. އެނިޢުމަތްތައް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ދެއްވާފައި ވަނީ އެބައިމީހުން އިމްތިޙާނު ކުރެއްވުމަށާއި، އޭގެ ސަބަބުން އާޚިރަތުގައި އެބައިމީހުންނަށް ޢަޛާބުދެއްވުމަށެވެ. ފަހެ، ފަނާވެދަނިވި ނިޢުމަތްތަކަށްވުރެ، މާތް ﷲގެ ދަރުމަ ހެޔޮކަން ބޮޑުވެފައި، މަތިވެރިކަން ބޮޑެވެ. މި އާޔަތުގައި ރަސޫލާ ﷺ އާ މުޚާޠަބު ކުރައްވާފައި ވިޔަސް، ޙަޤީޤަތުގައި މުޚާޠަބުކުރައްވަނީ އެކަލޭގެފާނަށް ތަބަޢަވީ މުއުމިނުންނަށެވެ. އެހެނީ، މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން އެންމެ ޒާހިދު، ދުނިޔޭގެ ނިޢުމަތްތަކާ ދުރު ބޭކަލަކީ ރަސޫލުﷲ ﷺ އެވެ.

ނޯޓް

وَلَوْ أَنَّآ أَهْلَكْنَـٰهُم بِعَذَابٍ مِّن قَبْلِهِۦ لَقَالُوا۟ رَبَّنَا لَوْلَآ أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ ءَايَـٰتِكَ مِن قَبْلِ أَن نَّذِلَّ وَنَخْزَىٰ ﴿١٣٤﴾ ﴿ ١٣٤ ﴾

ތަރުޖަމާ

އޭގެކުރިން (އެބަހީ: ޤުރްއާން ބާވައިލެއްވުމުގެ، ނުވަތަ މުޙައްމަދުގެފާނު ފޮނުއްވުމުގެ ކުރިން) ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޢަޛާބުން އެއުރެން ހަލާކުކުރެއްވިނަމަ، އެއުރެން ބުނީސްކަން ކަށަވަރެވެ. އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޯއެވެ! އިބަރަސްކަލާނގެ އަޅަމެންގެ ގާތަށް ރަސޫލަކު ނުފޮނުއްވެވީ ކީއްވެގެންތޯއެވެ؟ ފަހެ، އޭރުން ތިމަންމެން ދެރަވެ ހަލާކުވުމުގެ ކުރީގައި އިބަރަސްކަލާނގެ އާޔަތްތަކަށް ތަބަޢަވީމުހެވެ. (134)

ތަފްސީރު

ޤުރްއާން ބާވައިލެއްވުމުގެ ކުރިންނާއި، މުޙައްމަދު ﷺ ރަސޫލުކަމާއިގެން ފޮނުއްވުމުގެ ކުރިން، ނެތިކުރެއްވުމުގެ ޢަޛާބު އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ފޮނުއްވައި އެބައިމީހުން ނެތިކުރެއްވިނަމަ، އެބައިމީހުން ބުނީހެވެ. ޢަޛާބު ފޮނުއްވައި އަޅަމެން ނިކަމެތިކުރައްވައި، މީސްތަކުންގެ ކުރިމަތީގައި އަޅަމެން ބޭޒާރުކުރެއްވުމުގެ ކުރިން އިބަރަސްކަލާނގެ އަޅަމެންގެ ގާތަށް ރަސޫލަކު ނުފޮނުއްވީ ކީއްވެގެންތޯއެވެ. އެހެންކަމުން ރަސޫލާ ﷺ ފޮނުއްވައި ފޮތް ބާވައިލައްވައި އެބައިމީހުންގެ ކުރިމަތީގައި އުޒުރުދެއްކުމުގެ ދޮރު ބަންދުކުރެއްވީއެވެ.

ނޯޓް